تنگه باب المندب و حدود نظم پس از جنگ

پیشروی حوثی‌ها در سواحل دریای سرخ یمن و به سمت جزایر اطراف تنگه باب المندب نشانه‌ای از یک تغییر استراتژیک است که پیامدهای آن فراتر از جنگ داخلی یمن می‌رسد. یک شبه‌نظامی که نیروی دریایی، نیروی هوایی و خزانه‌داری مستقل ندارد، اکنون بر ورودی‌های یک آبراه که سهم قابل توجهی از ترافیک انرژی و کانتینر جهانی را حمل می‌کند، کنترل دارد و از سلاح‌هایی استفاده می‌کند که هزینه‌ای کمتر از یک خودروی دست‌دوم دارند.

بسته شدن تنگه هرمز در اوایل سال جاری، باب المندب را به شریان اصلی جایگزین متصل‌کننده خلیج عدن به دریای سرخ تبدیل کرده است، به همین دلیل است که تحکیم حوثی‌ها در آنجا برای توکیو، کانبرا و هر بیمه‌گری که سفر از طریق این منطقه را تحت پوشش قرار می‌دهد، اهمیت دارد. آنچه این کمپین نشان می‌دهد، عدم تطابق ساختاری به جای عدم تطابق دریایی است. نهادهایی که پس از سال 1945 ساخته شده‌اند، برای انضباط بخشیدن به دولت‌های مستقل طراحی شده‌اند که دارای سرزمین، دارایی‌ها و شهرت‌هایی برای از دست دادن هستند.

حوثی‌ها تقریباً هیچ‌یک از این موارد را ندارند. تحریم‌ها چیز زیادی برای مسدود کردن ندارند، بازدارندگی تهدیدی برای تهدید کردن ندارد و حقوق بین‌الملل هیچ متهمی برای احضار ندارد. ائتلاف‌های نظامی به مدت دو سال کاروان‌ها را همراهی کرده و سایت‌های پرتاب را هدف قرار داده‌اند بدون اینکه تهدید را از بین ببرند یا گسترش سرزمینی گروه را متوقف کنند. تا زمانی که قدرت حاکمیت به جایی که قدرت مخرب اکنون قرار دارد نرسد، نظم پس از جنگ همچنان در معرض بازیگرانی خواهد بود که قادر به تحمیل هزینه‌های نامتناسب با حداقل هزینه هستند.

تحکیم کنترل حوثی‌ها بر باب المندب

بر اساس گزارش‌ها، حوثی‌ها کنترل کل سواحل دریای سرخ یمن را به دست گرفته‌اند. این گروه شورشی یمنی در یک پیشروی سریع در برابر نیروهای دولت یمن، شهرهای باقی‌مانده در سواحل را در اوایل روز جمعه تصرف کرده و به جزایر واقع در تنگه باب المندب پیشروی کرده است، به گفته منابع دولتی و شاهدان. این توسعه عملاً به گروه مورد حمایت ایران کنترل بر مسیر کلیدی حمل و نقل باب المندب را می‌دهد که خلیج عدن را به دریای سرخ متصل می‌کند.

این مسیر به عنوان جایگزینی برای تنگه هرمز بوده است، جایی که حدود یک‌پنجم از محموله‌های انرژی جهانی قبل از آغاز جنگ ایالات متحده علیه ایران در 28 فوریه امسال از آن عبور می‌کردند.

رئیس شورای رهبری ریاست‌جمهوری یمن، رشاد العلیمی، بر این نکته تأکید کرده است که دولت از مسئولیت خود در حفاظت از شهروندان، احیای نهادهای خود، بازپس‌گیری اقتدار خود در سراسر کشور و دفاع از سواحل، بنادر و آب‌های سرزمینی خود کوتاه نخواهد آمد و هشدار داده است که نباید اجازه داد باب المندب به “هرمز دیگری” تبدیل شود یا یمن به ابزاری برای اجبار ژئوپلیتیکی به نفع ایران تبدیل گردد و افزود که حفاظت از این تنگه برای امنیت و تجارت بین‌المللی حیاتی است.

