با وجود شکست اخیر نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) تحت رهبری کردها و روند صلح تازهای با حزب کارگران کردستان (PKK)، ترکیه هیچ نشانهای از خروج نیروهای خود از سوریه یا عراق نشان نمیدهد.
وزیر دفاع ترکیه، یاسر گولر، در مصاحبهای که در ۹ فوریه منتشر شد به روزنامه حریت گفت: “ما هیچ برنامهای برای خروج یا ترک آن مناطق نداریم.”
او گفت: “تصمیم به خروج از آن مناطق توسط جمهوری ترکیه اتخاذ خواهد شد. ما به آنچه دیگران میگویند اهمیتی نمیدهیم. در حال حاضر هیچ تصمیمی وجود ندارد.”
در اکتبر ۲۰۲۵، پارلمان ترکیه تمدید استقرار نیروها در سوریه و عراق را برای سه سال دیگر تأیید کرد.
حضور نامحدود؟
نیکلاس هرس، مدیر ارشد استراتژی و نوآوری در موسسه نیو لاینز، به روزنامه نیو عرب گفت: “ترکیه میخواهد حضور نامحدودی در عراق حفظ کند تا بتواند بر اقلیم کردستان (KRG) تأثیر بگذارد و در سوریه تأثیر قوی بر توسعه سوریه پس از اسد داشته باشد.”
حضور نظامی ترکیه در هر دو کشور بر اساس تأثیرگذاری بر تحولات ژئوپلیتیکی در مرزهایش، کاهش چالشهای داخلی مربوط به کردها و ایجاد شرایط برای بازگشت پناهندگان سوری به خانه است، به گفته هرس.
این تحلیلگر افزود: “نه دولت عراق و نه دولت سوریه توانایی به چالش کشیدن حضور نظامی ترکیه را ندارند و این واقعیت، حضور نظامی طولانیمدت ترکیه در آن کشورها را برای آنکارا نسبتاً کمهزینه میکند.”
اظهارات گولر بلافاصله پس از آن مطرح شد که ارتش سوریه تحت ریاست موقت احمد الشراعه، SDF را از چندین منطقه با اکثریت عربی که در طول جنگ علیه داعش (IS) تصرف کرده بود، عقب راند. ترکیه که متحد الشراعه و مخالف سرسخت SDF است، از این عملیات حمایت کرد. دمشق و SDF از آن زمان توافق کردهاند که جنگجویان SDF به ارتش جدید سوریه ادغام شوند.
با توجه به اینکه SDF دچار یک شکست استراتژیک بزرگ شده و ایالات متحده اعلام کرده که شراکت موقت خود با این گروه علیه داعش “به طور عمده منقضی شده است”، اصرار ترکیه بر حفظ نیروهایش در شمال سوریه به نظر میرسد سختتر قابل توجیه باشد.
آنکارا در آگوست ۲۰۱۶ نیروهایی را به مرز جنوبی خود فرستاد تا با داعش مبارزه کند و از پیشروی نیروهای کرد به سمت غرب از مناطق اصلی خود جلوگیری کند و آنها را از پیوستن به انکلاو جداشده خود در عفرین بازدارد. ترکیه در اوایل ۲۰۱۸ به عفرین و در اکتبر ۲۰۱۹ به بخشهایی از شمال شرقی سوریه حمله کرد.
ترکیه تمام این کارها را در زمانی انجام داد که بشار اسد بر سوریه حکومت میکرد. از زمان برکناری او در دسامبر ۲۰۲۴، آنکارا اکنون یک متحد به عنوان رئیسجمهور دارد. با این حال، اسرائیل به شدت با هرگونه استقرار نظامی ترکیه در پایگاههای مرکزی سوریه که به تأسیس دمشق مجاز است، مخالف است و به سرعت به منطقه حائل غیرنظامی در جنوب غرب سوریه نزدیک بلندیهای اشغالی جولان پیشروی کرد و نیروهایی را در آنجا حفظ کرد.
