تصمیم اسرائیل و مراکش برای ارتقاء دفاتر دیپلماتیک خود به سفارتهای کامل، مرحلهای تعیینکننده در فرایند عادیسازی مراکش است که از سال 2020 آغاز شده است. فراتر از یک اقدام نمادین، این گام یک شراکت صنعتی دفاعی را تحکیم میکند که اکنون شامل تولید مشترک مهمات پروازی در بنسلیمان و استقرار سیستم دفاع هوایی باراک MX در سیدی یحیی است. عادیسازی مراکش هندسه استراتژیک شمال آفریقا را بازتعریف میکند و برتری فناوری الجزایر را کاهش میدهد در حالی که اسرائیل را به عنوان یک شریک امنیتی پایدار در مغرب مستقر میکند. همزمان، افزایش مهاجرت به سئوتا در ژوئیه 2026 وابستگی اروپا به رباط برای کنترل مرزها را نمایان کرد و به مراکش اهرم فشاری بر اسپانیا داد، حتی در حالی که مادرید واردات گاز الجزایر را متعادل میکند.
قطع روابط الجزایر با امارات متحده عربی در سپتامبر 2026، که ناشی از اختلافات بر سر صحرای غربی و اسرائیل است، نشان میدهد که رقابتهای منطقهای اکنون فراتر از منازعات مرزی سنتی است. الجزایر روابط خود را با روسیه به عنوان یک وزنه متقابل عمیقتر میکند، در حالی که مراکش به یک شریک غربی به طور فزایندهای حیاتی در زمینه امنیت و مهاجرت تبدیل میشود. ارتقاء به سفارتهای کامل، همراه با توافقهای سرمایهگذاری و مالیاتی، کانالهای نهادی را ایجاد میکند که از ناآرامیهای منطقهای فراتر خواهد رفت.
بدبینانی که پیشبینی میکردند توافقات ابراهیم به شکست خواهد انجامید، اشتباه کردهاند: شراکت اسرائیل و مراکش بر اساس منافع اساسی امنیت ملی استوار است. این عرصه چندقطبی در حال ظهور میطلبد که همه بازیگران—اسرائیل، مراکش، الجزایر، اسپانیا، امارات متحده عربی و قدرتهای جهانی—به منافع امنیتی، انرژی و اقتصادی همپوشانی بپردازند. رسمیسازی روابط پایان کار نیست، بلکه بنیادی برای یک معماری جدید در مدیترانه غربی است.
عادیسازی مراکش هندسه شمال آفریقا را بازتعریف میکند
زمانی که این توافق در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام شد، پس از یک نشست سهجانبه در سطح بالا در نیویورک که شامل وزیر امور خارجه اسرائیل، گیدئون ساعر، وزیر امور خارجه مراکش، ناصر بوریطه، و مقامات ایالات متحده بود، این لحظه نقطه عطفی غیرقابل انکار در ژئوپولیتیک خاورمیانه و شمال آفریقا به شمار میرفت. اسرائیل و پادشاهی مراکش بهطور رسمی توافق کردند که دفاتر دیپلماتیک خود را به سفارتهای کامل ارتقا دهند و سفیران رسمی منصوب کنند. این تصمیم که با مراحل توافقشده برای گسترش مسیرهای هوایی تجاری مستقیم و نهاییسازی توافقهای کلیدی دوجانبه در زمینه حفاظت از سرمایهگذاری و جلوگیری از مالیات مضاعف تا پایان سال ۲۰۲۶ همراه بود، نمایانگر گام دیگری در تکامل چارچوب عادیسازی ۲۰۲۰ آنها بود.
اما پشت زبان دیپلماتیک رسمی، روایت منطقهای بسیار وسیعتر، پیچیدهتر و با پیامدهای زیادی نهفته است. ارتقاء به سفارتهای کامل تنها یک تشریفات دیپلماتیک یا یک اقدام نمادین نیست. این موضوع نمایانگر قله قابل مشاهدهای از یک تغییر استراتژیک عمیق است که مدیترانه غربی و شمال آفریقا را دگرگون میکند. این نقطه عطف دیپلماتیک بازتابدهنده هندسه در حال تغییر منطقهای است که در آن صنعتیسازی دفاعی، امنیت انرژی ملی و مدیریت مرزهای منطقهای بهطور فزایندهای در چندین تئاتر جغرافیایی در مغرب و جنوب اروپا در هم تنیده شده و واقعیتهای استراتژیک جدیدی برای همه بازیگران درگیر ایجاد میکند.
