تهدیدات نظامی جایگزین مذاکره می‌شوند
معاون وزیر امور خارجه ایران، سعید خطیب‌زاده، در میان تهدیدات تازه ایالات متحده و اسرائیل برای حمله به ایران، به بیروت رسید. در دیدار با مقامات و خبرنگاران، او آمادگی‌های تهران برای جنگی که ممکن است ماه‌ها طول بکشد را تشریح کرد و به وضوح نشان داد که ایران به تمایل واشنگتن برای رعایت هر توافقی که امضا کند، اعتماد چندانی ندارد.
این سفر به محاسبات تهران در حالی که رهبران ایالات متحده و اسرائیل بر تهدیدات حملات مجدد تأکید می‌کنند، روشنی می‌اندازد. این تهدیدات در هر دو کشور وزن انتخاباتی دارند، اما با توقف مذاکرات، ایران برای اقدام واشنگتن و تل آویو آماده می‌شود.
پیش از انتخابات اسرائیل در ۲۷ اکتبر، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، سرنگونی دولت ایران را به عنوان یک وعده انتخاباتی مطرح کرده است. او گفت: “من متعهد به سرنگونی رژیم ایران هستم و می‌دانم چگونه این کار را انجام دهم”، و تلاش خود برای کسب دوباره مقام را به دنبال‌کردن تغییر رژیم در تهران مرتبط کرد.
در ۱۸ اکتبر، او دوباره اعلام کرد که اسرائیل آماده است بدون کمک ایالات متحده به ایران حمله کند و گفت که سرنگونی دولت در تهران دستوری است که به نهاد امنیتی داده است.
نتانیاهو گفت که او همیشه به دنبال توافق واشنگتن بوده است، اما تأکید کرد که اهداف اسرائیل مشروط به دریافت آن نیست. او ادعا کرد که بیشتر اهداف اسرائیل در برابر ایران محقق شده است و خواستار اقدام بیشتر برای جلوگیری از بازسازی توانمندی‌های تهران شد.
اظهارات او بازتاب‌دهنده سخنان دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، است که دولت او با انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در ۳ نوامبر مواجه است.
ترامپ گفت که واشنگتن در تلاش است تا از بازسازی توانمندی‌های هسته‌ای ایران جلوگیری کند و وعده داد که عملیات علیه این کشور “بسیار زود” پایان خواهد یافت و قیمت بنزین سپس کاهش خواهد یافت. پیت هگست، وزیر جنگ ایالات متحده، در ۱۷ اکتبر هشدار داد که تهران باید از ” آرزوهای هسته‌ای ” خود دست بردارد و به توافقی برسد یا با اقدام نظامی ویرانگر مواجه شود.
با این حال، واشنگتن نتوانسته است عبور عادی از تنگه هرمز را احیا کند. ایران به اجرای محدودیت‌های خود ادامه می‌دهد و به کشتی‌هایی که از مسیرهای غیرمجاز عبور می‌کنند، حمله می‌کند. آمار Financial Times (FT) نشان می‌دهد که در دو هفته منتهی به ۱۱ اکتبر، ۲۴ کشتی مورد حمله قرار گرفته‌اند، در مقایسه با ۱۳ کشتی در هفته‌های ابتدایی جنگ. قیمت نفت خام برنت در ۱۶ اکتبر به ۱۱۰ دلار در هر بشکه رسید و این در حالی است که ترامپ اطمینان داده بود که سوخت ارزان‌تری در راه است.
پیشنهادی که واشنگتن نخواهد پذیرفت
تهران مذاکرات را باز نگه داشته است در حالی که از انجام هرگونه امتیازدهی قبل از دستیابی به توافق خودداری می‌کند. در ۱۷ اکتبر، وزیر امور خارجه عباس عراقچی یک طرح هفت روزه را که از طریق قطر منتقل شده بود، برای بازگشایی تنگه هرمز و احیای عبور عادی دریایی پس از برآورده شدن شرایط لازم، تشریح کرد. او گفت: “انتخاب اکنون با ایالات متحده است.”
پاسخ واشنگتن به پیشنهادات قبلی ایران، فاصله بین دو طرف را آشکار کرده بود. ترامپ در ۲۶ سپتامبر یک پیشنهاد ایرانی را “غیرقابل قبول” رد کرد و سپس در ۱ اکتبر دوباره شرایط تهران را نادیده گرفت، زمانی که احتمال از سرگیری بمباران‌های وسیع پس از انتخابات میان‌دوره‌ای را مطرح کرد. عراقچی روشن کرد که پیشنهاد تهران با وجود تهدیدات واشنگتن همچنان روی میز است.