جاشوا لندیس، مدیر مرکز مطالعات خاورمیانه در دانشگاه اوکلاهما، به TNA گفت: “آنکارا میتواند به اشغال مداوم اسرائیل در جنوب سوریه به عنوان یک استدلال برای ادامه حضور خود اشاره کند.” او گفت: “اگر ایالات متحده یا دیگران پیشنهاد کنند که ترکیه باید خارج شود، (رئیسجمهور ترکیه رجب طیب) اردوغان میتواند درخواست کند که این بخشی از یک خروج هماهنگ از همه قدرتها از منطقه باشد.”
به طور کلی، ترکیه به دنبال حفظ نفوذ در سوریه و عراق است تا “نفوذ خود را بر بسیاری از نقاط تنش حفظ کند” و همچنین در مورد چگونگی برخورد دمشق و بغداد با اقلیتهای کرد خود نظر داشته باشد.
ترکیه و سوریه جدید
“اردوغان به الشرا کمک کرد تا اسد را شکست دهد و بدون شک معتقد است که بدهی عظیم الشرا به ترکیه به طور کامل پرداخت نشده است,” لاندیس گفت.
علاوه بر این، تحلیلگر سوریه اشاره کرد که مسائل “چالشبرانگیز” دیگری بین آنکارا و دمشق باقی مانده است.
“صنعتگران محلی سوریه خواستار افزایش تعرفهها در برابر واردات ارزان ترکیه هستند که قیمتهای آنها را تحتالشعاع قرار داده است. دمشق توافقنامهای بزرگ برای بندر طرطوس امضا کرده است، اما توافقهای تجاری، دفاعی و حمل و نقل دیگری نیز در حال انتظار هستند,” او گفت.
“مسئله کردها در سوریه حل نشده است,” او افزود. “تا زمانی که بسیاری از مسائل حل نشده باقی بمانند، آنکارا بر داشتن حق نظر اصرار خواهد داشت و میخواهد نفوذ خود را حفظ کند.”
علاوه بر نفوذ بر مسئله کردها، ترکیه منافع استراتژیک وسیعتری برای ادامه حضور نظامی خود میبیند.
“آنکارا و عربستان سعودی هر دو در حال همکاری برای محدود کردن موقعیت هژمونیک اسرائیل در منطقه هستند حالا که محور مقاومت به طور عمده نابود شده است,” لاندیس گفت. “یک معماری امنیتی جدید در حال ظهور است.”
محور مقاومت خودخوانده تحت حمایت ایران از شبهنظامیان منطقهای، ترور رهبر کهنهکار حزبالله حسن نصرالله و سرنگونی اسد در اواخر 2024 را تحمل کرد. این تحولات به نفع اسرائیل بود و به طور استراتژیک ایران و نمایندگان آن را تضعیف کرد.
“ترکیه، عربستان سعودی و قطر میخواهند اسرائیل را مهار کنند,” لاندیس گفت. “این یکی از دلایلی است که ترکیه نمیخواهد موقعیت خود را در سوریه تضعیف کند. آن را به عنوان یک قطعه مهم در تلاش خود برای مهار اسرائیل میبیند,” او افزود.
“آنها از توانایی اسرائیل برای حمله به کشورهای منطقه به دلخواه میترسند، همانطور که اسرائیل در کمپینهای بمباران اخیر خود علیه دوحه یا ایران نشان داده است.”
بیثباتی داخلی همچنین توانایی یا حتی تمایل دمشق را برای درخواست هرگونه خروج نظامی ترکیه محدود میکند.
“هر چه زودتر دمشق کنترل خود را بر کشور تحکیم کند و بتواند یک مدوس ویدندی موفق با اقلیتهای کشور پیدا کند، بیشتر قادر خواهد بود که درخواست خروج نیروهای ترکیه را مطرح کند,” لاندیس گفت.
“تا زمانی که امنیت داخلی سوریه غیرقابل اعتماد باقی بماند و تا زمانی که شبهنظامیان همسو با رژیم درجهای از استقلال را حفظ کنند، آنکارا احساس خواهد کرد که در حفظ موقعیت خود در داخل سوریه توجیه دارد.”
