دعوت‌ها برای اقدام فوری
در سپتامبر، در حالی که رسانه‌ها توجه خود را به درگیری در تنگه هرمز و مباحثات در مجمع عمومی سازمان ملل متمرکز کرده بودند، برخی تحولات داخلی در ایران تقریباً نادیده گرفته شد. در تاریخ ۲۸ سپتامبر، ۳۲ کنشگر محافظه‌کار ایرانی نامه‌ای سرگشاده منتشر کردند و خواستار خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) به عنوان یک موضوع فوری شدند.
از زمان “بازگشت” تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران در سپتامبر ۲۰۲۵، قانون‌گذاران فوق‌العاده محافظه‌کار ایرانی به طور منظم خواستار خروج از NPT شده‌اند، که طبق آن اکثریت قریب به اتفاق کشورها متعهد به عدم توسعه سلاح‌های هسته‌ای شده‌اند. مجلس — پارلمان ایران — قانونی را تدوین کرد که می‌توانست این اقدام را در سال ۲۰۲۵ آغاز کند، اما هنوز به جلو نرفته است. در سپتامبر، برخی قانون‌گذاران طرح جدیدی با عنوان “فوریت سه‌گانه” به رئیس مجلس، محمد باقر قالیباف، که هم‌اکنون مذاکره‌کننده ارشد ایران نیز هست، ارائه کردند.
این درخواست‌های مداوم از سوی فوق‌العاده محافظه‌کاران برای خروج از NPT هنوز منجر به خروج واقعی نشده است به دلیل عدم توافق سیاسی. ایران با وجود جنگ، فشار اقتصادی بی‌سابقه و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل در پیمان باقی مانده است. اما آیا ادامه عضویت در NPT هنوز برای ایران یک دارایی است؟
زمینه بحث
در تاریخ ۲۸ سپتامبر، ۳۲ ایرانی برجسته، که بسیاری از آن‌ها در دولت‌های محافظه‌کار خدمت کرده‌اند، بیانیه‌ای منتشر کردند و استدلال کردند که عضویت در NPT دیگر به منافع ایران خدمت نمی‌کند. آن‌ها از رئیس‌جمهور مسعود پزشک‌یان، مجلس و شورای عالی امنیت ملی (SNSC)، که بر مسائل کلیدی امنیت ملی و سیاست خارجی کشور نظارت دارد، خواستند که تمام همکاری‌ها با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) تحت این پیمان را متوقف کرده و بلافاصله فرآیند خروج را آغاز کنند.
البته، قانونی که خواستار خروج از NPT باشد به تنهایی نمی‌تواند دست اجرایی را وادار به اقدام کند. همان‌طور که در زمان تعلیق “قانون عفاف و حجاب” توسط SNSC در آگوست ۲۰۲۴ نشان داده شد، این SNSC است که هر سوالی را که برای امنیت ملی حیاتی می‌داند، به ویژه آن‌هایی که به پرونده هسته‌ای مربوط می‌شود، تصمیم‌گیری می‌کند.
خروج از NPT فراتر از محافظه‌کاران
امضاکنندگان نامه سرگشاده به اردوگاه محافظه‌کار تعلق دارند. به‌طور تاریخی، این اردوگاه با مذاکرات با ایالات متحده مخالف بوده و توافق ایران در سال ۲۰۱۵ را محکوم کرده است، هرچند که برخی از آن‌ها در سال ۲۰۱۲ ایده عادی‌سازی را پذیرفته بودند. از سال ۲۰۲۲، در میان بن‌بست مذاکرات ایالات متحده و ایران، رادیکال‌ترین آن‌ها، یعنی اولترا محافظه‌کاران، به‌طور علنی خواستار خروج از NPT شده‌اند. در میان آن‌ها سعید جلیلی قرار دارد که از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۳ رهبری تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای کشور را بر عهده داشت و در سال ۲۰۲۴ به‌طور ناموفق در برابر پزشک‌یار رقابت کرد، همچنین حمید رسایی، نماینده مجلس و عضو “جبهه ثبات”، یک زیرگروه دور از مرکز اردوگاه محافظه‌کار.
