تنشهای ساختاری معاصر در خاورمیانه، ارزیابی عمیقتری از ریسک حاکمیتی و معماریهای امنیتی منطقهای را تسریع کرده است.
تشدید مداوم نشان میدهد که پارادایم تاریخی حفاظت خارجی با موانع صنعتی و عملیاتی شدیدی مواجه است. در حالی که قدرتهای منطقهای سعی در مدیریت این دینامیکهای در حال تغییر دارند، آسیبپذیریهای بحرانی ذاتی در مدل امنیتی برونسپاری شده، غیرقابل انکار شده و مجبور به تغییر استراتژیک به سمت تنوع تأمینکنندگان و خودکفایی فناوری محلی شده است. این آسیبپذیری سیستماتیک بهطور بنیادی نشان داده است که چگونه وابستگی ساختاری به چارچوبهای نظامی خارجی، تابآوری بلندمدت را به خطر میاندازد، زیرا واقعیتهای جغرافیایی وابستگی دفاعی خلیج، آمادگی عملیاتی فوری را تضعیف میکند.
بنابراین، رهبری محلی مجبور است تا سازشهای استراتژیکی را که در این رابطه نامتقارن نهفته است، دوباره ارزیابی کند و به این نتیجه برسد که حاکمیت عملیاتی واقعی نیازمند جداسازی بنیادین از سیستمهای تکمنبعی است تا خطرات استراتژیک وابستگی دفاعی خلیج را در دورهای از رویارویی چندگانه کاهش دهد.
وابستگی دفاعی خلیج فشارهایی بر تولید غربی وارد میکند
ظهور سیستمهای دفاعی ساخت چین در سراسر خلیج از زمان آغاز درگیری ایران توجه زیادی را جلب کرده است. تحلیلگران به استقرار سیستمهای ضد پهپاد چینی در امارات متحده عربی و افزایش اهمیت پلتفرمهای بدون سرنشین چینی در زرادخانههای منطقهای به عنوان نشانهای از این که پکن در بازاری که مدتها تحت سلطه ایالات متحده بوده، در حال پیشرفت است، اشاره کردهاند.
با این حال، تمرکز صرف بر روی تجهیزات چینی ممکن است درس بزرگتری را نادیده بگیرد. جنگ کمتر درباره ظهور چین و بیشتر درباره آسیبپذیریهای نهفته در معماری امنیتی موجود در خلیج را نشان داده است. به مدت چند دهه، کشورهای خلیج به ایالات متحده برای حفاظت نظامی، سیستمهای تسلیحاتی پیشرفته، پشتیبانی نرمافزاری، نگهداری و ادغام عملیاتی وابسته بودهاند. این درگیری نقاط قوت آن مدل را برجسته کرده است. همچنین محدودیتهای آن را نیز نمایان کرده است.
خلیج به شدت به فناوری نظامی ایالات متحده وابسته است. عربستان سعودی یکی از بزرگترین ناوگانهای هواپیماهای جنگی ساخت ایالات متحده را خارج از ایالات متحده اداره میکند. باتریهای پاتریوت همچنان مرکزی برای دفاع هوایی منطقه هستند. سیستمهای THAAD لایهای حیاتی از حفاظت موشکی را تشکیل میدهند. شبکههای فرماندهی و کنترل ایالات متحده همچنان زیرساختهای پیشرفتهترین قابلیتهای نظامی منطقه را پشتیبانی میکنند.
آسیبپذیریهای حاکمیتی واقعیتهای وابستگی دفاعی خلیج را نمایان میسازد
عربستان سعودی به تنهایی با انباشت حدود ۳۶۰ موشک رهگیر THAAD مواجه است و از سال ۲۰۲۳ هیچ تحویلی از تولیدات ایالات متحده نداشته است، زیرا زنجیره تأمین اولویت را به تجدید موجودی خود آمریکا داده است، و این شکاف تا سال ۲۰۲۷ بسته نخواهد شد. چالش، دسترسی به سیستمهای پیشرفته نبوده، بلکه دسترسی به ظرفیت کافی در دورهای از درگیریهای مداوم است. تجربه عربستان سعودی این چالش را در سطح صنعتی نشان میدهد.