این توسعه مهم نشان می‌دهد که مختل کردن تجارت جهانی هم آسان‌تر شده و هم کنترل آن دشوارتر است. جهان اکنون در حال یادگیری دوباره این درس به‌صورت واقعی است، زیرا حوثی‌ها در تلاشند تا بر یکی از مهم‌ترین شریان‌های دریایی جهان تسلط یابند، با قابلیت‌هایی که هزینه‌ای بسیار کمتر از آنچه قبلاً برای تولید اثرات استراتژیک این مقیاس لازم بود، دارند. چنین قدرتی زمانی عمدتاً در اختیار دولت‌ها بود. این تغییر خطر ایجاد یک پیش‌سابقه را به همراه دارد که دیگران ممکن است بخواهند از آن تقلید کنند.

پهپادهای ارزان در برابر سامانه‌های گران‌قیمت

حوثی‌ها از نوامبر 2023 به حمله به کشتی‌های تجاری در دریای سرخ پرداختند، در پس‌زمینه جنگ داخلی یمن و تحت پرچم همبستگی با غزه، در حالی که به دریافت حمایت‌های ایرانی ادامه می‌دهند. تقریباً سه سال بعد، این کمپین فراتر از آن چارچوب اولیه گسترش یافته و به طور فزاینده‌ای شامل خود سواحل نیز می‌شود و از سیستم‌هایی استفاده می‌کند که در برخی موارد هزینه‌ای کمتر از یک خودروی دست‌دوم دارند.

تنگه باب المندب و مسیر دریایی دریای سرخ از زمان بسته شدن تنگه هرمز از نظر استراتژیک اهمیت بیشتری یافته‌اند. در ماه ژوئیه، حوثی‌ها ادعا کردند که دو نفت‌کش سعودی را در دریای سرخ هدف قرار داده و تحریم دریایی علیه عربستان سعودی اعلام کردند و به کشتی‌هایی که به بنادر سعودی مراجعه می‌کنند، تهدید کردند. این امر باعث شد چندین نفت‌کش که حامل یا در حال بارگیری نفت خام سعودی بودند، مسیر خود را تغییر دهند تا از خطر عبور از باب المندب جلوگیری کنند.

تا ماه اوت، حملات نفتی عربستان از طریق تنگه به طرز چشمگیری کاهش یافته و این امر موجب شده است که آرامکو برخی از نفت خام خود را از طریق آفریقا یا مصر ارسال کند. این وضعیت فشار بیشتری به مسیرهای تجاری و انرژی جایگزینی که ریاض به طور فزاینده‌ای به آن وابسته شده بود، وارد کرده است، زیرا تنگه هرمز به طور فزاینده‌ای خطرناک‌تر شده است.

این همان چیزی است که کمپین حوثی‌ها را فراتر از درگیری فوری مهم می‌سازد. یک نیروی نسبتاً کوچک نیازی به بستن یک آبراه ندارد تا هزینه‌هایی را از طریق آن تحمیل کند. آن‌ها فقط نیاز دارند محاسبات مالکان کشتی، بیمه‌گران و بازرگانان را به اندازه‌ای تغییر دهند که رفتار آن‌ها را تغییر دهد.

اقتصاد مقابله با این تهدید نیز به همین اندازه نامتقارن است. رهگیری یک پهپاد که برای حوثی‌ها چند هزار دلار هزینه داشته، می‌تواند به میلیون‌ها دلار در آتش متقابل منجر شود. در طول کمپین اصلی 2023-24، موشک‌های دریایی که برای رهگیری پهپادها استفاده می‌شدند، حدود 2 میلیون دلار به ازای هر شلیک هزینه داشتند و تا آوریل 2024، نیروهای دریایی ایالات متحده نزدیک به 1 میلیارد دلار برای مهمات دفاع از حمل و نقل در این منطقه هزینه کرده بودند. تا آوریل 2025، حداقل هفت پهپاد MQ-9 Reaper، هر کدام به ارزش حدود 30 میلیون دلار، توسط دفاع‌های کم‌هزینه حوثی‌ها سرنگون شده بودند.

حساب و کتاب سخت یک جنگ طولانی‌تر

جنگ وسیع‌تری که حوثی‌ها امسال به آن پیوسته‌اند، حساب و کتاب را حتی سخت‌تر کرده است. کاخ سفید در ژوئن 2026 درخواست تکمیلی 87.6 میلیارد دلاری را به کنگره ارسال کرد که 67.1 میلیارد دلار آن برای دفاع و 21 میلیارد دلار به‌طور خاص برای جبران مهمات مصرف شده در این درگیری اختصاص یافته است.

