جنگ ایران چالشهای فوری قابل توجهی برای ترکیه به وجود آورده است. از جمله این چالشها، افزایش قیمتهای انرژی است که تلاشهای رئیسجمهور رجب طیب اردوغان برای تثبیت اقتصاد پیش از انتخابات حیاتی در سال ۲۰۲۸ را پیچیده کرده است. اما مقامات ترکیه بر این باورند که آنکارا میتواند در بلندمدت از این جنگ بهرهبرداری کند.
آیا رویاهای هاب انرژی منطقهای در دسترس است؟
یک فرصت کلیدی در بخش انرژی وجود دارد. ترکیه یکی از مصرفکنندگان پیشرو انرژی در جهان است، اما منابع داخلی کمی دارد. وابستگی آن به روسیه و همسایگانی مانند عراق و ایران برای تأمین نیازهای انرژی خود، آسیبپذیریهایی را ایجاد میکند. برای غلبه بر این معایب و تقویت دست آنکارا، اردوغان مدتهاست که به دنبال قرار دادن ترکیه به عنوان یک هاب انرژی منطقهای است که تولیدکنندگان گاز طبیعی را به شرق و جنوب خود با بازارهای غرب متصل کند. آنکارا بر این باور بود که موقعیت جغرافیایی و زیرساختهای ترکیه در این زمینه به آن مزیت میدهد، اما روابط پیچیده کشور با کشورهای منطقه این تلاشها را مختل کرده است.
در میان جنگ ایران، آنکارا فرصتی برای تحقق برنامههای خود میبیند. بسته شدن مؤثر تنگه هرمز، ترافیک دریایی و تأمین انرژی جهانی را مختل کرده و قدرتهای منطقهای را به جستجوی گزینههای مطمئنتر زمینی واداشته است. برای کاهش خطرات و حفظ جریان نفت، عربستان سعودی و امارات متحده عربی از خطوط لولههای موجود که تنگه را دور میزنند، استفاده میکنند. خط لوله شرقی-غربی عربستان تا ۷ میلیون بشکه در روز (bpd) نفت را از میادین شرقی به بندر دریای سرخ یانبو منتقل میکند، در حالی که خط لوله نفت خام ابوظبی (ADCOP) ۱.۸ میلیون بشکه در روز را به بندر الفجیره، واقع در خارج از تنگه هرمز، منتقل میکند. به گفته تحلیلگران انرژی، این اقدامات کمک میکند اما برای جبران کامل بسته شدن تنگه کافی نیست، زیرا به طور متوسط ۲۰ میلیون بشکه در روز نفت و محصولات تصفیهشده معمولاً از این تنگه عبور میکند.
مقامات ترکیه استدلال میکنند که ترکیه میتواند نقش مهمی در انتقال منابع منطقه به اروپا ایفا کند و مایل به افزایش صادرات از طریق خط لوله نفت کرکوک-جیحان است که نفت خام عراقی را به دریای مدیترانه میآورد. وزیر انرژی ترکیه گفته است که آنکارا در حال کار بر روی ترویج پروژههای غیر هرمزی دیگر است و به کارایی یک راه جایگزین برای انتقال “گاز قطری به ترکیه … و شاید به اروپا” در صورت آسیب یا تخریب تأسیسات موجود اشاره کرده است.
ترکیه همچنین در تحویل گاز روسی به اروپا از طریق خط لوله ترک استریم نقش دارد که از روسیه به ترکیه زیر دریای سیاه میگذرد. تأمینکنندههای عبوری از این خط لوله در ماه مارس ۲۲ درصد نسبت به سال گذشته افزایش یافته و به ۵۵ میلیون متر مکعب رسیده است که تأثیرات جانبی جنگ بر تلاشهای آنکارا برای ایفای نقش بزرگتر در تجارت انرژی را نشان میدهد. اگرچه موانع قابل توجهی — مانند تأمین مالی پروژههای زیرساختی پرهزینه — باید ابتدا برطرف شوند، مقامات ترکیه این لحظه را فرصتی برای پیشبرد برنامههای دیرینه کشور برای تبدیل شدن به یک هاب انرژی میدانند و کارشناسان صنعت معتقدند که در میانمدت، ترکیه واقعاً میتواند یک گزینه جایگزین ارائه دهد.
A Regional Crossroads
پروژه دیگری که تحت رهبری ترکیه از جنگ بهرهمند شده، جاده توسعه عراق است، یک کریدور تجاری که از شهر جنوبی عراق، بصره، به ترکیه و در نهایت به اروپا از طریق شبکههای ریلی و بزرگراهی یکپارچه در حال ساخت است. ترکیه این پروژه را به عنوان جایگزینی برای کریدور اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا (IMEC) که با حمایت ایالات متحده اعلام شد و در نشست گروه بیست (G20) در دهلی نو در سال 2023 مطرح گردید و از ترکیه عبور میکند، معرفی کرد. جاده توسعه عراق با موانع مالی و مخالفت ایران مواجه شد، کشوری که نگران بود این پروژه منجر به کاهش درآمد و نفوذ آن شود و در عین حال نفوذ منطقهای ترکیه را افزایش دهد. جنگ فرصتی را برای آنکارا فراهم میآورد تا این مسیر ترانزیتی را به عنوان یک گزینه جایگزین ترویج کند، که در مراحل اولیه خود قادر به جابجایی 20 تا 25 میلیون تن بار در سال است و در عین حال جریانهای حیاتی انرژی و تجارت را از کریدورهای دریایی آسیبپذیر مانند خلیج فارس و دریای سرخ جدا میکند.