پادشاهی به شدت در زمینه بومیسازی دفاعی تحت چشمانداز ۲۰۳۰ سرمایهگذاری کرده است و در تلاش است تا از مدل مبتنی بر تأمین به سمت ۵۰ درصد قابلیت بومی تا سال ۲۰۳۰ حرکت کند. همکاریها با شرکتهای بزرگ دفاعی ایالات متحده فعالیتهای تولید محلی، ظرفیت نگهداری و برنامههای توسعه نیروی کار را ایجاد کرده است. با این حال، ارزشمندترین عناصر استراتژیک این سیستمها به طور مکرر تحت کنترل خارجی باقی میمانند.
کارخانه نرمافزاری لاکهید مارتین در ریاض این موضوع را نشان میدهد. این کارخانه به عنوان یک پلتفرم برای توسعه نرمافزار حاکمیتی ارائه شده و به مهندسان سعودی این امکان را میدهد که برنامههایی برای سیستمهای فرمان و کنترل نظامی توسعه دهند. با این حال، این برنامهها در اکوسیستم CommandIQ لاکهید مارتین عمل میکنند. پرسنل سعودی تجربه ارزشمندی کسب میکنند، هرچند معماری زیرین همچنان مالکیتی باقی میماند. این توسعه قابلیت درون یک چارچوب خارجی است و نه مالکیت خود چارچوب.
انتقال فناوریهای محدودکننده وابستگی دفاعی خلیج را تحکیم میکند
الگوی مشابهی در رابطه عربستان سعودی با بوئینگ وجود دارد. پادشاهی فعالیتهای نگهداری قابل توجهی را برای ناوگان هواپیماهای آمریکایی خود بومیسازی کرده است. با این حال، بهروزرسانیهای نرمافزاری، طراحی رابط، یکپارچهسازی سیستمها و اصلاحات آینده همچنان به پایگاه مهندسی بوئینگ در ایالات متحده وابسته است، که این موضوع برای پرسنل نظامی سعودی ناامیدکننده است، زیرا تأخیرهای زمانبر در نگهداری میتواند بر آمادگی و کارایی عملیاتی تأثیر بگذارد.
این ترتیبات لزوماً نشانهای از بدخواهی نیستند، بلکه منطق تجاری صنایع دفاعی پیشرفته را منعکس میکنند. نتیجه این وابستگی تسهیلشده است، به طوری که قابلیت محلی در حوزههای باریک و کمپیچیدگی افزایش مییابد، در حالی که تأمینکننده برای بهروزرسانیها، یکپارچهسازی سیستمها، توسعه نرمافزار و تخصص مهندسی که پایهگذار کارایی نظامی بلندمدت است، ضروری باقی میماند.
این جنگ همچنین ناامیدیهایی را که سالها در زیر سطح روابط دفاعی خلیج-آمریکا وجود داشته، دوباره زنده کرده است. چندین کارشناس سعودی نگرانی خود را ابراز کردهاند که شرکای خلیج به همان سطح فناوری که به اسرائیل ارائه میشود، دسترسی ندارند. تحقیقات و توسعه آمریکایی بهطور گستردهای بهعنوان بینظیر شناخته میشود، اما محدودیتهای انتقال فناوری بهطور فزایندهای بهعنوان غیرقابل تحمل تلقی میشود.
تعهد ایالات متحده به حفظ برتری کیفی نظامی اسرائیل مدتهاست که قابلیتهای در دسترس شرکای عرب را محدود کرده است، حتی برای آنهایی که بخشی از نزدیکترین روابط امنیتی منطقهای واشنگتن هستند. عملیاتهای ارتش اسرائیل در غزه، لبنان و درگیری کنونی با ایران این ناامیدیها را تشدید کرده و سوالاتی را در مورد اینکه آیا سیاست برتری کیفی با انتظارات امنیتی که واشنگتن بر شرکای عرب خود میگذارد، سازگار است یا خیر، مطرح کرده است.
وابستگی دفاعی خلیج به تنوع تأمینکنندگان میانجامد
این محیط فرصتهایی برای تأمینکنندگان جایگزین ایجاد کرده است. چین از این تغییر بهرهمند شده است، هرچند نه به این دلیل که کشورهای خلیج واشنگتن را ترک کردهاند. سیستمهای چینی ظرفیت تولید اضافی، اصطکاک سیاسی کمتر و تمایل بیشتری برای بحث در مورد ترتیبات تولید محلی ارائه میدهند.
