در حالی که خاورمیانه در خطرناکترین بحران خود در دهههای اخیر گرفتار است، ترکیه در تلاش است تا خود را به عنوان یک تثبیتکننده ضروری در منطقهای که نمیتواند از فروپاشی کامل ایران رنج ببرد، معرفی کند. در نگاه اول، جاهطلبی ترکیه ممکن است کسانی را که این کشور را به عنوان یک مشکل در سیاست خارجی میبینند، شگفتزده کند، نه به عنوان یک شریک در مدیریت مشکلات. اما در حالی که رئیسجمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، به دنبال راهی برای خروج از جنگ ایالات متحده-اسرائیل علیه ایران است، ممکن است واقعیت جغرافیایی جدیدی در حال ظهور باشد: واقعیتی که در آن ترکیه میتواند میانجی مفیدی بین طرفهای درگیر باشد.
تصویر خود از آنکارا: صلحبان و تثبیتکننده
سالهاست که دولت رئیسجمهور ترکیه، رجب طیب اردوغان، به طور مداوم نقش ترکیه در جهان را به عنوان ارائه رهبری اخلاقی و استراتژیک توصیف کرده و به دنبال صلح و ثبات در منطقه و فراتر از آن است. با افزایش تنشها بین ایالات متحده و ایران در اوایل سال جاری، اردوغان آمادگی ترکیه برای میانجیگری بین این دو کشور را تأکید کرد. در واقع، وزیر امور خارجه ترکیه، هاكان فيدان، در اواخر فوریه، وزیر امور خارجه ایران، عباس عراقچی، را در استانبول میزبانی کرد. از زمان آغاز جنگ، فيدان این احساس را در طول تعاملات فشردهاش با رهبران خلیج فارس تکرار کرده و تأکید کرده است که توانایی منحصر به فرد ترکیه برای گفتگو با همه طرفها، دارایی استراتژیکی است که میتواند از گسترش بحرانهای منطقهای جلوگیری کرده و ثبات بلندمدت را تقویت کند.
هدف فيدان واضح است: «مالکیت منطقهای» امنیت که مانع از تبدیل خاورمیانه به یک زمین بازی دائمی برای تشدید نظامی خارجی شود. در آستانه حمله ایالات متحده به عراق در سال 2003، مقامات ترکیه از واشنگتن خواستند که بدون یک برنامه دقیق و قابل اجرا برای تثبیت کشور پس از شکست نظامی، حمله نکند. امروز، ترکیه مشتاق است که از ظهور یک کوره آشوب دیگر در مرز جنوبی خود جلوگیری کند، این بار در کشوری که بزرگتر، نظامیتر و از نظر سیاسی و قومی پیچیدهتر از عراق صدام حسین است. موفقیتهای آنکارا تا کنون در تلاشهایش برای کمک به تثبیت سوریه پس از اسد، به رهبران ترکیه اعتماد به نفس جدیدی داده است که کشور میتواند به طور مشابه تنشهای منطقهای را با کمک به میانجیگری برای پایان جنگ در ایران کاهش دهد.
