ارزیابی وضعیت داعش در عراق امروز
در تاریخ ۳۰ سپتامبر، آخرین نیروهای ایالات متحده از پایگاه هوایی اربیل در عراق خارج شدند و به مأموریت ائتلاف علیه دولت اسلامی (داعش) که از سال ۲۰۱۴ آغاز شده بود، پایان دادند. تقریباً در هر معیاری، “استان” عراق این گروه جهادی اکنون در ضعیف‌ترین نقطه خود قرار دارد. با این حال، این گروه همچنین در سال ۲۰۱۰ در پایین‌ترین سطح تاریخی خود بود، قبل از اینکه خروج ایالات متحده در سال ۲۰۱۱ به آن اجازه دهد تا سرزمینی را تصرف کرده و در عرض سه سال یک دولت نیمه‌کاره بسازد. شرایط امروز به طرق مهمی متفاوت است، همان‌طور که تلاش ناموفق داعش برای بازگشت در سال‌های ۲۰۱۹-۲۰ نشان می‌دهد. با این حال، نشانه‌هایی وجود دارد که این گروه ممکن است در حال ایجاد یک کمپین جدید برای بهره‌برداری از خروج ایالات متحده در ماه گذشته باشد.
ادعاهای حمله داعش در عراق در سال‌های اخیر به شدت کاهش یافته است، از ۱,۴۵۹ مورد در سال ۲۰۲۰ به تنها ۱۶ مورد در سال ۲۰۲۵. این کاهش تا حدی به این واقعیت نسبت داده می‌شود که چهار “خلیفه” داعش بین سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۳ کشته شدند، در حالی که یک حمله مشترک ایالات متحده و عراق در مارس ۲۰۲۵ در الانبار، ابوخدیجه، رئیس عملیات جهانی این گروه را کشت. علاوه بر این، مکاتبات فاش شده‌ای که توسط یک رسانه ضد داعش منتشر شده، نشان می‌دهد که در ژوئیه ۲۰۲۴، “امیر” عراقی این گروه از “مشکلات مالی” صحبت کرده و از جنگجویان خواسته است تا پولی از کسب‌وکارهای محلی، از جمله مؤسسات سنی، استخراج کنند.
اگر این اطلاعات معتبر باشد، این امر هم به معنای کاهش قابل توجهی در منابع مالی گروه و هم به معنای انحراف قابل توجهی از ادعای دیرینه آن برای حمایت از سنی‌ها خواهد بود. علاوه بر این، یک سرمقاله در آگوست ۲۰۲۵ در هفته‌نامه داعش، النبا، بیشتر شبیه یک ادای احترام به گذشته استان عراقی بود تا یک فخر درباره توانایی‌های کنونی آن، و از سختی‌هایی lament می‌کرد که “مو را سفید می‌کند.”
با این حال، دستگیری‌ها به سرعت حملات کاهش نیافته است. طبق نقشه فعالیت جهانی داعش در مؤسسه واشنگتن، مقامات عراقی و کردی بین نوامبر ۲۰۲۴ و سپتامبر ۲۰۲۶، ۹۸ دستگیری مرتبط با داعش انجام دادند، که حدود ۴.۵ مورد در ماه است، در مقایسه با تقریباً ۵.۶ مورد در ماه در سال‌های ۲۰۲۳-۲۴. این نشان می‌دهد که شبکه همچنان وجود دارد اما بیشتر فعالیت‌های آن زیر آستانه خشونت باقی مانده است.
درس‌هایی از بهبودی‌های قبلی
احیای گروه در سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ بر پنج پایه استوار بود: خروج ایالات متحده و ضعف‌های امنیتی عراق که این خروج نمایان کرد؛ تأمین مالی جنایی؛ بیگانگی سنی‌ها در دوران نخست‌وزیری نوری المالکی؛ جنگ داخلی سوریه که نیروهای تازه‌نفس، سلاح و جنگجویان خارجی را تأمین کرد؛ و فرارهای دسته‌جمعی از زندان‌ها. به عنوان مثال، گفته می‌شود که ابوخدیجه خود در جریان یک سری حملات به زندان‌ها در سال ۲۰۱۲ آزاد شد.
