اقتصاد سایه ایران: سازگاری با هزینه‌های رو به افزایش

اقتصاد سایه ایران به یک ساختار فراملی پیچیده تبدیل شده است که برای مقاومت در برابر امواج متوالی تحریم‌های ایالات متحده طراحی شده است. عملیات اقتصادی طرد شده، که در ۲۴ اوت آغاز شد، نه تنها نهادهای ایرانی بلکه بانک‌ها، بیمه‌گران، ثبت‌نام‌های پرچم و واسطه‌های خارجی را که فرار از تحریم را از نظر تجاری ممکن می‌سازند، هدف قرار می‌دهد. در حالی که شبکه‌های تهران می‌توانند با تغییر نام نفت‌کش‌ها، چرخش شرکت‌های صوری و تغییر مسیر پرداخت‌ها از طریق صرافی‌ها سازگار شوند، هر راه‌حل جایگزین هزینه‌های تجمعی را تحمیل می‌کند: نفت تخفیف‌خورده، معاملات کندتر، سرمایه محبوس و قدرت بیشتر برای واسطه‌ها.

وابستگی سیستم به چین برای خرید نفت و تسویه حساب‌های به یوان، وابستگی جدیدی ایجاد می‌کند که واشنگتن می‌تواند از آن بهره‌برداری کند. موفقیت اجرای تحریم‌ها با این معیار سنجیده خواهد شد که آیا ایران می‌تواند حجم‌های مشابهی را با هزینه و سرعت مشابه پس از هر اقدام جابه‌جا کند یا خیر. پارادوکس این است که هر چه اقتصاد سایه ایران پیچیده‌تر شود، نقاط اجرای بیشتری برای وزارت خزانه‌داری ایالات متحده ایجاد می‌کند. این رقابت بین توانایی ایران برای بازسازی شبکه‌ها و ظرفیت واشنگتن برای کاهش فضای اقتصادی که اشغال کرده‌اند، تعیین خواهد کرد که آیا تحریم‌ها فشار استراتژیک ایجاد می‌کنند یا صرفاً منجر به سازگاری بیشتر می‌شوند.

اقتصاد سایه ایران به تحریم‌ها سازگار می‌شود

در ۲۴ اوت، واشنگتن عملیات اقتصادی طرد شده را آغاز کرد، مجموعه‌ای از اقدامات اضافی که هدف آن خفه کردن بیشتر اقتصاد ایران است. در آن زمان، رئیس‌جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ و وزیر خزانه‌داری، اسکات بسنت، از اصطلاح “روز D اقتصادی” برای توصیف حمله مالی شدید و کمپین تحریم‌های خود استفاده کردند. آسیب‌پذیری اقتصادی ایران احتمالاً نه تنها به دلیل این تحریم‌های جدید بلکه به دلیل گسترش سیستم فرار از تحریم‌های خود ایران افزایش خواهد یافت. هر لایه اضافی از پنهان‌کاری هزینه‌های معاملاتی را افزایش می‌دهد و می‌تواند به‌طور پارادوکسیکالی شبکه‌های ایران را در معرض ردیابی بین‌المللی قرار دهد.

سیستم چندوجهی فرار از تحریم‌های ایران می‌تواند این تصور را ایجاد کند که به قدری ماهر شده است که تحریم‌های جدید تنها راه‌حل‌های جدیدی تولید می‌کنند. اما این امر هم هزینه تجمعی فرار را دست‌کم می‌گیرد و هم آسیب‌پذیری‌های نهفته در سیستم را. در حالی که اقتصاد سایه ایران می‌تواند به تحریم‌های جدید سازگار شود، ظرفیت آن برای سازگاری نامحدود نیست.

