بحران انسانی در لبنان عمیقتر میشود و پناهندگان سوری با انتخابی خطرناک مواجه هستند: در یک محیط جنگزده بمانند یا به سوریه بازگردند که در آنجا با خطرات و تبعیضهای قابل توجهی روبرو خواهند شد. چالشها و خطرات زیادی در جستجوی امنیت آنها در سوریه وجود دارد.
با شدت گرفتن حملات نظامی اسرائیل در لبنان، صدها هزار غیرنظامی در حال فرار از خانههای خود هستند و جوامع روزگاری پرجنبوجوش به شهرهای ارواح تبدیل شدهاند. برآوردهای رسمی نشان میدهد که خشونتهای اخیر تقریباً ۱.۵ میلیون نفر را از تاریخ ۲۳ سپتامبر جابجا کرده است که این بحران یکی از شدیدترین بحرانهای انسانی در لبنان در دهههای اخیر به شمار میآید. در حالی که اکثریت فراریان، شهروندان لبنانی هستند، تعداد قابل توجهی از پناهندگان سوری مقیم لبنان نیز مجبور به جستجوی امنیت در مکانهای دیگر هستند زیرا درگیریها گسترش مییابد.
برای بیش از یک دهه، ۱.۵ میلیون سوری در لبنان پناه جستهاند و برای اجتناب از تهدیداتی که احتمالاً در صورت بازگشت به سوریه با آن مواجه خواهند شد، با سختیهای اقتصادی و افزایش احساسات ضدپناهندگی دست و پنجه نرم کردهاند. اما اکنون، با شرایط انسانی و امنیتی به سرعت در حال وخامت در لبنان، بسیاری از پناهندگان با دو گزینه به یک اندازه خطرناک مواجه هستند: در لبنان بمانند و وحشتهای جنگ را دوباره تجربه کنند یا به سوریه بازگردند و با خطراتی که آنها را به فرار واداشت، روبرو شوند.
به گفته مقامات لبنانی، از تاریخ ۲۵ اکتبر، بیش از ۵۰۰,۰۰۰ نفر به سوریه عبور کردهاند که سوریها تقریباً ۷۰ درصد از این بازگشتها را تشکیل میدهند. با توجه به عدم وجود گزینههای ایمن، تمایل اخیر رژیم بشار اسد به پذیرش پناهندگان بازگشتی باید به طور فوری و دقیق مورد بررسی قرار گیرد. مکانیزمهای نظارتی مستقل و شفاف برای اطمینان از اینکه افراد بازگشتی از حفاظت کافی برخوردار شوند، ضروری است. بدون چنین تضمینهایی، خطرات برای بازگشتکنندگان میتواند ویرانگر باشد.
حذف از کمکهای ضروری
در حالی که بازگشت به سوریه برای بسیاری از سوریها در لبنان انتخابی خطرناک است، ماندن در یک محیط جنگزده چالشهای شدید خود را به همراه دارد. قبل از موج کنونی جابجایی، سوریها در لبنان از قبل بسیار آسیبپذیر بودند و تحت فشار اخراجهای خودسرانه، تخلیههای اجباری و افزایش خشونتهای خودسرانه قرار داشتند. جابجایی اخیر شرایط را برای پناهندگان سوری در لبنان تشدید کرده است و بسیاری از آنها از عدم دسترسی به پناهگاهها و کمکها گزارش میدهند.
مقیاس و سرعت جابجایی در لبنان، که در دهههای اخیر بیسابقه بوده، شرایط انسانی بسیار دشواری را در کشوری که از قبل با فروپاشی اقتصادی و چشمانداز سیاسی قطبی مواجه است، ایجاد کرده است. اگرچه پناهگاههای موقت به سرعت تأسیس شدند، این امکانات تقریباً بلافاصله به ظرفیت خود رسیدند. افزایش احساسات ضدسوری، که با نیازهای فراوان و منابع محدود ترکیب شده، منجر به مواردی شده است که پناهندگان سوری از پناهگاهها طرد میشوند. بسیاری از این امکانات به طور مؤثر به فضاهای «فقط لبنانی» تبدیل شدهاند و سوریها از دریافت کمکهای اولیه محروم شدهاند.