سلیمان اوزرن، مدرس در دانشگاه آمریکایی و پژوهشگر ارشد در موسسه سیاست اوریون، معتقد است که هنوز زود است که “نتیجهگیری” درباره گامهای بعدی آنکارا در سوریه یا عراق انجام شود. در سوریه، ممکن است “بخواهد از این حرکت علیه SDF بهرهبرداری کند.”
“با این حال، محیط سیاسی در عراق مجموعهای از چالشهای بسیار پیچیدهتری را ارائه میدهد,” اوزرن به TNA گفت.
در حالی که سوریه به نظر میرسد به یک حل بالقوه نزدیکتر است، عراق شامل گروه وسیعتری از بازیگران فراتر از PKK، KRG و دولت بغداد است.
“وجود دینامیکهای سیاسی، فرقهای و منطقهای اضافی، مسئله عراقی را به طور قابل توجهی پیچیدهتر میکند,” اوزرن گفت.
“در نتیجه، آنکارا احتمالاً نیاز خواهد داشت که رویکردی محتاطانهتر و متناسبتر در رسیدگی به اهداف خود در آنجا اتخاذ کند.”
متعادلسازی امنیت و روابط سیاسی
برخلاف سوریه، حضور نظامی ترکیه در عراق به دهه 1990 برمیگردد، زمانی که عملیاتهای متناوبی علیه مواضع PKK در کوههای کردستان عراق آغاز کرد.
در سال ۲۰۱۸، ترکیه شروع به گسترش حضور خود عمیقتر از هر زمان دیگری در آن منطقه خودمختار کرد، و پایگاههای نظامی دورافتادهتری را تأسیس کرد. آنکارا در ماه مه ۲۰۲۱ هنگامی که تصاویر ماهوارهای نشان داد که در حال جنگلزدایی بخشهایی از کردستان عراق برای ساخت جادههایی برای ارتش خود است، کردهای عراقی را خشمگین کرد.
در فوریه ۲۰۲۶، مشخص شد که ترکیه در حال ساخت جادهای دیگر در استان دهوک در غرب این منطقه خودمختار است.
ترکیه در حال حاضر در حال انجام مذاکرات صلح گستردهای با حزب کارگران کردستان (PKK) است که پیشرفتهای قابل توجهی داشته است. به عنوان مثال، این گروه در ۱۲ مه ۲۰۲۵ از مبارزه مسلحانه خود کنارهگیری کرد. در ۹ ژوئیه، رهبر زندانی آن، عبدالله اوجالان، از همه اعضا خواست تا سلاحهای خود را زمین بگذارند. دو روز بعد، مبارزان PKK در کردستان عراق سلاحهای خود را به عنوان یک اقدام حسن نیت سوزاندند.
علاوه بر این، در ۱۶ نوامبر، این گروه اعلام کرد که از منطقه استراتژیک زاپ در کردستان عراق خارج شده و این اقدام را به عنوان “مشارکت عملی قابل توجهی” در راستای صلح توصیف کرد.
اوزرین گفت: “با وجود نشانههای نمادین خلع سلاح، حضور اصلی PKK در عراق همچنان سلاحهای خود را حفظ کرده است.” او افزود: “فرایند صلح در ترکیه هنوز در حال انجام است، هرچند که به وضوح کند شده است.”
بدون انحلال کامل و خلع سلاح قابل تأیید، آنکارا بعید است که حضور نظامی خود را از عراق یا سوریه خارج کند.
اوزرین گفت: “در حالی که یک فرایند صلح در داخل در حال انجام است، ترکیه احتمالاً به دخالت بازیگران خارجی – به ویژه ایالات متحده و اتحادیه اروپا – نیاز خواهد داشت تا نقش سازندهای در عراق ایفا کنند، مشابه نقشهایی که قبلاً در سوریه بر عهده داشتهاند.”
آنکارا مدتهاست که “فشار” بر عراق برای از بین بردن حضور PKK در خاک خود وارد میکند. در عین حال، آنها از محدودیتهای این هدف آگاه هستند و به همین دلیل تلاش کردهاند “عملیات امنیتی خود را با نیاز به حفظ روابط سازنده” با بغداد متعادل کنند.
او افزود: “آنکارا باید رویکرد محتاطانهتری به این سوال پیچیدهتر اتخاذ کند.”