خرید قبلی عربستان سعودی از پهپادهای Wing Loong و CH-4 نشاندهنده ناامیدیها از محدودیتهای صادرات پهپادهای آمریکایی بود و گزارشها در مارس 2026 از توافق 5 میلیارد دلاری بین AVIC چین و سازمان کل صنایع نظامی عربستان سعودی برای تأسیس خط مونتاژ Wing Loong-3 در جده، با ظرفیت حدود 48 هواپیما در سال، نشان میدهد که این رابطه به سمت همکاری صنعتی فراتر از تأمین پیش میرود. اهمیت این موضوع کمتر در خود پلتفرم است و بیشتر در فرصتی است که برای مونتاژ محلی، نگهداری و تخصص فنی فراهم میکند.
همین دینامیک توضیحدهنده افزایش علاقه خلیج به شرکتهای دفاعی ترکیه است. کویت در سال 2023 توافق 370 میلیون دلاری با Baykar برای پهپادهای TB2 امضا کرد، در حالی که قطر از سال 2018 مشتری UCAV ترکیه بوده است. از زمان بروز درگیری با ایران، گزارشها نشان میدهد که کشورهای خلیج که با کمبود مهمات و تهدیدات مداوم پهپاد مواجه هستند، بهطور فزایندهای به سیستمهای دفاع هوایی ترکیه روی میآورند در حالی که عقبماندگیهای تولید آمریکایی ادامه دارد. تعامل عربستان سعودی با شرکتهای ترکیهای نیز بهطور موازی عمیقتر شده است، با توافقهای تولید مشترک که شامل موشکهای کروز و موشکهای هدایتشونده ضد تانک میشود که اکنون در کنار خریدهای قبلی UCAV در حال اجراست.
با وجود اینکه اوکراین در جنگ به سر میبرد، کییف توافقنامههای همکاری دفاعی دهسالهای با عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر امضا کرده است و متخصصان اوکراینی اکنون در پنج کشور عربی و خلیج فارس مستقر شدهاند تا نیروهای محلی را برای مقابله با همان پهپادهای ساخت ایران که از سال 2022 شهرهای اوکراین را هدف قرار دادهاند، آموزش دهند. هزینههای سامانههای رهگیر اوکراینی نسبت به سامانههای غربی که در حال حاضر علیه پهپادهای کمهزینه ایرانی استفاده میشوند، بسیار کمتر است و پیشنهاد کییف برای ارائه تخصص آزمایششده در میدان نبرد در زمانی ارائه میشود که شبکههای دفاع هوایی خلیج فارس تحت فشار مداوم قرار دارند.
چالشهای ریسکهای تعاملپذیری به چارچوبهای وابستگی دفاعی خلیج فارس آسیب میزند
حتی روسیه نیز پایگاهی در این منطقه دارد. سامانه Pantsir-S1 امارات متحده عربی در حال حاضر در کنار THAAD، Patriot و Barak-8 اسرائیل در یک معماری دفاع هوایی لایهای قرار دارد، در حالی که توافق 2.2 میلیارد دلاری Pantsir-S1M عربستان سعودی از سال 2021 اکنون برای حفاظت از زیرساختهای انرژی و آبشیرینکن تسریع شده است. این نباید به عنوان تغییر استراتژیک تلقی شود. سامانههای ایالات متحده برای آینده قابل پیشبینی در مرکز برنامهریزی دفاعی خلیج فارس باقی خواهند ماند. هیچ کشور دیگری در حال حاضر قابلیتها، ادغام عملیاتی یا تضمینهای امنیتی قابل مقایسهای ارائه نمیدهد و پهپادهای چینی نمیتوانند جایگزین دفاع موشکی آمریکایی شوند، همانطور که تولیدکنندگان ترکیه نمیتوانند سایه امنیتی ایالات متحده را بازتولید کنند. با این حال، چالشهای تعاملپذیری که با استفاده از چنین تجهیزاتی متنوع به وجود میآید، هنوز تحت فشار عملیاتی مداوم آزمایش نشده است.
به طور بنیادیتر، این درگیری به تقویت درک فزایندهای در سراسر خلیج فارس منجر شده است که اهداف بومیسازی و توافقهای جبران خسارت به طور خودکار به قابلیتهای حاکمیتی تبدیل نمیشوند. خودکفایی استراتژیک واقعی نیازمند مالکیت دادهها، تخصص مهندسی، توسعه نرمافزار و ادغام سیستمها است، قابلیتهایی که ساخت آنها دههها زمان میبرد. حضور رو به رشد چین در خلیج فارس باید در این زمینه درک شود. پکن از فرصتهای ایجاد شده توسط این درگیری بهرهمند شده است، اما روند عمیقتر جستجوی کشورهای خلیج فارس برای کنترل بیشتر بر روی سیستمهایی است که امنیت آنها در نهایت به آنها وابسته است.