واشنگتن همچنین در حال جستجوی بودجه‌ای برای جایگزینی حداقل دو دوجین MQ-9A Reaper از دست رفته است، که این امر با این واقعیت پیچیده شده است که مدل MQ-9A دیگر در حال تولید نیست و این امر شکاف قابلیت‌هایی را ایجاد کرده که نیروی هوایی نمی‌تواند به سرعت آن را پر کند. فشار بر ذخایر ایالات متحده در حال حاضر به تأمین تجهیزات جدید منجر شده است. در ماه اوت، نیروی دریایی ایالات متحده قراردادی به ارزش 22.9 میلیارد دلار به ریتئون اعطا کرد تا تولید تام‌هاک را تسریع بخشد و به‌طور صریح به نیازهای عملیات کنونی و لزوم گسترش ظرفیت مهمات اشاره کرد.

این وجوه صرفاً برای مقابله با حوثی‌ها هزینه نمی‌شود، بلکه عدم تقارن مشابهی را نشان می‌دهد: سیستم‌های غربی گران‌قیمت و کند در جایگزینی در برابر قابلیت‌های رقیب که ارزان‌تر و سریع‌تر قابل جایگزینی هستند، در حال کاهش است و تأمین مجدد به طور فزاینده‌ای به یک مشکل صنعتی و نظامی تبدیل شده است.

این فناوری توضیح می‌دهد که چگونه حوثی‌ها اختلال ایجاد کرده‌اند. اما توضیح نمی‌دهد که چرا واکنش بین‌المللی در مهار آن با مشکل مواجه شده است. این نیاز به بررسی ساختار نظم بین‌المللی پس از ۱۹۴۵ دارد.

زمانی که نهادها با بازیگران غیر دولتی ملاقات می‌کنند

نهادهای تأسیس‌شده پس از جنگ جهانی دوم برای تنظیم روابط بین دولت‌های حاکم طراحی شده بودند، نه بازیگران غیر دولتی که از فناوری بهره‌مند هستند. این نهادها بر این فرض استوارند که دولت‌ها دارای سرزمینی برای دفاع، اقتصادی برای حفاظت و روابط بین‌المللی هستند که نمی‌توانند آن‌ها را از دست بدهند. دیپلماسی، تحریم‌ها، بازدارندگی و حقوق بین‌الملل به درجات مختلفی به این فرضیات وابسته‌اند. آن‌ها کار می‌کنند زیرا دولت‌ها معمولاً چیزی برای از دست دادن دارند.

قطعنامه ۲۷۲۲ شورای امنیت سازمان ملل، که در ژانویه ۲۰۲۴ تصویب شد، خواستار توقف حملات حوثی‌ها به کشتی‌های تجاری شد و حق کشورهای عضو را برای دفاع از آزادی ناوبری تأیید کرد. مأموریت گزارش‌دهی آن از آن زمان به طور مکرر تمدید شده است، آخرین بار از طریق قطعنامه ۲۸۲۶ در ژوئیه ۲۰۲۶.

با این حال، این نوع ابزار عمدتاً برای دولت‌ها طراحی شده است، جایی که دولتی برای تحت فشار قرار دادن، تعهدات بین‌المللی برای استناد و اقتصادی وجود دارد که می‌توان آن را در معرض تحریم‌ها قرار داد. حوثی‌ها دارای ویژگی‌های کمی از این دست هستند. آن‌ها هیچ موقعیت بین‌المللی معناداری برای از دست دادن ندارند، دارایی‌های کمی در خارج دارند که می‌توان آن‌ها را مسدود کرد و تنها وابستگی محدودی به نظم بین‌المللی مبتنی بر قواعدی دارند که در حال اختلال در آن هستند.

هزینه جهانی

عواقب این وضعیت فراتر از دریای سرخ گسترش یافته است. کشورهایی که هیچ تأثیری بر استراتژی حوثی‌ها ندارند، با این حال هزینه‌های آن را متحمل می‌شوند. به عنوان مثال، استرالیا حدود یک چهارم تولید ناخالص داخلی خود را از صادرات کالاها و خدمات به دست می‌آورد و بخش‌های پتروشیمی و کشاورزی آن به شدت به دیزل و مشتقات نفتی وارداتی وابسته هستند.

