ایران قادر است در صورت اتخاذ تصمیم سیاسی، ظرف چند روز سلاح هستهای بسازد، نویسنده در اکتبر گذشته در CN نوشت. او پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل به سه تأسیسات هستهای در ماه گذشته، همچنان بر این نظر است.
به نظر میرسد بروز درگیری بین ایران و اسرائیل [در اکتبر 2024] موضع ایران را در مورد داشتن سلاح هستهای تغییر داده است، زیرا اسرائیل آماده است تا پس از انتقامجویی تهران با دو حمله عمده با پهپادها و موشکهای بالستیک و کروز، حمله کند.
ایران از آوریل حداقل سه بیانیه از طریق کانالهای رسمی صادر کرده است که درهای امکان لغو فتاوی مذهبی علیه دستیابی ایران به سلاحهای هستهای را باز کرده است.
به نظر میرسد شرایطی که ایران گفته است باید وجود داشته باشد تا این تغییر موضع توجیه شود، اکنون برآورده شده است.
این بیانیهها که از تهران صادر شدهاند، تنها تهدید نیستند و باید به عنوان سیاست اعلامی در نظر گرفته شوند که نشان میدهد ایران قبلاً تصمیم به دستیابی به سلاح هستهای گرفته است؛ اینکه وسایل لازم برای این کار در حال حاضر در دسترس است و این تصمیم میتواند ظرف چند روز پس از صدور دستور سیاسی نهایی اجرا شود.
فتوای مذهبی علیه داشتن سلاحهای هستهای در اکتبر 2003 توسط رهبر عالی ایران، آیتالله علی خامنهای صادر شد. متن آن به این صورت است:
“ما بر این باوریم که افزودن به سلاحهای هستهای و دیگر انواع سلاحهای کشتار جمعی، مانند سلاحهای شیمیایی و بیولوژیکی، تهدیدی جدی برای بشریت است… [ما] استفاده از این سلاحها را حرام (ممنوع) میدانیم و تلاش برای حفاظت از بشریت در برابر این فاجعه بزرگ وظیفه همه است.”
با این حال، مذهب شیعه معتقد است که فتاوی به طور ذاتی دائمی نیستند و فقهای اسلامی میتوانند متون دینی را بر اساس نیازهای زمان تفسیر کنند.
کمی پس از اینکه ایران عملیات وعده راستین را علیه اسرائیل در آوریل آغاز کرد، احمد حقتلاب، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) که مسئول امنیت تأسیسات هستهای ایران است، اعلام کرد:
“اگر [اسرائیل] بخواهد از تهدید حمله به مراکز هستهای کشور ما به عنوان ابزاری برای فشار به ایران استفاده کند، ممکن و قابل تصور است که دکترین و سیاستهای هستهای جمهوری اسلامی ایران بازنگری شود تا از ملاحظات قبلاً اعلام شده منحرف شود.”
در ماه مه، کمال خرازی، وزیر خارجه پیشین که به رهبر عالی مشاوره میدهد، اعلام کرد: “ما [ایران] تصمیمی برای ساخت بمب هستهای نداریم، اما اگر وجود ایران تهدید شود، چارهای جز تغییر دکترین نظامیمان نخواهیم داشت.”
و اوایل این ماه، قانونگذاران ایرانی خواستار بازنگری در دکترین دفاعی ایران شدند تا امکان پذیرش سلاحهای هستهای را در نظر بگیرند، زیرا خطر تشدید تنش با اسرائیل همچنان در حال افزایش است. نمایندگان مجلس اشاره کردند که رهبر عالی میتواند فتوای علیه سلاحهای هستهای را با توجه به تغییر شرایط دوباره بررسی کند.
این بیانیهها، که به صورت مجموعی دیده میشوند، نوعی سیاست اعلامی را تشکیل میدهند که با توجه به منابع مربوطه، به این معناست که تصمیم سیاسی برای ساخت بمب هستهای قبلاً گرفته شده است، به محض اینکه معیار امنیت ملی برآورده شود.