به هر حال، جنگ ایالات متحده و ایران در سال ۲۰۲۵ انحصار محافظه‌کاران را در این زمینه پایان داد. از آن زمان، برخی از شخصیت‌ها در اردوگاه “میانه‌رو”، متشکل از اصلاح‌طلبان و میانه‌روهایی که به‌طور سنتی از عادی‌سازی با غرب حمایت می‌کردند، نظر خود را تغییر داده‌اند. علی نازاری، روزنامه‌نگار شناخته‌شده به‌عنوان یک میانه‌رو، یکی از آن‌هاست. نازاری اکنون بیش از صرفاً خروج از NPT، از توسعه سلاح هسته‌ای حمایت می‌کند.
خروج از NPT به‌عنوان اهرم مذاکره
البته، نخبگان سیاسی ایران مدت‌هاست که از تهدید خروج از NPT به‌عنوان اهرمی در مذاکرات با غرب استفاده کرده‌اند، صرف‌نظر از اینکه مذاکره‌کنندگان به کدام اردوگاه سیاسی تعلق دارند.
به‌عنوان مثال، طبق خاطراتش، حسن روحانی، رئیس‌جمهور سابق و حامی پرشور مذاکرات با غرب، در حالی که در سال ۲۰۰۵ به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی و در حال مذاکره دوجانبه با روس‌ها بود، تهدید کرد که در صورت رأی‌گیری هیئت مدیره آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای ارجاع پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت، از این پیمان خارج خواهد شد. (ایران در زمان ارجاع پرونده در فوریه ۲۰۰۶، به این تهدید عمل نکرد.)
چه چیزی اکنون تغییر کرده است؟
متن کنونی، با این حال، با وضعیت پیش از جنگ متفاوت است. در حالی که ایده خروج از NPT مدت‌ها به نمایندگان فوق‌العاده محافظه‌کار محدود بود، برخی اظهارات اخیر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نشان‌دهنده یک تحول خاص است.
در پستی در X پس از تصویب اخیر قطعنامه GOV/2026/61 توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، رضایی آژانس را به سیاسی‌سازی مسئله هسته‌ای ایران متهم کرد و هشدار داد که چنین اقداماتی می‌تواند کشورها را به خروج از این پیمان سوق دهد. با این حال، این قطعنامه که نگرانی‌ها درباره همکاری محدود ایران با آژانس را تکرار کرد، هیچ عنصر جدیدی در مقایسه با قطعنامه قبلی معرفی نکرد و نشان می‌دهد که رضایی از آن به عنوان بهانه‌ای برای اعلام موضع جدید استفاده کرده است.
در حالی که این اظهارنظر می‌تواند به عنوان بخشی از استراتژی مذاکره ایران با ایالات متحده درک شود، هیچ دبیر قبلی شورای عالی امنیت ملی هرگز چنین تهدیدی نکرده است. با توجه به نقش حیاتی که شورای عالی امنیت ملی در سیاست‌گذاری هسته‌ای ایفا می‌کند، این تهدید باید به طور جدی‌تری مورد توجه قرار گیرد.
رویدادهای قبلی نشان‌دهنده امکان همگرایی دیدگاه‌ها بین یک مجلس فوق‌العاده محافظه‌کار و شورای عالی امنیت ملی است. به عنوان مثال، چنین هم‌راستایی در آستانه تعلیق مذاکرات با آژانس در سپتامبر ۲۰۲۵ به وجود آمد. این سؤال باقی می‌ماند که آیا همگرایی مشابهی بین این دو نهاد در مورد امکان خروج از NPT می‌تواند رخ دهد.
خروج از NPT یا ساخت بمب
ترک NPT نباید با توسعه سلاح هسته‌ای اشتباه گرفته شود. در واقع، در مصاحبه‌ای با الجزیره که در تاریخ ۱۹ سپتامبر منتشر شد، رضایی تأکید کرد که به فتوای صادر شده توسط رهبر فقید علی خامنه‌ای در سال ۱۹۹۵ که ایجاد سلاح‌های کشتار جمعی را ممنوع کرده است، متعهد است. به نظر می‌رسد رضایی راه‌حل دیپلماتیک را برای این درگیری ترجیح می‌دهد و استدلال می‌کند که واشنگتن باید شرایط ایران را برای پایان جنگ بپذیرد. در مجمع عمومی سازمان ملل در ماه گذشته، ایران پیشنهاد کرد (و رئیس‌جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، آن را رد کرد) که خصومت‌ها در تمام جبهه‌ها پایان یابد، دارایی‌های ایرانی آزاد شود و محاصره بنادر ایران لغو شود، که با یادداشت تفاهمی که هر دو طرف در ماه ژوئن توافق کرده بودند، سازگار است.