داعش در سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۰ همان الگو را دنبال کرد و حملات را افزایش داد، برنامه ترساندن روستاییان را علیه شخصیت‌های محلی و خبرچین‌ها بازسازی کرد، محصولات کشاورزی را سوزاند و شبکه‌های خود را در مثلث کرکوک-دیاله-صلاح‌الدین و بیابان غربی دوباره تشکیل داد. با این حال، این بار به سقفی رسید که بر پنج پایه متفاوت استوار بود: نیروهای ایالات متحده باقی ماندند؛ نیروهای امنیتی عراق به‌ویژه خدمات ضدتروریسم (CTS) بسیار توانمندتر از قبل ثابت شدند؛ جوامع سنی که دو بار تحت سلطه داعش زندگی کرده بودند، تمایل چندانی به بازگشت آن نداشتند؛ میليشیاهای حشد الشعبی به‌طور دائمی در استان‌های سنی مستقر شدند؛ و کاهش رهبری و افت جذب نیرو، کادر باتجربه گروه را در عراق تضعیف کرد.
آیا دفاع‌های موجود می‌توانند دوام بیاورند
۳۰ سپتامبر اولین پایه از این پنج پایه را برداشت؛ سوال این است که آیا چهار پایه دیگر بدون آن دوام خواهند آورد. پس از خروج، فرماندهی مرکزی ایالات متحده اعلام کرد که داعش “دیگر تهدید سیستمی برای امنیت ملی عراق به شمار نمی‌رود” و نیروهای عراقی، از جمله پیشمرگه‌های کرد، اکنون می‌توانند “به‌طور یک‌جانبه تهدیدات علیه میهن خود را مدیریت کنند.” نیروهای امنیتی عراق واقعاً نشان داده‌اند که می‌توانند به‌طور مستقل عمل کنند: به عنوان مثال، در ماه ژوئن، جنگنده‌های اف-۱۶ عراقی یک مقام ارشد داعش را در دیاله پس از ماه‌ها کار اطلاعاتی کشتند. اما بخش زیادی از توانایی بغداد به اطلاعات و حمایت‌های هوایی ایالات متحده وابسته بوده که داعش به آن آگاه است. پس از یک کمین در کرکوک در ماه ژوئیه، النبا به خاطر ضعف CTS در زمان عدم وجود پوشش هوایی به تمسخر پرداخت.
علاوه بر این، حمایت حشد دو لبه دارد. اگرچه استقرار میليشیاها به محدود کردن داعش کمک می‌کند، اما سوءاستفاده‌ها در مراکز بازداشت تحت کنترل حشد و مکان‌های دیگر، نارضایتی‌های فرقه‌ای را تغذیه می‌کند که داعش از آن بهره‌برداری می‌کند.
نشانه‌های هشدار دوباره ظاهر می‌شوند
برخی از نشانه‌هایی که پیش از افزایش سال‌های ۲۰۱۹-۲۰ در عراق مشاهده شده بودند، دوباره در حال ظهور هستند. در اوت و دسامبر ۲۰۲۵، داعش اجرای حکم یک فرد مظنون به همکاری با نیروهای امنیتی را در جنوب غربی موصل و قتل یک شخصیت محلی در ال-بو دور اعلام کرد که نشان‌دهنده احتمال اقداماتی برای بازسازی کمپین ترس و ارعاب روستایی خود است. حملات معدود این گروه در سال جاری بر نیروهایی متمرکز شده است که در سال‌های ۲۰۱۹-۲۰ به سرکوب این گروه کمک کردند—نیروهای ویژه ضد تروریسم (CTS) و شبه‌نظامیان قبیله‌ای سنی—از جمله بمب‌گذاری در ماه مه نزدیک حطره که سه نفر از پرسنل CTS را کشت.