اختلاف بر سر این است که چه چیزی ابتدا باید اتفاق بیفتد. تهران خواستار پایان جنگ و محاصره دریایی قبل از احیای عبور از تنگه هرمز است، در حالی که واشنگتن بر این تأکید دارد که مسئله هسته‌ای باید بخشی از مذاکرات باشد.
مطالبات همچنین شامل لغو تحریم‌های نفتی و آزادسازی وجوه مسدود شده ایرانی است، به گفته ال‌اخبار. تهران می‌خواهد مذاکرات هسته‌ای تا زمانی که این مراحل انجام نشده، به تعویق بیفتد. اصرار واشنگتن بر مذاکره درباره پرونده هسته‌ای به همراه شرایط بازگشایی تنگه هرمز، مانع از توافق دو طرف بر سر اجرای آن شده است.
امتناع ایران از انجام امتیازهای بیشتر همچنین بر اساس آنچه که به عنوان نقض تعهدات قبلی واشنگتن می‌داند، استوار است. دو کشور در ژوئن در اسلام‌آباد یک یادداشت تفاهم (MoU) امضا کردند، اما بازگشت به بمباران‌های ایالات متحده و محاصره دریایی، بی‌اعتمادی تهران را تقویت کرد. واشنگتن همچنان از تهدیدات نظامی و فشار اقتصادی برای تأمین شرایطی که ایران از پذیرش آن خودداری کرده، استفاده می‌کند.
دکترین هسته‌ای ایران بر بی‌اعتمادی استوار است
در خلال یک بحث با شخصیت‌های سیاسی و رسانه‌ای که توسط سفارت ایران در لبنان برگزار شد، خطیب‌زاده به‌طور علنی نسبت به توافق بدبین بود. او استدلال کرد که تجربه‌های گذشته به تهران دلیلی برای باور به اینکه واشنگتن به تعهدات دیگری پایبند خواهد بود، نمی‌دهد.
او سه جریان رقیب در ایالات متحده را توصیف کرد: نهادهای سنتی، یک جناح انزواطلب که به سیاست خارجی از طریق توافق‌ها نزدیک می‌شود، و یک بلوک سخت‌گیر متعهد به اسرائیل. به گفته او، تفاوت‌های آنها شانس‌های مذاکرات موفق تحت ریاست‌جمهوری ترامپ را محدود می‌کند.
او گفت که یک جناح در دولت خواهان یک یادداشت تفاهم (MoU) بوده، در حالی که جناح دیگر هیچ قصدی برای اجرای آن نداشته است. دو طرف می‌توانستند به توافقی دست یابند اگر واشنگتن به تعهدات خود پایبند می‌ماند. بی‌اعتمادی تهران به سال ۲۰۱۵ و برنامه جامع اقدام مشترک (JCPOA) برمی‌گردد که ترامپ در سال ۲۰۱۸ آن را رها کرد و تلاش‌های ناموفق برای احیای آن تحت ریاست‌جمهوری جو بایدن.
علی مراد، پژوهشگر و نویسنده سیاسی به نشریه The Cradle می‌گوید که اظهارات خطیب‌زاده نشان می‌دهد که بازنگری ایران از چه زمانی آغاز شده است:
“آنچه که بارز است، نشانه‌ای است که تغییر به سمت بازنگری در دکترین ایرانی در طول جنگ ۱۲ روزه، پس از حمله اسرائیل آغاز شد. این تغییر منعکس‌کننده تغییر در نحوه دیدگاه ایران به تهدیدات و نحوه برخورد با آنها است، که باعث شده است تا دکترین نظامی خود و همچنین رویکرد دیپلماتیک سنتی خود به مذاکرات را بازنگری کند.”
مراد می‌گوید که روایت دیپلمات نشان می‌دهد که “ایرانی‌ها در برخورد با فرآیند دیپلماتیک محتاط‌تر شده‌اند، پس از تجربیات مکرری که در آن مذاکرات به نظر می‌رسید در حال پیشرفت است، اما ایران تحت حمله قرار گرفت. این تجربیات بی‌اعتمادی به ایالات متحده را عمیق‌تر کرده است، با توجه به آنچه که ایرانی‌ها به عنوان تغییر در رویکرد دیپلماتیک واشنگتن می‌بینند، که به شخصیت و دیدگاه دونالد ترامپ و وابستگی دولت او به بلوک صهیونیستی تحت کنترل بنیامین نتانیاهو مرتبط است.”
مورد، اضافه می‌کند که جدایی‌طلبان و بلوک حامی اسرائیل گاهی به دنبال دستورکارهای متضاد هستند. اما کاهش نفوذ جدایی‌طلبان، به همراه نزدیکی بیشتر ترامپ به حامیان اسرائیل، توانایی آنها را برای شکل‌دهی به تصمیماتش کاهش داده است. برای تهران، توافق با یک بخش از دولت اطمینان کمی ارائه می‌دهد که بقیه آن را اجرا خواهند کرد.