ارزیابی اینکه آیا تهدید اخیر رضایی برای خروج نشان‌دهنده یک قصد جدی برای پیگیری این امر است یا آخرین مورد در تاریخ طولانی بلوف‌ها دشوار است. در مورد فتوا، برخی استدلال می‌کنند که نیروی هنجاری آن به دلیل موضع هسته‌ای جدید ایران که در سال ۲۰۲۴ بیان شد، تضعیف شده است و تابوی زبانی نهایی جمهوری اسلامی را شکسته است.
برخی از کارشناسان ایرانی اکنون استدلال می‌کنند که خروج از NPT تنها باید پس از آنکه ایران یک سلاح هسته‌ای به دست آورد، انجام شود؛ در غیر این صورت، کشور به طور غیرضروری مجازات خواهد شد زیرا خروج به طور اجتناب‌ناپذیری به عنوان حرکتی به سمت تسلیحاتی شدن درک خواهد شد.
شایان ذکر است که روابط ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به طور قابل توجهی تضعیف شده است. خصومت تهران نسبت به مدیرکل آن، رافائل گروسی، به شدت افزایش یافته است. تهران این نهاد را تا حدی مسئول جنگ ۱۲ روزه می‌داند و همچنین این آژانس را به خاطر عدم محکومیت صریح اسرائیل و ایالات متحده به خاطر حمله به سایت‌های هسته‌ای ایران سرزنش می‌کند.
علاوه بر این، ظهور قطعنامه GOV/2026/61 و حذف de facto مقام ارشد هسته‌ای ایران، محمد اسلامی، از کنفرانس عمومی ۶۹ ام آژانس در سپتامبر، دیدگاه‌هایی را تقویت کرده است که آژانس به یک نهاد سیاسی تبدیل شده است.
چه چیزی مانع خروج ایران از NPT می‌شود
موانع اصلی خروج از NPT همچنان وابستگی دیپلماتیک ایران به روسیه و چین است. از زمانی که ایالات متحده در سال ۲۰۱۸ از برجام خارج شد، تهران بر همکاری خود با این دو قدرت شرقی افزوده است و چین تقریباً تمام صادرات نفت ایران را از آن زمان جذب کرده است. در مباحثات داخلی، تأثیرات منفی احتمالی بر روابط با روسیه و چین در صورت خروج از این معاهده به وضوح یک عامل مهم است.
با این حال، می‌توان اظهارات رضایی را به عنوان هشداری به مسکو و پکن تفسیر کرد، با هدف ترغیب آن‌ها به استفاده از حق وتوی خود علیه هرگونه اقدام ضدایرانی اضافی در شورای امنیت سازمان ملل. ترس از رها شدن قابل درک است؛ پس از همه، این دو قدرت به ارجاع پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل رأی داده و در گذشته از تحریم‌های چندجانبه علیه ایران حمایت کرده‌اند.
در ایران، بحث درباره احتمال خروج از NPT هنوز حل نشده است. بیشتر اصلاح‌طلبان و میانه‌روها هنوز به نظر می‌رسد که با این ایده مخالف هستند و شورای عالی امنیت ملی هنوز به اجماعی در این زمینه نرسیده است. تصمیم قریب‌الوقوع قالیباف درباره اینکه آیا قانون ضد NPT را پیش ببرد یا نه، دینامیک‌های سیاسی را نشان خواهد داد، حتی اگر ممکن است اقدام‌های آینده ایران را تعیین نکند.
در عدم قطعیت این لحظه، هنوز می‌توان چند نتیجه‌گیری کرد: روسیه و چین بار دیگر به حفظ عضویت ایران در NPT ضروری شده‌اند و مباحثات در این زمینه در ایران به طرز بی‌سابقه‌ای در حال شدت گرفتن است.