شهرداریها، به ویژه در دره بقاع، به سوریها در برخی از اردوگاهها هشدار دادهاند که از میزبانی دوستان یا خانوادههای تازه جابجا شده خودداری کنند و در صورت عدم رعایت، تهدید به اخراج کردهاند. در برخی موارد، پناهندگان سوری به منظور ایجاد فضا برای خانوادههای لبنانی جابجا شده، اخراج شدهاند و این بحران مسکن را برای سوریهایی که جایی برای رفتن ندارند، تشدید کرده است.
class=”MsoNormal”>سازمانهای حقوق بشر نسبت به exclusion سوریها از پناهگاه و کمکها هشدار دادهاند و اشاره کردهاند که دهها هزار نفر بدون گزینههای قابل قبول رها شدهاند. در پاسخ به این وضعیت بحرانی، درخواستهای فوری برای “رفع موانع تبعیضآمیز” و اعطای دسترسی برابر به پناهگاه و کمک به سوریها مطرح شده است. با این حال، عدم اثربخشی ظاهری این درخواستها بسیاری از پناهندگان سوری را با گزینههای خوبی مواجه نکرده است. در عوض، آنها باید بین دو گزینه به شدت دشوار تصمیم بگیرند: تحمل شرایط روزافزون خصمانه در لبنان یا عبور از مرز به سوریه و مواجهه با خطراتی که قبلاً از آنها فرار کرده بودند، با امیدی ناامیدکننده برای تأمین امنیت خانوادههایشان.
استانداردهای دوگانه برای سوریها، حتی در خانه
با بازگشت به وطن خود، سوریها همچنان با تبعیض مواجه هستند. در پاسخ به ورود پناهندگان لبنانی که به دنبال امنیت در سوریه هستند، رژیم به سرعت اقداماتی برای تسهیل ورود آنها انجام داد، از جمله اجازه عبور شهروندان لبنانی از مرز با هر نوع شناسنامه رسمی. با این حال، سوریهای بازگشته از همان انعطافپذیری برخوردار نبودهاند. با وجود تحمل سختیهای مالی شدید، هر بزرگسال سوری که به کشور بازمیگشت هنوز ملزم به تبادل ۱۰۰ دلار در مرز بود، با نرخ تبدیل که به طور قابل توجهی پایینتر از نرخ بازار سیاه بود. این سیاست، که به منظور تقویت ذخایر ارزی رژیم طراحی شده بود، منجر به این شد که بسیاری از پناهندگان سوری در مرز گیر کنند و نتوانند به دلیل کمبود بودجه وارد شوند.
پس از انتقادات گسترده، رژیم در تاریخ ۲۹ سپتامبر اعلام کرد که این الزام به طور موقت معلق شده است، که از آن زمان به صورت هفتگی تمدید شده است. به موازات این تعلیق، رژیم یک کمپین رسانهای گسترده برای تبلیغ تمایل خود به حمایت از ابتکاراتی برای کمک به بازگشت پناهندگان سوری راهاندازی کرد. تحلیلگران پیشنهاد میکنند که این تساهل تبلیغاتی ممکن است نشاندهنده امیدهای رژیم باشد که بازگشت سوریها میتواند حمایت مالی را جذب کند، به ویژه از کشورهای عربی که از دمشق خواستهاند تا تسهیل بازگشت پناهندگان را انجام دهد.