ماه گذشته شاهد افزایش حملات بودیم، به‌طوری‌که داعش در سه هفته اول پنج حمله را به عهده گرفت که بیشتر از مجموع هشت ماه گذشته بود. علاوه بر بمب‌گذاری‌ها علیه نیروهای ارتش و قبیله‌ای در کرکوک و الانبار، این گروه در تاریخ ۱۸ سپتامبر یک دکل برق را بین حدیته و بیجی سرنگون کرد—هدف یک “جنگ اقتصادی” که داعش در سال‌های اخیر به‌ندرت به آن حمله کرده است.
به‌گزارش شماره ۲۴ سپتامبر نشریه ال-نبا، این رشته حملات به‌منظور از بین بردن تصورات مبنی بر کاهش عملیات‌های داعش انجام شده بود. در همان شماره، مقاله‌ای با عنوان “خدا را در کارهای خود خوب نشان دهید” یک “پیروزی بزرگ” را اعلام کرد، ادعا کرد که بازگشت “خلافت” “در افق” است و خواستار گسترش ارتباطات و حملات بیشتر در حالی که دشمنان تقسیم شده‌اند، شد.
این نشریه به خروج آمریکا اشاره‌ای نکرد، اما حامیان به‌طور علنی افزایش حملات و بازگشت ادعایی خلافت را به این توسعه مرتبط کرده‌اند. در تاریخ ۱۲ سپتامبر، نیروهای کرد بیست و دو مظنون را در حلبچه و سلیمانیه (از جمله یک “امیر شریعت”) که allegedly در حال آماده‌سازی حملات اواسط سپتامبر بودند، دستگیر کردند. و در تاریخ ۲۸ سپتامبر، دو روز پیش از خروج آمریکا، نیروهای ضد تروریسم دو عامل داعش را که کمربندهای انفجاری به تن داشتند، در یک درگیری نادر شهری در آلتون‌کبری، شمال کرکوک، کشتند.
در همین حال، داده‌های اخیر دستگیری‌ها به تغییر پروفایل مهاجمان اشاره دارد. به‌علاوه کهنه‌سربازان دوران خلافت، موارد اخیر شامل عاملانی است که کمربندهای انتحاری به تن دارند، یک سلول در الانبار که پهپادهای انفجاری تولید می‌کند، عاملانی که در حال برنامه‌ریزی حملات علیه زائران شیعه در اربعین هستند، جوانانی که به‌صورت آنلاین رادیکالیزه شده‌اند و اتباع سوری که در فعالیت‌های مرتبط با داعش مشغول هستند. علاوه بر این، حدود یک‌چهارم دستگیری‌های عراقی اکنون در منطقه کردستان انجام می‌شود.
داعش در عراق و خطرات بازداشت
مهم‌ترین خطرات مربوط به بازداشت‌شدگان داعش است. در ژانویه، به درخواست بغداد، نیروهای آمریکایی بیش از ۵۷۰۰ نفر از این افراد را از اردوگاه‌ها و دیگر مکان‌های بازداشت در شمال‌شرقی سوریه به سیستم زندان‌های عراق منتقل کردند، جایی که نگهبانان به فروش تلفن‌های زندانیان محکوم شده‌اند و زندانیان به‌طور فعال در تلاش برای احیای سلول‌های داعش بوده‌اند. علاوه بر این، بازگشت‌کنندگان از تأسیسات بازداشت سوریه در حال انتقال سلاح و پول نقد دستگیر شده‌اند. داعش زندان‌های عراق را به مرکز پیام‌رسانی خود در عراق تبدیل کرده و به زندانیان در ویدئوی ژوئن “استان” ساحل گفته است که “به زودی در بغداد ملاقات خواهیم کرد.”