ایران دهه‌ها وقت صرف ساخت یکی از پیشرفته‌ترین سیستم‌های دور زدن تحریم‌ها کرده است، که در آن با متحدانی مانند روسیه و چین همکاری می‌کند. نفت ایران با استفاده از یک ناوگان سایه‌ای از نفتکش‌ها که نام‌ها، پرچم‌ها و مالکیت‌های خود را تغییر می‌دهند، حمل می‌شود. محموله‌ها در دریا بین کشتی‌ها منتقل می‌شوند تا مبدا آنها پنهان بماند. شرکت‌های پوششی در مراکز تجاری در اروپا، آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا لایه‌هایی از جدایی بین نهادهای ایرانی و بازارهای بین‌المللی فراهم می‌کنند. صرافی‌ها، حساب‌های offshore و شرکت‌های صوری اجازه می‌دهند که درآمدهای نفتی بدون اینکه پول به‌طور ضروری از ایران عبور کند، جابجا یا خرج شوند. و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) از همه اینها برای تولید درآمد به ارز سخت استفاده می‌کند و در زمان کاهش ارزش ریال ایرانی، ثروتمندتر می‌شود.

نفتکش‌های سایه‌ای مبدا نفت را پنهان می‌کنند

مشخص‌ترین بخش معماری تجاری سایه‌ای فراملی ایران، ناوگان تانکرهای سایه‌ای آن است. نفت ایران توسط کشتی‌هایی حمل می‌شود که مالکیت آن‌ها می‌تواند پشت چندین شرکت صوری پنهان شود، پرچم‌ها و مدیران آن‌ها به‌طور مکرر تغییر می‌کند و سیگنال‌های سیستم شناسایی خودکار آن‌ها ممکن است ناپدید شود یا دستکاری شود. انتقالات کشتی به کشتی لایه دیگری به این موضوع اضافه می‌کند. دفتر کنترل دارایی‌های خارجی ایالات متحده، محموله‌های ایرانی را که قبل از رسیدن به مقاصد نهایی خود تحت انتقالات متوالی قرار می‌گیرند، مستند کرده است که این امر شناسایی منبع نفت را به‌طور فزاینده‌ای دشوار می‌سازد. ایران همچنین منبع نفت و محصولات نفتی خود را پنهان می‌کند و آن‌ها را به‌عنوان محصولاتی از کشورهای دیگر بازاریابی می‌کند.

ساختارهای شرکتی عملکرد مشابهی دارند. شبکه‌های مرتبط با ایران از شرکت‌های ظاهراً عادی حمل و نقل، مشاوره، لجستیک، کالا و خدمات مالی برای پنهان کردن مالکیت نهایی یک دارایی یا بهره‌مندی از یک معامله استفاده می‌کنند. شبکه گسترده‌ای که با تاجر حمل و نقل ایرانی محمد حسین شمخانی مرتبط است، این مدل را نشان می‌دهد. وزارت خزانه‌داری ایالات متحده می‌گوید این شبکه به شرکت‌هایی که در حوزه‌های قضایی مختلف، از جمله هنگ کنگ و جزایر مارشال فعالیت می‌کنند، تکیه کرده و به‌طور مکرر اپراتورهای کشتی و مدیران را تغییر می‌دهد در حالی که ظاهر فعالیت تجاری مشروع را حفظ می‌کند.

صرافی‌ها سیستم‌های بانکی را دور می‌زنند

ایران همچنین از صرافی‌ها و واسطه‌ها برای حفظ ذخایر ارز خارجی در خارج و شبکه‌های شرکت‌های صوری برای انجام پرداخت‌ها به نمایندگی از بانک‌ها و نهادهای ایرانی تحت تحریم استفاده می‌کند. فروش نفت ایران مقادیر زیادی یوان چینی تولید می‌کند؛ صرافی‌ها و شرکت‌های خارجی می‌توانند از این درآمدها برای پرداخت واردات ایرانی یا تسویه بدهی‌های غیرمرتبط استفاده کنند بدون اینکه لزوماً ابتدا وجوه را به ایران بازگردانند. این مثال‌ها نشان می‌دهد که اقتصاد سایه‌ای ایران با گنجاندن خود در اقتصاد مشروع بین‌المللی زنده می‌ماند.