اختلاف دیپلماتیک در مدیترانه
این دیدگاه از ترکیه به عنوان یک تثبیتکننده منطقهای به شدت با عقل سلیم متعارف در بسیاری از نقاط اروپا در تضاد است. به ویژه در آتن، خاطرات تنشهای 2020 در مدیترانه شرقی هنوز زنده است. در آن زمان، ناوهای جنگی ترکیه یک کشتی بررسی زلزله متعلق به شرکت ملی نفت ترکیه، TPAO، را همراهی کردند که به دنبال نفت و گاز طبیعی در آبهایی بود که هم ترکیه و هم یونان آن را بخشی از مناطق اقتصادی انحصاری خود میدانند. تنشها در اوت 2020 به اوج خود رسید، زمانی که یک ناو جنگی ترکیه و یک ناو جنگی یونانی در نزدیکی کرت به هم برخورد کردند. ماههای اخیر شاهد احیای بیانیههای تند درباره ادعاهای دریایی دو کشور بوده است. مقامات ارشد یونانی نسبت به جاهطلبیهای آنکارا عمیقاً بدبین هستند و وزیر دفاع یونان، نیکوس دندیا، اوایل ماه گذشته بیان کرد که «برنامه بازنگری» ترکیه همچنان تهدیدی برای ثبات اژه است. رهبری یونان به طور خاص نسبت به بخش صنعتی دفاعی در حال گسترش ترکیه و دکترین دریایی «وطن آبی» (Mavi Vatan) که خواستار دفاع ترکیه از تفسیر خود از حقوق بینالملل در مورد مرزهای دریایی و مناطق اقتصادی انحصاری است، هشدار داده است. برای یونان، نیروی نظامی قوی ترکیه کمتر به عنوان ابزاری برای صلح منطقهای و بیشتر به عنوان مکانیزمی برای دیپلماسی قهری که همچنان به حاکمیت یونان و قبرس یونانی چالش میکشد، دیده میشود.
حملات بیانیهای بین ترکیه و اسرائیل نیز به شدت افزایش یافته و چالشی جدی برای جاهطلبیهای میانجیگری آنکارا به وجود آورده است. اردوغان و نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، به طور مرتب یکدیگر را به ارتکاب جنایات علیه بشریت متهم کردهاند.
افزایش حمایت از میانجیگری ترکیه در جاهای دیگر
با وجود نگرانیهای یونان و اسرائیل، علاقه به میانجیگری ترکیه در جاهای دیگر در حال افزایش است. در تاریخ ۱ مارس، رئیس کمیسیون اروپا، اورسولا فون در لاین، در یک پست در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که از “آمادگی ترکیه برای میانجیگری و حمایت از یک راهحل” برای جنگ ایران “از طریق روشهای مسالمتآمیز” استقبال میکند. پاکستان به همراه ترکیه، عربستان سعودی و مصر اکنون پیشگام انتقال پیامها بین طرفهای درگیر در جنگ است به امید کنترل هرج و مرج منطقهای.
مهمتر از همه، به نظر میرسد حمایت ایالات متحده از میانجیگری ترکیه نیز در حال افزایش است. یک عامل کلیدی، رابطه شخصی بین روسایجمهور ایالات متحده و ترکیه است. رئیسجمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، بارها از اردوغان تمجید کرده و در اکتبر ۲۰۱۹ او را به عنوان “یک رهبر فوقالعاده” و “مردی سخت که شایسته احترام است” توصیف کرده است. به تازگی، وقتی از او پرسیده شد که آیا اردوغان میتواند نقش مفیدی در میانجیگری بین اوکراین و روسیه در اکتبر ۲۰۲۵ ایفا کند، ترامپ پاسخ داد: “بله، اردوغان میتواند. او مورد احترام روسیه و اوکراین است. نمیتوانم در مورد آن به شما بگویم، اما او مورد احترام جهان است. و او دوست من است.”
آنکارا واقعاً رویکرد متوازنی نسبت به کییف و مسکو اتخاذ کرده است. از یک سو، ترکیه همکاری نظامی-فنی با اوکراین را در طول تهاجم روسیه حفظ کرده و به طور قاطع از تمامیت ارضی آن حمایت کرده است. ترکیه همچنین از تقویت ناوگان دریایی سیاه روسیه از طریق تنگههای ترکیه مطابق با کنوانسیون مونترئ در سال ۱۹۳۶ جلوگیری کرده است. از سوی دیگر، ترکیه از پیوستن به تحریمها علیه روسیه خودداری کرده و اردوغان خط ارتباطی قوی با رئیسجمهور روسیه، ولادیمیر پوتین، حفظ کرده است. این موضع متعادل به ترکیه اجازه داد تا به همراه سازمان ملل، توافقنامه ژوئیه ۲۰۲۲ بین اوکراین و روسیه در مورد صادرات غلات از طریق دریای سیاه را میانجیگری کند.