مدل‌سازی KPMG که در سال ۲۰۲۵، پیش از بسته شدن، منتشر شد، پیش‌بینی کرد که دو برابر شدن قیمت نفت ناشی از بسته شدن هرمز می‌تواند حدود ۰.۲ درصد از تولید ناخالص داخلی استرالیا را کاهش دهد. این بحران توجیهی برای برنامه‌های کانبرا برای ایجاد یک ناوگان کشتیرانی استراتژیک با پرچم استرالیا فراهم کرده است که هدف آن حفظ دسترسی به کالاهای ضروری در دوران اختلال است.

معرض ژاپن حتی عمیق‌تر است. حدود ۹۰ درصد از واردات نفت این کشور به تنگه وابسته است و زمانی که این مسیر در مارس ۲۰۲۶ بسته شد، توکیو ۸۰ میلیون بشکه از ذخیره استراتژیک خود را آزاد کرد که معادل ۴۵ روز تقاضای داخلی بود، به منظور تثبیت عرضه.

تاریخ مشابهت‌هایی ارائه می‌دهد اما معادل‌هایی ندارد

هر دو کشور هزاران مایل از دریای سرخ فاصله دارند، اما هر یک اکنون با پیامدهای تصمیماتی که توسط یک میلیشیا اتخاذ شده است، زندگی می‌کنند که ریشه‌های آن در کوه‌های شمال یمن قرار دارد. بنابراین، حوثی‌ها به بهترین شکل به عنوان یک نمونه اولیه از اینکه چگونه نفوذ استراتژیک در قرن بیست و یکم به طور فزاینده‌ای اعمال خواهد شد، درک می‌شوند.

تاریخ شباهت‌هایی را ارائه می‌دهد، اما نه معادل‌هایی. جغرافیا به مدت طولانی به گروه‌های نسبتاً کوچک اجازه داده است که نفوذی فراتر از اندازه خود داشته باشند. گذرگاه خیبر، که آسیای مرکزی و جنوبی را به هم متصل می‌کند، این نکته را نشان می‌دهد. برای بیش از دو هزار سال، امپراتوری‌های متوالی تلاش کردند تا یکی از مهم‌ترین کریدورهای زمینی منطقه را کنترل کنند، از هخامنشیان و اسکندر مقدونی در قرن چهارم پیش از میلاد تا مغول‌ها و امپراتوری بریتانیا. با این حال، هیچ‌کدام موفق به اعمال کنترل پایدار نشدند. در عوض، یک موزاییک متغیر از قبایل پشتون و دلالان محلی از زمین استفاده کردند تا مذاکره کنند، مقاومت کنند، مالیات بگیرند یا با امپراتوری‌های متوالی بجنگند و اغلب ارتش‌های بسیار بزرگ‌تری را مجبور کردند تا برای دسترسی از طریق کوه‌ها هزینه سنگینی بپردازند.

در دریا، الگو مشابه بود. بین قرن شانزدهم و اوایل قرن نوزدهم، دزدان دریایی بارباری که از الجزایر، تونس و طرابلس فعالیت می‌کردند، به کشتی‌رانی مدیترانه‌ای حمله کردند، کشتی‌های تجاری را تصرف کردند، خدمه را به گروگان گرفتند و از قدرت‌های اروپایی که اغلب پرداخت را ارزان‌تر از کمپین‌های دریایی پایدار می‌دانستند، باج گرفتند. ایالات متحده جوان در جنگ‌های بارباری اول و دوم بین سال‌های ۱۸۰۱ تا ۱۸۰۵ و دوباره در سال ۱۸۱۵ برای پایان دادن به این خواسته‌ها جنگید.

در شرق‌تر، دزدان دریایی دریایی که از آچه، تنگه مالاکا و مجمع‌الجزایر سولو فعالیت می‌کردند، از آبراه‌های باریک و قدرت سیاسی تکه‌تکه شده برای حمله به کشتی‌های تجاری استفاده کردند، با وجود کمپین‌های مکرر قدرت‌های استعماری هلندی، بریتانیایی و اسپانیایی برای سرکوب آن‌ها.

تفاوت در مقیاس است، نه اصل. هیچ‌یک از این گروه‌ها نمی‌توانند بر قیمت‌های نفت در توکیو، حق بیمه‌های بیمه در لندن یا زنجیره‌های تأمین که در سه قاره گسترش یافته‌اند، تأثیر بگذارند. حوثی‌ها نشان داده‌اند که فناوری‌های تجاری موجود، سلاح‌های دقیق و ارتباطات آنی به یک میلیشیا منطقه‌ای اجازه می‌دهد تا تأثیرات استراتژیک ایجاد کند که فراتر از صحنه فوری گسترش یابد.