صنعت دفاعی در بنسلیمان گسترش مییابد
برای درک اینکه چرا اورشلیم و رباط این لحظه خاص را برای رسمی کردن وضعیت دیپلماتیک خود انتخاب کردند، باید به تکامل ملموس شراکت امنیتی آنها در سالهای اخیر نگاهی بیندازیم. آنچه در ابتدا بهعنوان اشتراکگذاری اطلاعات محرمانه و خریدهای انتخابی تجهیزات نظامی آغاز شد، اکنون به یک شراکت صنعتی دفاعی پیچیده و چندوجهی تبدیل شده است. مراکش دیگر تنها یک واردکننده فناوری پیشرفته اسرائیلی نیست؛ بلکه بهطور فعال در حال ادغام، تولید و همکاری در تولید تجهیزات نظامی در سرزمین خود بهعنوان بخشی از یک استراتژی ملی برای مدرنسازی نیروهای مسلح و ساخت ظرفیت صنعتی داخلی است.
واضحترین تجلی این همکاری دفاعی در بنسلیمان قرار دارد، جایی که یک تأسیسات صنعتی تخصصی مرتبط با سیستمهای هوایی BlueBird اسرائیل در حال تولید یا در حال تأسیس برای تولید مهمات پروازی SpyX است. این تأسیسات یک نقطه عطف صنعتی بزرگ در تلاشهای رباط برای توسعه یک بخش تولید نظامی بومی به شمار میرود. به طور همزمان، گزارشها بر اساس تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که مراکش استقرار سیستم دفاع هوایی پیشرفته باراک MX ساخت اسرائیل را در پایگاه دفاع هوایی سیدی یحیی در شمال شرق رباط به پایان رسانده است که به نیروهای نظامی خود یک سپر دفاعی چندلایه ارائه میدهد که قادر به پاسخگویی به طیف وسیعی از تهدیدات هوایی است.
این همکاری نظامی عمیق به طور فوری تعادل نظامی منطقهای را بر هم نمیزند. مؤسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک (IISS) هزینههای دفاعی الجزایر در سال 2026 را حدود 24.5 میلیارد دلار برآورد میکند، در مقایسه با حدود 7.87 میلیارد دلار برای مراکش. با این حال، ادغام روزافزون مراکش از سیستمهای دفاع هوایی اسرائیلی، سیستمهای بدون سرنشین و قابلیتهای شبکهای به تدریج برخی از مزایای تکنولوژیکی را که الجزایر به طور تاریخی از آن برخوردار بود، کاهش میدهد. رابطه در حال گسترش دفاع-صنعتی به اورشلیم یک حضور استراتژیک پایدار و بلندمدت در مغرب میدهد و اسرائیل را به یک شریک امنیتی به طور فزایندهای مهم برای رباط در سراسر شمال آفریقا تبدیل میکند.
آیا اسپانیا میتواند تعادل بین الجزایر و مراکش را برقرار کند؟
در حالی که شراکت امنیتی اسرائیل و مراکش عمیقتر شده است، چشمانداز وسیعتر مدیترانه به طور همزمان تحت تأثیر آسیبپذیریهای شدید در اطراف مرز جنوبی اروپا قرار گرفته است. یک نمونه دراماتیک از این دینامیکهای شکننده در تاریخ 29 و 30 ژوئیه 2026 رخ داد، زمانی که بیش از 70,000 مهاجر از مراکش به سمت انکلاو اسپانیایی سئوتا سرازیر شدند در میان یک موج گسترده از اطلاعات نادرست در شبکههای اجتماعی. ورود ناگهانی این مهاجران زیرساختهای پذیرش شهری را تحت فشار قرار داد و یک بحران انسانی شدید و بیسابقه ایجاد کرد که منجر به مرگ حداقل 94 نفر شد و مقامات اروپایی را وادار کرد تا با آسیبپذیری فوری و سیستماتیک کنترل مرزهای خارجی خود مواجه شوند.