آمادگی برای حمله دوباره
با توقف مذاکرات، همه طرف‌ها در حال افزایش آمادگی نظامی خود هستند. واشنگتن به قدرت آتش برتر برای وادار کردن به امتیازدهی تکیه دارد. تهران به جغرافیای خود و توانایی‌اش در مختل کردن تجارت، تأمین انرژی و مسیرهای جایگزینی که صادرکنندگان تلاش کرده‌اند از آنها استفاده کنند، متکی است. هر حمله مجددی آزمایش خواهد کرد که ایالات متحده و متحدانش چقدر از آن اختلال را می‌توانند تحمل کنند.
برنامه‌ریزان نظامی ایالات متحده در حال بررسی حملاتی با استفاده از بمب GBU-43/B Massive Ordnance Air Blast، معروف به “مادر همه بمب‌ها”، علیه زیرساخت‌های انرژی ایران و سایت‌های هسته‌ای، از جمله تأسیسات مشکوک در کوه پیک‌اکس هستند.
مقامات آمریکایی که در این گزارش نقل قول شده‌اند، questioned whether the weapon could penetrate the granite shielding the site. یکی از آنها آن را سلاحی برای پاکسازی یک منطقه وسیع توصیف کرد، نه یک کلاهک طراحی شده برای رسیدن به تأسیسات عمیقاً دفن شده.
ترامپ ارسال نیروهای زمینی به ایران را رد کرده در حالی که تهدید به حملات بیشتر می‌کند. وزیر دفاع وقت ایران، سید مجید ابن‌الرضا، در تاریخ 17 اکتبر، تهدیدهای واشنگتن را بی‌اهمیت دانست و گفت که نام‌ها و اندازه‌های بمب‌های آمریکایی بی‌ربط هستند. او نوشت: “بمب‌های شما در جاهای دیگر منفجر می‌شوند: در موقعیت جهانی شما، اقتصاد آمریکایی و حتی محاسبات انتخاباتی شما”، و استدلال کرد که توانایی‌های موشکی ایران توازن را تغییر داده است.
روسای امنیتی اسرائیل در تاریخ 15 اکتبر برای بحث در مورد رویارویی مجدد با ایران، به همراه مشاوره‌های امنیتی آمریکا-اسرائیل، ملاقات کردند. یدیعوت آحارونوت به نقل از منابع امنیتی گفت که اسرائیل نمی‌تواند بدون تأیید ترامپ حمله کند. در همین حال، نتانیاهو به ادعای موفقیت در جنگ ادامه داده و فشار برای حملات بیشتر به منظور دستیابی به اهداف باقی‌مانده‌اش را ادامه می‌دهد.
نتانیاهو در تاریخ ۱۴ اکتبر، حمله‌ای قبل از انتخابات را به عنوان “نامناسب” توصیف کرد، پس از گزارش‌هایی مبنی بر اینکه او از ترامپ خواسته بود تا جنگ را از سر بگیرد.
تهران هشدار داده است که حمله دیگری پاسخ سخت‌تری به همراه خواهد داشت. محمدحسین رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، تهدید کرد که در صورت از سرگیری درگیری‌های شدید، به کابل‌ها، مراکز داده، تأسیسات هوش مصنوعی و سایر مکان‌ها در سراسر منطقه حمله خواهد شد. هشدار او انتقام‌جویی تهدیدشده ایران را به زیرساخت‌های دیجیتال که منافع ایالات متحده را در خلیج فارس تأمین می‌کند، گسترش داد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران (IRGC) همچنین می‌گوید که تهران پس از آخرین درگیری‌ها تسلیحات پیشرفته‌ای به دست آورده و می‌تواند با شدت بیشتری نسبت به قبل پاسخ دهد. روزنامه وال استریت ژورنال (WSJ) گزارش داد که ایران در حال تقویت دفاعیات خود و بسیج حامیان در آماده‌سازی برای حملات احتمالی ایالات متحده پس از انتخابات میان‌دوره‌ای است.
تصاویر ماهواره‌ای نشان‌دهنده تقویت تأسیسات هسته‌ای و مناطق مرزی، از جمله کارهای خاکی در اطراف کوه کلنگ و نطنز است که به منظور جلوگیری از یک حمله زمینی انجام شده است. مقامات ایرانی همچنین از آماده‌سازی‌ها در فرودگاه‌ها، بنادر و نیروگاه‌ها خبر داده‌اند، با پناهگاه‌ها و تأمین‌کننده‌های پشتیبان که به منظور حفظ عملکرد آنها در طول حملات مجدد در نظر گرفته شده است.