قدرت برای اختلال

پهپادهای ارزان، شناورهای بدون سرنشین و موشک‌های ضد کشتی در میان بازیگران دولتی و غیردولتی در حال گسترش هستند و این امر به طور فزاینده‌ای امکان مداخله یا مسدود کردن یک نقطه تنگه در هر نقطه از جهان را آسان‌تر می‌کند. به عنوان مثال، تنگه مالاکا به دلیل این روند به طور فزاینده‌ای نگران‌کننده است. این آبراه حدود ۴۰٪ از تجارت جهانی به لحاظ حجم را حمل می‌کند و به عنوان شریان اصلی انرژی که از خاورمیانه به شرق آسیا منتقل می‌شود، عمل می‌کند.

باب المندب نشانه‌ای از آسیب‌پذیری وسیع‌تر

بسته شدن لازم نیست تا اختلال جدی ایجاد کند. هرمز قبلاً نشان داده است که ترافیک تجاری چقدر سریع به خطرات ادراک شده پاسخ می‌دهد، در حالی که تحریم حوثی‌ها بر عربستان سعودی ترافیک از طریق باب المندب را بدون مسدود کردن تنگه برای کشتیرانی به طور کلی کاهش داد. بازتولید آن محاسبه ریسک در مالاکا کافی خواهد بود تا اختلال قابل توجهی ایجاد کند، با پیامدهایی برای چین، ژاپن، کره جنوبی و اقتصادهای آسه‌آن تقریباً به طور همزمان.

این قابلیت نیاز به نیت ایدئولوژیک یا استراتژیک برای خطرناک بودن ندارد. چندین منطقه در حال حاضر حضور مسلحانه غیردولتی را با یک نقطه تنگه آسیب‌پذیر ترکیب می‌کنند. شبکه‌های دزدان دریایی مستقر در دلتا نیجر در خلیج گینه نشان‌دهنده پیچیدگی عملیاتی واقعی و آمادگی برای استفاده از خشونت هستند، اما به جای نفوذ ژئوپلیتیکی، به دنبال باج‌خواهی هستند.

دزدی دریایی در شمال غرب اقیانوس هند به دلایل مشابهی ادامه دارد و نگرانی‌هایی درباره تأثیر مضاعف آن وجود دارد، حال آنکه تنش‌ها در دریای سرخ دوباره افزایش یافته است. در شرق‌تر، گروه ابوسایف سال‌هاست که کمپینی برای ربودن و اخاذی از کشتی‌های تجاری در دریاهای سولو و سلیبس راه‌اندازی کرده است، در کریدوری که طبق آمار سال ۲۰۱۷، بیش از ۴۰ میلیارد دلار بار سالانه را حمل می‌کند. اگر هر یک از این گروه‌ها از استخراج به فشار تغییر رویه دهند، همان‌طور که حوثی‌ها انجام داده‌اند، تأثیر آن بر تجارت جهانی می‌تواند قابل توجه باشد.

حوثی‌ها مشکل بسیار وسیع‌تری را نسبت به امنیت دریایی تنها نمایان می‌کنند. نهادهای بین‌المللی همچنان حول دولت‌های حاکم سازماندهی شده‌اند، اما سهم فزاینده‌ای از قدرت مخرب اکنون در دست بازیگرانی است که هیچ نهادی نمی‌تواند به شیوه متعارف آنها را تنبیه کند.

همین الگو در فضای سایبری نیز قابل مشاهده است، جایی که گروه‌های هکری وابسته به دولت به طور فزاینده‌ای از طریق عملیات‌های اخاذی سایبری برای پنهان کردن انتساب فعالیت می‌کنند و مرز بین یک سرویس اطلاعاتی و یک باند اخاذی را محو می‌کنند. این سیستم برای جهانی از بازیگران دولتی پاسخگو ساخته شده است و آن جهان به سرعت در حال تغییر است.

حوثی‌ها مهم هستند زیرا بعید است که به عنوان یک استثنا باقی بمانند. تا زمانی که قدرت به جایی که اکنون در آن قرار دارد نرسد، نظم بین‌المللی پس از جنگ همچنان در برابر بازیگران نسبتاً کوچک آسیب‌پذیر خواهد بود که می‌توانند هزینه‌های به‌طور نامتناسبی بالایی را تحمیل کنند.