ادغام فعالیت‌های قانونی و غیرقانونی اجرای تحریم‌ها را دشوار می‌سازد. ایران به طور مداوم شرکت‌های صوری که بسته می‌شوند و واسطه‌هایی که توسط مقامات آمریکایی شناسایی می‌شوند را جایگزین می‌کند. این کشور مالکیت واقعی را منتقل می‌کند، مدارک جعلی تهیه می‌کند و پرداخت‌ها را تغییر مسیر می‌دهد و به شبکه جهانی خود تکیه می‌کند تا اقتصاد سایه‌اش را به کار ادامه دهد.

فساد منابع شبکه‌های سایه ایران را تخلیه می‌کند

با این حال، نباید این را به عنوان موفقیتی بدون هزینه اشتباه گرفت. هر راه‌حل جایگزین هزینه‌های اضافی را تحمیل می‌کند. ایران باید قیمت نفت خود را کاهش دهد تا خریداران را برای ریسک جبران کند. این کشور به واسطه‌ها پول می‌دهد تا معاملات را پنهان کنند و پول را جابجا کنند. این کشور گزینه‌های کمتری از ارائه‌دهندگان معتبر حمل و نقل، مالی و بیمه دارد. سرمایه ممکن است در خارج از کشور محبوس شود. معاملات کندتر و پیچیده‌تر می‌شوند. خود واسطه‌ها نیز قدرت بیشتری پیدا می‌کنند زیرا تهران به طور فزاینده‌ای به آن‌ها وابسته است.

اقتصاد سایه همچنین فساد ایجاد می‌کند. زمانی که میلیاردها دلار باید از طریق شرکت‌های غیرشفاف و توافق‌های غیررسمی عبور کند، فرصت‌های انحراف افزایش می‌یابد. در واقع، خود وزارت خزانه‌داری ایالات متحده استدلال کرده است که فساد و سوءمدیریت منابع را از سیستم بانکداری سایه ایران تخلیه می‌کند.

تعریف موفقیت

موفقیت عملیات اقتصادی طرد شده را می‌توان با این معیار ارزیابی کرد که آیا اجرای قانون می‌تواند به تدریج زیرساخت‌هایی را که فرار مالیاتی به آن وابسته است، محدود کند. به عنوان مثال، اگر ایران بتواند همان حجم‌های نفت و پول را با سرعت و هزینه‌ای مشابه و با همان دامنه طرف‌های مقابل، پس از هر اقدام اجرایی متوالی ایالات متحده، جابجا کند.

به دلیل کمپین دریایی کنونی ایالات متحده، محدودیت‌های فیزیکی بر صادرات ایرانی فشار مالی را تقویت می‌کند. اگر شرایط دریایی در نهایت تسهیل شود، ایران تقریباً مطمئناً سعی خواهد کرد شبکه‌های تجاری و مالی لازم برای بازگرداندن سطوح قبلی تجارت را بازسازی کند. اما تضمینی وجود ندارد که بتواند گزینه‌هایی مانند شبکه‌های واسطه‌ای را با قیمت قابل قبول پیدا کند. بنابراین، رقابت بین توانایی ایران در بازسازی شبکه‌ها و توانایی واشنگتن در کاهش فضای اقتصادی که آن شبکه‌ها می‌توانند در آن فعالیت کنند، وجود دارد.

اقتصاد سایه ایران سازگار است. اما به همین دلیل که به دسترسی به اقتصاد جهانی—بانک‌های خارجی، بنادر خارجی، خریداران خارجی، ارزهای خارجی و خدمات تجاری خارجی—وابسته است، خودمختار نیست. این وابستگی‌ها آسیب‌پذیری آن هستند. و این شامل وابستگی به متحدان خود ایران نیز می‌شود، که در روابط دوجانبه خود با ایران برتری دارند.

عملیات اقتصادی طرد شده موفق خواهد شد یا شکست خواهد خورد، بسته به اینکه آیا واشنگتن از وابستگی‌های ایران، به ویژه وضعیت آن با چین، بهره‌برداری می‌کند یا خیر. آنچه به نفع ایالات متحده است این است که اقتصاد سایه ایران یک پارادوکس است: هرچه پیچیده‌تر شود، به واسطه‌ها و شرکای بیشتری نیاز دارد—و بنابراین نقاط اجرایی بیشتری برای ایالات متحده ایجاد می‌کند.