نقش سوریه در ثبات آینده
در سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴، سوریه عامل تسریع ظهور دوباره داعش بود. امروز، تصویر پیچیده‌تر است. داعش در آنجا قوی‌تر باقی مانده و در سال جاری بیست و نه حمله را به خود اختصاص داده است. علاوه بر این، “استان‌های” عراق و سوریه این گروه به‌طور اداری به هم مرتبط هستند که شامل همکاری در مسائل مربوط به اعضای زندانی در هر دو کشور می‌شود.
اما برخلاف رژیم اسد که قبل از ۲۰۱۱ عبور جهادی‌ها را تحمل می‌کرد و بعداً مبارزه با داعش را نادیده گرفت، دولت احمد الشراعه این گروه را به‌عنوان دشمن تلقی می‌کند. در عوض، داعش مقامات سوری را “سهاوات توماس” می‌نامد، که به هر دو نماینده آمریکایی توماس باراک و جنبش “بیداری” عراق که تقریباً گروه پیشین داعش را بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۹ نابود کرد، طعنه می‌زند.
امیدبخش است که بغداد آغاز به هماهنگی با دولت جوان سوریه در زمینه امنیت مرزی و بازداشت‌شدگان کرده است، از جمله انتقال زندانیان در ژانویه. قبلاً چنین همکاری وجود نداشت، هرچند که هنوز در مراحل ابتدایی و بدون واسطه آمریکایی آزمایش نشده است.
توصیه‌های سیاستی
وضعیت داعش در عراق باید کمتر بر اساس قلمرو یا ادعاهای حمله سالانه ارزیابی شود و بیشتر بر اساس این که آیا شرایط سیاسی در عراق سنی—از جمله نمایندگی، عدالت، امنیت و بازسازی—به اندازه کافی تغییر کرده است تا از انجام عمل دیگری توسط جهادی‌ها جلوگیری کند. اینکه آیا حملات سپتامبر آغاز یک کمپین طولانی است یا یک انفجار علامتی، در ماه‌های آینده مشخص خواهد شد، زیرا نیروهای عراقی بدون حمایت آمریکا عمل می‌کنند.
پیام‌رسانی داعش نشان می‌دهد که این گروه کجا فرصت‌هایی می‌بیند: زندان‌ها، اعدام‌ها و یک طبقه سیاسی سنی که آن را به عنوان “سنی‌های به‌نادرست نامیده‌شده” رد می‌کند. مقامات همچنین باید به یاد داشته باشند که این ماه بیست سال از زمانی که گروه پیشین داعش در عراق برای نخستین بار خود را به عنوان “دولت اسلامی” معرفی کرد، می‌گذرد—سالگردی مهم و بالقوه قابل اقدام برای این سازمان.
برای حفظ چهار رکن باقی‌مانده که در بالا توصیف شد، واشنگتن باید هر چه در توان دارد برای تقویت سه نهاد انجام دهد: گروه نظامی ایالات متحده در عراق، واحد مشترک غیرنظامی و نظامی در سفارت در بغداد؛ کنسولگری ایالات متحده در اربیل که باید به خوبی پرسنل داشته باشد؛ و بازوی سیاسی ائتلاف جهانی علیه داعش که هنوز برقرار است و می‌تواند کمک کند با وجود پایان مأموریت نظامی‌اش. این نهادها می‌توانند به دولت ترامپ در برآورده کردن الزامات زیر کمک کنند:
حفظ برتری تسهیل‌کننده. نیروهای ایالات متحده که در ۳۰ سپتامبر خارج شدند، بیشتر از قدرت نظامی، اطلاعات، نظارت و حمایت از حملات را فراهم کردند. بنابراین، مقامات ایالات متحده و عراق باید به اشتراک‌گذاری اطلاعات، کمک به هدف‌گذاری و گزینه حمله مبتنی بر رضایت علیه شخصیت‌های با ارزش داعش را رسمی کنند.
اولویت دادن به مسائل بازداشت. صندوق آموزش و تجهیز ضد داعش (CTEF) باید به تأمین هزینه‌های بازداشت و محاکمه عراق ادامه دهد. و حالا که شرکای ائتلاف جهانی در جلسه رم این ماه بیش از ۷۵ میلیون دلار برای ظرفیت بازداشت و نیازهای دیگر متعهد شده‌اند، واشنگتن باید از آن‌ها بخواهد که این تعهدات را به تعهدات چندساله تبدیل کنند.