برای ناظران در اورشلیم و رباط، رویدادهای سئوتا نشان داد که امنیت مرزی مادرید تا چه حد به همکاری مؤثر با رباط وابسته است. اسپانیا، به رهبری نخستوزیر پدرو سانچز، خود را در حال تلاش برای یک عمل متعادل دیپلماتیک پیچیده در شمال آفریقا یافته است. در ژوئیه 2026، سانچز به الجزایر سفر کرد تا یک مرحله جدید در روابط دوجانبه را اعلام کند و الجزایر را به عنوان یک شریک استراتژیک معرفی کرده و جریانهای حیاتی گاز طبیعی را در دورهای که امنیت انرژی اسپانیا به شدت به خطوط لوله تأمین شمال آفریقا برای نیازهای انرژی داخلی خود وابسته بود، حفظ کند.
با این حال، تلاش مداوم مادرید برای بازسازی روابط با الجزایر در حالی که به همکاری مراکش برای مدیریت مرزهای خارجی خود وابسته است، معضلات استراتژیک پیچیدهای را که جنوب اروپا با آن مواجه است، برجسته میکند. صرفنظر از اینکه واردات گاز طبیعی الجزایر چقدر برای نیازهای انرژی داخلی اسپانیا ضروری است، حفظ ثبات در مرز جنوبی اروپا به شدت به همکاری مؤثر با رباط وابسته است. به جای کاهش جایگاه مراکش، نقطه بحران مهاجرت، نفوذ قابل توجه رباط بر امنیت مرزی و مدیریت مهاجرت در سراسر منطقه مدیترانه و جنوب اروپا را نشان داد.
تا کنون، رباط در مورد اخبار مربوط به پروژه ادعایی BlueBird Aero Systems در مراکش نظری نداده است. [Getty]
الجزایر با محاصره استراتژیک مواجه است
اگر مادرید با یک عمل متعادلکننده ظریف مواجه است، رهبری نظامی در الجزایر با احساس فزایندهای از محاصره استراتژیک روبرو است. شناسایی حاکمیت مراکش بر صحرای غربی توسط ایالات متحده در دسامبر 2020، به همراه عادیسازی روابط مراکش با اسرائیل، به طور بنیادی محیط استراتژیک را که الجزایر مدتها آن را به نفع موضع خود در این مناقشه میدانست، تغییر داد. به جای اینکه این نگرانیهای عمیق استراتژیک با گذشت زمان کاهش یابد، این نگرانیها به شدت افزایش یافته است، زیرا فناوریهای دفاعی اسرائیلی و ابتکارات همکاری تولید به طور دائمی در برنامههای جامع نوسازی نظامی بلندمدت مراکش برای دهه آینده گنجانده شدهاند.
شکاف امارات متحده عربی رقابتهای منطقهای را عمیقتر میکند
این تنشهای فزاینده منطقهای در تاریخ 10 سپتامبر 2026 به نقطه شکست دیپلماتیک بیسابقهای رسید، زمانی که الجزایر به طور ناگهانی روابط دیپلماتیک خود را با امارات متحده عربی قطع کرد. الجزایر از سفیر امارات خواست ظرف 48 ساعت کشور را ترک کند و محدودیتهای فوری بر ورود هواپیماهای غیرنظامی و نظامی ثبتشده امارات به قلمرو الجزایر اعلام کرد، هرچند پروازهای تجاری تا پایان سال معاف بودند. این قطع روابط در میان اختلافات عمیق و طولانیمدت در مورد اسرائیل، صحرای غربی، نفوذ گسترده منطقهای ابوظبی و رویکردهای استراتژیک رقیب در منطقه ساهل در غرب آفریقا رخ داد.