قاسم قاسر، نویسنده و تحلیلگر سیاسی، جنگ بزرگ قبل از انتخابات ایالات متحده و اسرائیل را غیرمحتمل می‌داند، اگرچه او عملیات‌های امنیتی اسرائیلی یا حملات تشدیدشده در روزهای آینده را رد نمی‌کند. یک رویارویی وسیع‌تر هزینه‌های قابل توجهی را به همراه خواهد داشت، به ویژه در آستانه رأی‌گیری اسرائیلی.
قاسر می‌گوید نتانیاهو هنوز می‌تواند منطقه را به رویارویی با ایران یا لبنان بکشاند، اما تشدید مداوم و حملات محدود همچنان محتمل‌تر به نظر می‌رسد. او اظهارات خطیب‌زاده را به عنوان شواهدی می‌بیند که تهران در حال آماده‌سازی برای چندین سناریو، از جمله حمله مجدد است. با عدم وجود قوانین مشخص درگیری بین ایران، ایالات متحده و اسرائیل، نه تنها مقیاس پاسخ ایران بلکه دامنه درگیری نیز تضمین‌شده نیست.
هرمز فشار را بر ترامپ حفظ می‌کند
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرده است که هرمز بسته شده و هشدار داده است که کشتی‌هایی که قوانین ایران را نقض کنند، ممکن است به آتش کشیده شوند. ارتش ایران می‌گوید که این آبراه تحت نظارت کامل است و نیروهای آن آماده‌اند. امیر حاتمی، فرمانده ارتش، در تاریخ ۱۵ اکتبر قسم خورد که تنگه تا زمانی که حقوق مردم ایران محترم شمرده نشود، بسته خواهد ماند.
واشنگتن انتظار دارد که محاصره‌ای تنگ‌تر به منظور خسته کردن اقتصاد ایران و وادار کردن رهبری آن به عقب‌نشینی اعمال شود. وزیر خزانه‌داری اسکات بسنت تغییر از “فشار حداکثری” به “انزوا کامل” را توصیف کرده است. مهلت دو هفته‌ای که او برای به نتیجه رسیدن فشار اقتصادی تعیین کرده بود، گذشته است، در حالی که تهران همچنان از هرمز برای تحمیل هزینه‌ها بر رقبای خود استفاده می‌کند.
فایننشال تایمز از کاهش شدید در حرکات نفتی گزارش داده است. داده‌های Kpler که همچنین توسط Enterprise گزارش شده، خروجی‌های نفت خلیج فارس را در سپتامبر به طور میانگین روزانه ۱۵.۵ میلیون بشکه اعلام کرده است، در حالی که تنها ۲.۹ میلیون بشکه در تاریخ ۱۱ اکتبر از تنگه عبور کرده است. حملات ایران بازارهای انرژی را تحت فشار نگه داشته است در حالی که ترامپ به دنبال کاهش قیمت‌ها قبل از انتخابات کنگره است.
تغییرات دکترین هسته‌ای ایران به سمت خروج از NPT
آمادگی‌های ایران همچنین به گزینه‌های هسته‌ای آن گسترش می‌یابد. خطیب‌زاده گفت که رهبر معظم، مجتبی خامنه‌ای، هیچ حکم دینی جدیدی درباره سلاح‌های هسته‌ای صادر نکرده و تهران به طور جدی در حال بررسی خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) به همراه بحث‌های داخلی درباره بازنگری در دکترین هسته‌ای خود است.
در سمیناری در بیروت درباره دیدگاه ایران نسبت به منطقه و نظم بین‌المللی پس از جنگ، خطیب‌زاده گفت که محاسبات کشورش بر پایه احتیاط استوار است. با این حال، او این درگیری را “جنگی وجودی برای ایران” توصیف کرد و استدلال کرد که منطقه به سمت ترتیبات امنیتی جدیدی حرکت می‌کند که از ترتیبات امنیتی ایالات متحده فاصله دارد.
او گفت: “قدرت ایالات متحده شکسته شده و دوباره شکسته خواهد شد.” هشدار او منعکس‌کننده آمادگی‌هایی بود که throughout the visit outlined کرده بود: “واقع‌گرایی سیاسی از ما می‌خواهد که بگوییم، تا اطلاع ثانوی، باید برای بدترین سناریوها آماده شویم.”
خطیب‌زاده گفت که تهران دیگر خود را ملزم به رعایت قواعد قبلی درگیری نمی‌داند و برای جنگی که ممکن است ماه‌ها به طول بینجامد، آماده می‌شود. او ایران را “تنها دژ مقاوم در برابر سلطه ایالات متحده در امروز” توصیف کرد و اصرار داشت که “در این نبرد وجودی تسلیم نخواهد شد.”