با وجود این تضمینها، سیاستهای تبعیضآمیز علیه سوریهای بازگشته همچنان در حال اجراست. پناهگاههای تأسیسشده توسط رژیم در حومه دمشق، طرطوس، لاذقیه، حمص، حماه و حلب عمدتاً برای پناهندگان لبنانی اختصاص یافته است و بسیاری از بازگشتکنندگان سوری بدون پناهگاه مناسب ماندهاند. این سوریها اغلب مجبورند به حمایت خانواده تکیه کنند یا به اقامتگاههای موقت در خیابانها روی آورند. علاوه بر این، تأمین کمکها برای بازگشتکنندگان سوری گزارش شده است که کمتر از آنچه به پناهندگان لبنانی اختصاص یافته، بوده و اغلب حتی نیازهای اولیه را نیز برآورده نمیکند.
خطرات مداوم برای پناهندگان بازگشته
علاوه بر تبعیض، سوریهای بازگشته به خانه با خطرات قابل توجهی مواجه هستند. مقامات لبنانی گزارش میدهند که بین ۲۳ سپتامبر و ۲۵ اکتبر، تقریباً ۳۴۸,۲۳۷ سوری به سوریه بازگشتهاند. با این حال، اکثریت این بازگشتکنندگان زنان و کودکان هستند و بیشتر مردان سوری ترجیح میدهند در لبنان بمانند به دلیل ترس از خطراتی که در انتظار آنها در خانه است—خطراتی که حتی بزرگتر از تهدیدات امنیتی روزانهای است که در لبنان تحمل میکنند. علاوه بر این، دهها هزار بازگشتکننده تصمیم گرفتهاند در مناطقی خارج از کنترل رژیم ساکن شوند، یا به دلیل اینکه این مناطق جوامع اصلی آنها هستند یا برای اجتناب از خطرات شدید مرتبط با مناطق تحت کنترل رژیم.
این عدم تمایل، به ویژه در میان مردان سوری، به بازگشت یا زندگی در مناطق تحت کنترل رژیم ناشی از سوءاستفادههای نیروهای امنیتی سوری است—از جمله بازداشتهای خودسرانه، آدمربایی، شکنجه و حتی قتل. سازمانهایی مانند دیدهبان حقوق بشر به طور گستردهای این نقضها را مستند کردهاند و تهدیدات جدی و مداوم برای بازگشتکنندگان بالقوه را برجسته کردهاند.
با وجود تلاشهای عمومی رژیم سوریه برای تشویق به بازگشت پناهندگان، نگرانیهای جدی امنیتی همچنان وجود دارد. شبکه حقوق بشر سوریه گزارشهای متعددی از نقض حقوق علیه بازگشتکنندگان ارائه کرده است، از جمله اخاذی مالی، بازداشتهای خودسرانه، ناپدید شدن اجباری، شکنجه و سربازگیری اجباری. بین ۲۳ سپتامبر و ۲۵ اکتبر، این شبکه ثبت کرده است که حداقل بیست و شش بازگشتکننده، از جمله یک زن، بازداشت شدهاند؛ متأسفانه، یکی از بازداشتشدگان به دلیل شکنجه در یک مرکز بازداشت رژیم جان باخت. این حوادث الگوی پایدار نقض حقوق بشر را نشان میدهد و شک و تردید جدی در مورد تضمینهای رژیم برای عبور ایمن و حفاظت از سوریهای بازگشتی ایجاد میکند.
با توجه به اینکه تعداد بیشتری از پناهندگان سوری در لبنان به بازگشت به سوریه به عنوان یک ریسک ضروری برای امنیت خانوادههایشان فکر میکنند، تعهد صریح رژیم سوریه به تسهیل بازگشت آنها باید به دقت مورد بررسی قرار گیرد. باید سازوکارهای مستقل و قوی برای نظارت و حفاظت از آنها ایجاد شود. بدون این تدابیر حفاظتی، خطرات برای پناهندگان سوری بازگشتی همچنان شدید باقی میماند و احتمال آزار و اذیت بیشتر نمیتواند نادیده گرفته شود. جامعه بینالمللی باید در نگهداشتن رژیم سوریه مسئول در قبال ایمنی و حقوق کسانی که مجبور به بازگشت هستند، هوشیار بماند.