خلیج فارس و ایران: دو مدل که به نظر می‌رسد غیرقابل سازش هستند

خاورمیانه همچنان در یک تعادل ساختاری خطرناک گرفتار است که دیدگاه‌های رقیب منطقه‌ای مانع از ثبات بلندمدت می‌شود. تشدیدهای اخیر، اصطکاک بنیادی بین یک پارادایم توسعه دولتی و یک پروژه ایدئولوژیک فرامرزی را برجسته می‌کند، به این معنی که تنش‌های منطقه‌ای ساختاری هستند و صرفاً موقعیتی نیستند. حل این بن‌بست عمیق ژئوپولیتیکی نیازمند تحلیل این است که چگونه خلیج و ایران نمایانگر برخورد دو معماری منطقه‌ای کاملاً متضاد است.

معضل خلیج و ایران

حملات اخیر ایران به کویت و بحرین سوال قدیمی را که تحلیلگران قبلاً با آن دست و پنجه نرم کرده‌اند، دوباره مطرح کرد. آیا تنش‌ها بین ایران و کشورهای خلیج به شرایط سیاسی و امنیتی گذرا مربوط می‌شود، یا اینکه آنها نشان‌دهنده یک اختلاف عمیق‌تر هستند که ریشه در دیدگاه‌ها و پروژه‌های وسیع‌تر آنها دارد؟

با توجه به تاریخچه تشدیدها و تهدیدات در خاورمیانه در دهه‌های گذشته، دشوار است که این حملات را به عنوان حوادث جداگانه یا استثنایی ببینیم. کویت و بحرین مدت‌هاست که در معرض هدف‌گیری‌های ایرانی قرار دارند، چه به‌طور مستقیم از طریق عملیات نظامی و چه به‌طور غیرمستقیم از طریق نمایندگان منطقه‌ای تهران. حوادثی که اکنون در تیتر اخبار قرار دارند، کمتر یک چرخش جدید در سیاست ایران هستند و بیشتر ادامه رویکردی است که سال‌ها وجود داشته است.

از زمانی که ایران در ۲۸ فوریه توسط ایالات متحده و اسرائیل مورد حمله قرار گرفت، تنها به هدف‌گیری تأسیسات نظامی یا سایت‌های امنیتی در خلیج اکتفا نکرده است. در موارد مختلف، زیرساخت‌های غیرنظامی را نیز هدف قرار داده است. فرودگاه بین‌المللی کویت نمونه‌ای بارز است که سه بار هدف قرار گرفته و به همراه سایر تأسیسات غیرنظامی مورد حمله قرار گرفته است. در محاسبات ایرانی، تمایز سنتی بین اهداف غیرنظامی و نظامی به نظر می‌رسد مبهم است. هدف‌گیری تأسیسات غیرنظامی به نظر می‌رسد که هدفی روانشناختی دارد.

هر کسی که رابطه بین ایران و کشورهای خلیج را دنبال کند، متوجه خواهد شد که تهران تنها به ابزارهای قدرت سخت تکیه نکرده است. همچنین تلاش کرده است تا شبکه‌هایی از نفوذ سیاسی، امنیتی و اجتماعی در چندین جامعه خلیجی و عربی ایجاد کند. در کویت و بحرین، نهادهای امنیتی از کشف سلول‌هایی خبر داده‌اند که به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران مرتبط بوده یا به آن همدردی می‌کردند.

قانون منطقه‌ای و خلیج و ایران

این نه جدید است و نه تصادفی. استراتژی ایران ایجاد ابزارهای بلندمدت نفوذ در جوامع خلیج فارس بوده است. این توضیح می‌دهد که چرا کشورهایی مانند کویت و بحرین نسبت به فعالیت‌های ایرانی در منطقه حساس هستند. برای این دو کشور، آنچه اکنون در حال وقوع است، ادامه یک پروژه قدیمی ایرانی است که خلیج فارس را به عنوان یک حوزه حیاتی نفوذ ایرانی می‌داند.

کشورهای خلیج فارس، که برخی از آنها میزبان پایگاه‌های آمریکایی و/یا روابط عادی با اسرائیل دارند، تلاش کرده‌اند تا این چالش‌ها را از طریق رویکرد سخت و نرم نسبت به ایران حل کنند. ماده ۲/۴ منشور سازمان ملل تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشورها را ممنوع می‌کند، در حالی که ماده ۵۱ حق ذاتی دفاع از خود را به عنوان یک استثنا به رسمیت می‌شناسد، به شرطی که یک حمله مسلحانه واقعی رخ داده باشد و اصول ضرورت و تناسب رعایت شود.