شکست دیپلماتیک بین الجزایر و ابوظبی نشان میدهد که رقابتهای منطقهای در شمال آفریقا دیگر محدود به اختلافات مرزی سنتی نیستند. امارات متحده عربی به طور مداوم از ادعاهای حاکمیتی مراکش بر صحرای غربی حمایت کرده و سرمایهگذاریهای زیادی در پروژههای زیرساختی در سرتاسر مغرب انجام داده است. این گسست، درگیری فزاینده الجزایر با کشورهای خلیج فارس را که سیاستهایشان به طور فزایندهای با رباط در مورد صحرای غربی و نفوذ اقتصادی منطقهای همراستا شده است، برجسته کرد. با این حال، این گسست خطر پیچیدهتر کردن جستجوی الجزایر برای شراکتهای بینالمللی پایدار و سرمایهگذاری در زمانی که رقابت منطقهای شدت میگیرد، را به همراه دارد.
در پاسخ به محیط منطقهای به سرعت در حال تغییر، الجزایر به عمق بخشیدن به روابط استراتژیک خود با روسیه ادامه داده و در عین حال ارتباط دیپلماتیک با دیگر قدرتهای غیرغربی را حفظ کرده است. دولت عبدالمجید تبون بر گفتوگوی استراتژیک با مسکو به عنوان وزنهای در برابر نفوذ غربی در شمال آفریقا تأکید کرده است. با این حال، این گرایش دیپلماتیک خطرات قابل توجهی برای الجزایر به همراه دارد. در حالی که الجزایر روابط استراتژیک خود با روسیه را حفظ میکند، مراکش به طور فزایندهای به یک شریک مهم غربی در زمینه امنیت، مهاجرت و مبارزه با تروریسم در حوضه مدیترانه غربی تبدیل شده است.
سفارتهای کامل، عادیسازی مراکش را تثبیت میکند
برای اسرائیل، توافق ۱۶ سپتامبر نمایانگر تحقق عینی یک چشمانداز استراتژیک پایدار و بلندمدت است. شکاکان به توافقات ابراهیم به طور مکرر استدلال میکردند که درگیریهای منطقهای و ناآرامیهای سیاسی در خاورمیانه، دولتهای عربی را مجبور به تعلیق یا انحلال روابطشان با اسرائیل خواهد کرد. انتقال رسمی از دفاتر موقت ارتباطی به سفارتهای کامل نشان میدهد که شراکت استراتژیک بین اورشلیم و رباط به طور محکم در منافع امنیت ملی بنیادی که میتواند در برابر نوسانات وسیعتر منطقهای مقاومت کند، مستقر است.
تأسیس رسمی سفارتهای کامل تا پایان سال ۲۰۲۶، کانالهای نهادی دائمی و بسیار مؤثری برای همکاری استراتژیک دوجانبه ایجاد خواهد کرد. فراتر از همکاریهای نظامی و هماهنگیهای اطلاعاتی، توافقات نهایی در زمینه جلوگیری از مالیات مضاعف و حفاظت از سرمایهگذاری، پایهای پایدار برای رشد بخش خصوصی و پروژههای تجاری فرامرزی فراهم میآورد. علاوه بر این، احیای مسیرهای هوایی مستقیم بین اسرائیل و مراکش، سرمایهگذاریهای شرکتی بیشتر، انتقال فناوری و گردشگری دوجانبه را تسهیل خواهد کرد و پیوندهای عمیق تاریخی و فرهنگی که دیاسپورای پرجنبوجوش یهودی مراکشی اسرائیل را به پادشاهی متصل میکند، تقویت خواهد کرد.
میدان چندقطبی، مدیترانه را متحول میکند
چشمانداز استراتژیک وسیعتر شمال آفریقا و مدیترانه غربی به سرعت در حال تحول به یک محیط چندقطبی پویا است. این تقسیم سادهای به اردوگاههای ژئوپولیتیکی متضاد نیست، بلکه میدانی سیال است که اسرائیل، مراکش، الجزایر، اسپانیا، امارات متحده عربی و قدرتهای جهانی باید در آن به ناوبری منافع امنیتی، اقتصادی و انرژی همپوشانی بپردازند. گام تعیینکنندهای که اورشلیم و رباط برای تحکیم روابط خود برداشتهاند، نشان میدهد که شراکت استراتژیک آنها فراتر از نرمالسازی اولیه رفته و به یک رکن فزاینده مهم از معماری استراتژیک در حال ظهور مدیترانه غربی تبدیل شده است.