مقامات ایالات متحده همچنین باید برای بازگشت سریع‌تر بازداشت‌شدگان بدون پیوندهای واضح به داعش فشار بیاورند. علاوه بر این، دولت ترامپ باید اطمینان حاصل کند که گفت‌وگوی امنیتی‌اش با بغداد شامل موارد زیر باشد: بررسی پرسنل زندان، نظارت بر ارتباطات مظنونین و جداسازی کادرهای ارشد (هم از یکدیگر و هم از هر کادر پایین‌رتبه‌ای که ممکن است برای برنامه‌ریزی یا جذب با آن‌ها مشورت کنند). فشار برای محاکمات شفاف و بسته شدن مراکز بازداشت تحت کنترل حشد نیز بسیار مهم است.
شاخص‌های صحیح را زیر نظر داشته باشید. واشنگتن باید با بغداد و اربیل بر سر نظارت بر نشانه‌های هشدار هرگونه بازسازی داعش به سبک ۲۰۱۹ به توافق برسد، از جمله قتل‌های بیشتر شخصیت‌های برجسته و خبرچین‌ها، خرابکاری زیرساخت‌ها، حوادث زندان و/یا افزایش حملات ادعایی. هرگونه افزایش در این شاخص‌ها باید منجر به گسترش حمایت‌های اطلاعاتی و حمله شود. ایالات متحده و عراق نباید تا زمانی که دیر شود، مانند آنچه در تجمع ۲۰۱۲-۲۰۱۴ اتفاق افتاد، صبر کنند.
فاصله بین دولت مرکزی عراق و منطقه کردستان را کاهش دهید. سلول‌های داعش از اختلافات بین نیروهای فدرال و کرد در کرکوک، دیاله، صلاح‌الدین و نینوا بهره‌برداری می‌کنند. واشنگتن باید از گفت‌وگوهای امنیتی خود با بغداد و اربیل برای حفظ عملکرد مراکز هماهنگی مشترک و تسهیل عملیات مشترک عراقی-پیشمرگه در مناطق مورد اختلاف استفاده کند.
همکاری عراقی-سوری را تسهیل کنید. واشنگتن باید از “کمیته زندانیان سوری” که بغداد و دمشق در اوت به توافق رسیدند، حمایت کند. همچنین باید به حفظ همکاری آن‌ها در زمینه امنیت مرزی، بازگشت اردوگاه‌ها و شبکه‌های مالی که پول را از طریق خانواده‌های بازگشت‌کننده منتقل می‌کنند، کمک کند.
درخواست چیزی در عوض. حمایت مستمر ایالات متحده باید با انتظاراتی مرتبط با اصلاحات سیاسی عراق و حفاظت از جوامع سنی آسیب‌پذیر همراه باشد. ائتلاف جهانی این رویکرد را در رم در اول اکتبر تأیید کرد و خواستار نهادهایی “قادر به نمایندگی و حفاظت از همه جوامع” شد. در عمل، این به معنای محدود کردن سوءاستفاده‌های میلیشیاهای حشد؛ تخصیص عادلانه منابع بازسازی؛ پرداخت غرامت‌هایی که بغداد به‌طور قانونی به غیرنظامیانی که خانه‌ها و معیشتشان در جنگ علیه داعش ویران شده، بدهکار است، بدون اینکه خانواده‌ها را به دلیل ارتباطات فرضی با داعش مستثنی کند؛ و فراهم کردن نمایندگی واقعی سنی‌ها در مناطقی که زمانی در اختیار داعش بود، می‌باشد. واشنگتن همچنین باید به دنبال توافق بر سر حضور مشاوره‌ای کوچک ایالات متحده برای تقویت ظرفیت‌های اطلاعاتی عمیق‌تر باشد.