دارای قابلیت
ایران برای مدتی است که توانایی ساخت و تسلیح دستگاههای انفجاری هستهای را دارد. با استفاده از اورانیوم با غنای بالا، ایران میتواند در عرض چند روز یک سلاح نوع تفنگ ساده بسازد که میتواند در کلاهک موشکی بالستیک استفاده شود.
در ژوئن، ایران به آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) اطلاع داد که در حال نصب حدود ۱,۴۰۰ سانتریفیوژ پیشرفته در تأسیسات فردو است. بر اساس محاسباتی که از ذخایر موجود اورانیوم هگزافلوراید با غنای ۶۰ درصد ایران (که ماده اولیه مورد استفاده در غنیسازی مبتنی بر سانتریفیوژ است) به دست آمده، ایران میتواند به اندازه کافی اورانیوم با غنای بالا (یعنی بالای ۹۰ درصد) تولید کند تا ۳-۵ سلاح مبتنی بر اورانیوم را در عرض چند روز بسازد.
تنها چیزی که نیاز است، اراده سیاسی برای انجام این کار است. به نظر میرسد که ایران از این آستانه عبور کرده است، به این معنی که محاسبات پشت هر حمله اسرائیلی و/یا آمریکایی به ایران برای همیشه تغییر کرده است.
ایران در مورد این واقعیت جدید هیچ تردیدی ندارد. در فوریه، علیاکبر صالحی، رئیس پیشین سازمان انرژی اتمی، اظهار داشت که ایران از “تمام آستانههای علمی و فناوری هستهای” برای ساخت بمب هستهای عبور کرده و اشاره کرد که ایران تمام اجزای لازم برای یک سلاح هستهای را جمعآوری کرده است، به جز اورانیوم با غنای بالا.
دو هفته بعد، جواد کریمی قدوسی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، اعلام کرد که اگر رهبر عالی “اجازه دهد، ما یک هفته با آزمایش اولین [بمب هستهای] فاصله داریم”، و بعداً افزود که ایران “نیم روز یا حداکثر یک هفته برای ساخت یک کلاهک هستهای نیاز دارد.”
یک سلاح هستهای نوع تفنگ نیازی به آزمایش ندارد — دستگاه “پسر کوچک” که در ۶ اوت ۱۹۴۵ توسط ایالات متحده بر روی هیروشیما انداخته شد، یک دستگاه نوع تفنگ بود که به قدری قابل اعتماد تشخیص داده شده بود که میتوانست بدون هیچ آزمایش قبلی به طور عملیاتی استفاده شود.
ایران به بین ۷۵ تا ۱۲۰ پوند اورانیوم با غنای بالا برای هر دستگاه نوع تفنگ نیاز دارد (هر چه طراحی پیچیدهتر باشد، مواد کمتری نیاز خواهد بود). با این حال، بارگذاری موشک هایپرصوت فجر-۱، که در حمله ۱ اکتبر به اسرائیل استفاده شد، حدود ۹۰۰ پوند است — که بیش از اندازه کافی برای حمل یک سلاح اورانیومی نوع تفنگ است.
با توجه به این که سپر موشکی بالستیک که اسرائیل را پوشش میدهد، نتوانسته است موشک فجر-۱ را رهگیری کند، اگر ایران بخواهد یک موشک فجر-۱ مسلح به سلاح هستهای را علیه اسرائیل بسازد، مستقر کند و به کار گیرد، تقریباً ۱۰۰ درصد اطمینان وجود دارد که به هدف خود خواهد رسید.
ایران به ۳-۵ سلاح هستهای از این نوع نیاز دارد تا توانایی اسرائیل را برای عملکرد به عنوان یک کشور صنعتی مدرن به طور کامل نابود کند.
عواقب خروج از توافق هستهای ایران
این وضعیت پس از آن به وجود آمد که رئیسجمهور دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۷ ایالات متحده را از برنامه جامع اقدام مشترک — برجام، که به عنوان توافق هستهای ایران شناخته میشود، خارج کرد. عامل اصلی مذاکرات برجام، که در زمان ریاستجمهوری باراک اوباما انجام شد، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای بود. اوباما گفت:
“به سادگی، تحت این توافق، ممنوعیت دائمی بر برنامه سلاحهای هستهای ایران وجود دارد و یک رژیم بازرسی دائمی که فراتر از هر رژیم بازرسی قبلی در ایران است. این توافق به آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) ابزارهایی میدهد تا اطمینان حاصل کند که ایران چنین کاری نمیکند، هم از طریق ابزارهای تأیید خاص برجام که برخی از آنها تا ۲۵ سال اعتبار دارند و هم از طریق پروتکل اضافی که به طور نامحدود اعتبار دارد.