چشم‌اندازهای رقیب کشورهای خلیج فارس به توسعه اقتصادی، ثبات سیاسی و بهبود استانداردهای زندگی اولویت داده‌اند، انتخابی که در پروژه‌های زیرساختی بزرگ، توسعه شهری، گسترش شبکه‌های حمل و نقل و انرژی و سرمایه‌گذاری در آموزش، بهداشت و خدمات عمومی منعکس شده است. آنها تلاش کرده‌اند منابع درآمد خود را فراتر از سوخت‌های فسیلی متنوع کنند و با حمایت از گردشگری، صنعت، فناوری و خدمات مالی، سرمایه‌گذاری خارجی را جذب کرده و اقتصادهای رقابتی جهانی را با مدرن‌سازی چارچوب‌های قانونی و اداری خود ایجاد کنند.

در مقابل، مدل ایرانی ابعاد منطقه‌ای و ایدئولوژیک سیاست خارجی را در اولویت قرار می‌دهد و قدرت امنیتی و نظامی را در مرکز توجه قرار می‌دهد. این مدل قدرت منطقه‌ای ایران و گسترش حوزه‌های نفوذ آن را به عنوان یک اولویت استراتژیک می‌داند که بر سایر ملاحظات برتری دارد. با این حال، این رویکرد تنش‌هایی با همسایگان خود ایجاد می‌کند و زمینه‌ساز سال‌ها درگیری می‌شود.

یک پروژه توسعه اقتصادی به محیطی پایدار، امن و قابل پیش‌بینی نیاز دارد، در حالی که پروژه‌های نظامی توسعه‌طلب معمولاً در شرایطی از درگیری، تنش و بی‌ثباتی فعالیت می‌کنند. این تضاد بنیادی بین دو مدل است. به همین دلیل، دستیابی به هماهنگی واقعی دشوار است. به‌طور هم‌زمان، تنش‌های منطقه‌ای به رژیم ایران کمک می‌کند تا مسئولیت چالش‌های داخلی و اقتصادی خود را منحرف کند.

همکاری بیشتر مورد نیاز است برای عبور از این پارادایم، نیاز به تغییر اولویت‌های ایران به دور از منطق درگیری دائمی و به سمت توسعه و همکاری منطقه‌ای وجود دارد. از سوی دیگر، کشورهای خلیج فارس تلاش کرده‌اند تا از سقوط به درگیری‌های علنی هر زمان که ممکن است، اجتناب کنند، زیرا از تأثیر منفی آن بر ثبات آگاه هستند. به این منظور، آن‌ها به سمت هماهنگی و یکپارچگی بیشتر در خلیج پیش رفته‌اند. رویدادها نشان داده‌اند که امنیت خلیج یک کل واحد و غیرقابل تقسیم است و چالش‌هایی که یک کشور خلیج با آن مواجه می‌شود به سرعت بر دیگران تأثیر می‌گذارد.

تقویت اقدام مشترک خلیج دیگر گزینه سیاسی نیست که بتوان آن را به تعویق انداخت؛ بلکه یک ضرورت استراتژیک است. از زمان تأسیس شورای همکاری خلیج فارس (GCC)، چشم‌انداز یکپارچگی خلیج وجود داشته است. مسیر یکپارچگی با چالش‌هایی مرتبط با منافع ملی و حاکمیت مواجه بوده است، اما تجربه جهانی نشان می‌دهد که بلوک‌های منطقه‌ای موفق به درجه‌ای از سازش متقابل نیاز دارند تا منافع جمعی بزرگ‌تری را تأمین کنند. امروز، نیاز به یکپارچگی خلیج از همیشه ضروری‌تر به نظر می‌رسد.

ساخت یک موضع متحد خلیج از نظر سیاسی، نظامی و اقتصادی بهترین راه برای حفاظت از منافع کشورهای GCC و تقویت توانایی آن‌ها برای مواجهه با چالش‌های آینده است. در نهایت، موضوع بزرگ‌تر از یک اختلاف سیاسی بین ایران و کشورهای خلیج است؛ این یک برخورد بین دو دیدگاه برای آینده منطقه است. یکی از ثبات، توسعه و رونق اقتصادی است. دیگری جستجوی گسترش و درگیری نظامی است.

آینده روابط با ایران به تمایل تهران برای تغییر اولویت‌های خود به سمت توسعه داخلی، همسایگی خوب و همکاری منطقه‌ای وابسته خواهد بود. عدم موفقیت در این زمینه به این معناست که این دو پروژه غیرقابل سازش به درگیری‌های خود در آینده قابل پیش‌بینی ادامه خواهند داد.