میانجیگری پشتپرده ترکیه همچنین برای تأمین آزادی گروگانها از غزه در اواخر ۲۰۲۳ حیاتی بود. در حالی که جهان بر روی میانجیگری پرچمدار قطر تمرکز کرده بود، آنکارا به آرامی از روابط دیرینه خود با دفتر سیاسی حماس (رابطهای که سالها اسرائیل و ایالات متحده را آزرده کرده بود) برای تسهیل آزادی بیش از بیست کارگر کشاورزی تایلندی که بخشی از توافقهای اصلی مبادله زندانیان مذاکره شده توسط ایالات متحده، قطر و مصر نبودند، استفاده کرد. حماس میانجیگری ترکیه را در تأمین این توافق اعتبار بخشید.
در آن زمان، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، جو بایدن، هیچ اشارهای به نقش اردوغان در تأمین آزادی گروگانهای تایلندی نکرد و به جای آن به تلاشهای سهجانبه واشنگتن، دوحه و قاهره اعتبار داد. ترامپ تمایل بیشتری به اعتبار دادن به نقش میانجیگری ترکیه در جنگ اسرائیل-حماس داشته است. در حالی که او در اکتبر ۲۰۲۵ برنامه بیستنقطهای خود را برای پایان دادن به درگیری غزه اعلام کرد، ترامپ اظهار داشت: “رئیسجمهور اردوغان فوقالعاده بود. او واقعاً کمک زیادی کرد، زیرا او بسیار مورد احترام است.”
ایالات متحده از میانجیگری ترکیه استقبال میکند
قدردانی ترامپ از میانجیگری ترکیه به اندازهای قوی به نظر میرسد که باعث شده است دولت او پرونده جنایی علیه هالکبانک، یک بانک بزرگ دولتی ترکیه، را کنار بگذارد. این بانک منتظر جریمهای چند میلیارد دلاری بود پس از اینکه در سال ۲۰۱۹ به خاطر پولشویی در ارتباط با ارسالهای غیرقانونی طلا به ایران متهم شد. اگر ایالات متحده این جریمه را اعمال میکرد، هالکبانک ممکن بود ورشکسته شود و این امر میتوانست بحرانهایی را در سیستم بانکی ترکیه به وجود آورد. به مدت سالها، دولت ترکیه استدلال کرده بود که هالکبانک از مصونیت حاکمیتی برخوردار است و این پرونده باید کنار گذاشته شود، اما حتی در اکتبر ۲۰۲۵، دولت ترامپ از ابراز حمایت به دیوان عالی ایالات متحده برای درخواست هالکبانک مبنی بر کنار گذاشتن پرونده خودداری کرد.
سپس در تاریخ ۶ مارس، وزارت دادگستری ایالات متحده (DOJ) از قاضی ریچارد برمن خواست تا پرونده را کنار بگذارد و به “ملاحظات فوقالعاده امنیت ملی و سیاست خارجی” اشاره کرد. توجیه اصلی وزارت دادگستری این بود که کمک ترکیه “برای تأمین توافق آتشبس و آزادی گروگانها از سوی حماس” که دولت ترامپ در اوایل ۲۰۲۵ میانجیگری کرده بود، “حیاتی” است.
زمانبندی تغییر موضع دولت ترامپ در مورد پرونده هالکبانک ممکن است معنادار باشد. این تغییر یک هفته پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران رخ داده است و اقدام واشنگتن ممکن است نشان دهد که ترامپ برای میانجیگری ترکیه در این جنگ پیشبینیهایی دارد. در حالی که نتانیاهو ممکن است تردید کند، ترامپ ممکن است سابقه موفقیتآمیز آنکارا در میانجیگری را بیش از حد جذاب ببیند که بتواند از آن چشمپوشی کند. و در واقع، آنکارا هماکنون شروع به ایفای این نقش میانجیگری در همکاری با پاکستان، عربستان سعودی و مصر کرده است.