علاوه بر این، ایران در این توافق تعهداتی را پذیرفته است که شامل ممنوعیتهای مربوط به فعالیتهای کلیدی تحقیق و توسعه است که برای طراحی و ساخت سلاح هستهای نیاز دارد. این تعهدات تاریخ انقضا ندارند.”
اوایل دوره ریاستجمهوریاش، در ژوئن ۲۰۲۱، پس از آنکه ترامپ ایالات متحده را از توافق خارج کرده بود، رئیسجمهور جو بایدن اعلام کرد که ایران “هرگز در زمان من به سلاح هستهای نخواهد رسید.”
مدیر اطلاعات ملی ایالات متحده در بیانیهای که در ۱۱ اکتبر منتشر شد، گفت: “ما ارزیابی میکنیم که رهبر عالی ایران تصمیمی برای از سرگیری برنامه سلاحهای هستهای که ایران در سال ۲۰۰۳ معلق کرد، نگرفته است.”
پس از تصمیم ناگهانی ترامپ برای خروج از برجام، ایران اقداماتی انجام داد که نشان داد دیگر خود را محدود به هرگونه محدودیت برجام نمیداند.
ایران برنامه هستهای خود را با نصب کاسکادهای سانتریفیوژ پیشرفته برای غنیسازی اورانیوم گسترش داده و نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) بر برنامه هستهای خود را کاهش داده است. به طور خلاصه، ایران خود را در موقعیتی قرار داده است که بتواند در مدت کوتاهی سلاح هستهای تولید کند.
در حالی که دفتر مدیر اطلاعات ملی (ODNI) در حال حاضر بر این باور است که رهبر عالی تصمیم سیاسی برای انجام این کار نگرفته است، ارزیابی منتشر شده در ژوئیه حاوی یک حذف قابل توجه از ارزیابیهای گذشته درباره قابلیتهای هستهای ایران است.
ارزیابی ODNI در فوریه ۲۰۲۴ اشاره کرد که “ایران در حال حاضر فعالیتهای کلیدی توسعه سلاحهای هستهای لازم برای تولید یک دستگاه هستهای قابل آزمایش را انجام نمیدهد.”
با این حال، این بیانیه از ارزیابی ژوئیه ۲۰۲۴ ناپدید شد، که نشانهای واضح از این است که جامعه اطلاعاتی ایالات متحده، به دلیل کاهش فعالیتهای بازرسی IAEA، بینش کافی در مورد جنبههای فنی حیاتی صنایع هستهای ایران ندارد.
سناتور لیندزی گراهام، پس از خواندن نسخه طبقهبندی شده گزارش ODNI در ژوئیه ۲۰۲۴ درباره ایران، گفت که “بسیار نگران” است که “ایران در هفتهها یا ماههای آینده به سلاح هستهای دست یابد.”
ایران اعلام کرد که هرگونه حمله به قابلیتهای هستهای یا تولید نفت و گاز آن به عنوان یک تهدید وجودی تلقی خواهد شد. این میتواند منجر به لغو فتوای مربوطه و استقرار سلاحهای هستهای در عرض چند روز پس از اتخاذ چنین تصمیمی شود.
ایالات متحده و اسرائیل به عنوان یک قدرت هستهای مدتهاست که گفتهاند که ایران مسلح به سلاح هستهای یک خط قرمز است که نمیتوان بدون عواقب شدید، به ویژه مداخله نظامی گسترده برای نابودی زیرساختهای هستهای ایران، از آن عبور کرد.
این خط اکنون عبور شده است — ایران به طور de facto یک قدرت هستهای است، حتی اگر هنوز مراحل نهایی برای تکمیل ساخت بمب هستهای را طی نکرده باشد.