مزیت برای تولیدکنندگان دفاعی ترکیه
آنکارا همچنین میخواهد از درگیری کنونی بهرهبرداری کند و منافع خود را در بخش دفاع ترویج دهد. جنگ ایران به کشورهای خلیج فارس نشان داده است که اهمیت جستجوی شرکای دفاعی جایگزین در حین بازسازی اقتصادهای آسیبدیده خود و مقابله با تهدید مداوم از سوی رژیم ایران چیست. ترکیه از قبل روابط نزدیک دفاعی و امنیتی با این کشورها ایجاد کرده است که بر فروش سلاح و تولید مشترک متمرکز است. در سفر اردوغان به خلیج فارس در سال ۲۰۲۳، ریاض بزرگترین قرارداد صادرات دفاعی تاریخ ترکیه را برای پهپادهای جنگی بیسرنشین Bayraktar Akıncı امضا کرد و پس از آن توافقاتی با شرکت دفاعی دولتی عربستان سعودی، صنایع نظامی عربستان سعودی (SAMI) برای بومیسازی تولید پهپاد و گسترش همکاری با شرکتهای ترکیهای مانند Baykar و Aselsan به امضا رسید. مذاکرات از آن زمان گسترش یافته و شامل کشتیهای جنگی، تانکها، سیستمهای موشکی و همچنین شراکت در برنامه جنگندههای ترکیه شده است. روابط دفاعی با امارات متحده عربی و قطر نیز قوی است. رابطه دفاعی ترکیه با قطر بر اساس یک پایگاه نظامی ترکیه، تمرینات مشترک، استقرار نیروها و هماهنگی استراتژیک نزدیک است که از سال ۲۰۱۵ به طور پیوسته گسترش یافته است. ترکیه و امارات متحده عربی به فروش پهپاد، همکاری صنعتی و پروژههای مشترک بین شرکتهای ترکیهای مانند Baykar و غول دفاعی امارات EDGE روی آوردهاند.
هم دولت ترکیه و هم شرکتهای دفاعی ترکیه جنگ ایران را به عنوان یک فرصت بزرگ برای ساختن بر این روند میبینند. یک مقام دفاعی ترکیه به نویسنده گفت: “شرکتهای ما مانند Aselsan و Otokar در حال حاضر در خلیج فارس فعالیت میکنند، اما جنگ کنونی شرکتهای دفاعی کوچکتر ترکیه که مهمات، مواد منفجره و مهمات تولید میکنند را به ایجاد شراکت در این کشورها نیز سوق میدهد.” مقامات ترکیه اغلب درباره نیاز به “ساخت یک ساختار امنیتی جدید در منطقه” برای متعادل کردن قدرت اسرائیل و کاهش وابستگی به ایالات متحده صحبت میکنند و آنها قابلیتهای دفاعی در حال رشد ترکیه را پاسخ این نیاز میدانند.
یک مرکز مالی محافظتشده در بسفر
آنکارا در زمینه کنونی منطقهای فرصتی برای تحقق یکی دیگر از برنامههای دیرینه خود میبیند. از سالهای اولیه قدرت، نخبگان حاکم ترکیه خواستهاند که استانبول، بزرگترین شهر ترکیه، را به پایتخت مالی منطقه تبدیل کنند. اما ترکیه شاهد بود که دبی این نقش را به عهده گرفت. سالها، کشورهایی مانند عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر استراتژیهای تنوعسازی را حول تقویت اعتماد سرمایهگذاران، پیشبینیپذیری قانونی و نظارتی، اتصال، گردشگری و وعدهای مبنی بر اینکه از آشفتگیهای خاورمیانه وسیع مصون هستند، بنا کردند. اما جنگ ایران، تصویر به دقت پرورشیافته کشورهای حاشیه خلیج فارس به عنوان پناهگاههای امن برای کسبوکار جهانی را متزلزل کرده است. تهران حملات موشکی و پهپادی به شهرها، بنادر و تأسیسات نفتی خلیج فارس انجام داد و سیستمهای دفاع هوایی آنها را تحت فشار قرار داد در حالی که ناتو فضای هوایی ترکیه را از حملات ایرانی محافظت کرد. این امر به ترکیه این امکان را میدهد که استدلال کند ظرفیت دفاع هوایی برای حفاظت از زیرساختهای حیاتی، تداوم جریانهای تجاری و امنیت حرکتهای سرمایه کلیدی است و استانبول را به عنوان گزینهای امنتر برای تجارت و سرمایهگذاری ترویج کند. در واقع، جنگ باعث شده است که دهها شرکت در زمینههای فینتک، مالی و مالی اسلامی و بیمه که در خلیج فارس فعالیت میکنند، به فکر انتقال کسبوکار خود به منطقه مالی جدید و تحت حمایت دولت در استانبول بیفتند، هرچند که دادگاههای سیاسیشده کشور و تضعیف حاکمیت قانون باعث میشود که سرمایهگذاران در مورد سرمایهگذاری در آنجا تردید کنند.
موقعیت استراتژیک پس از جنگ
نخبگان سیاسی در آنکارا پایان آسانی برای جنگ کنونی با ایران نمیبینند و به طور فزایندهای نگران تصمیم اخیر رئیسجمهور دونالد ترامپ برای اعمال محاصره بر تنگه هرمز هستند. آنها برای یک درگیری طولانیمدت آماده میشوند و نگرانند که تأثیر فوری آن به اقتصاد ترکیه آسیب بیشتری برساند. در عین حال، آنها به فرصتهایی که جنگ میتواند در بلندمدت برای ترکیه ایجاد کند، چشم دوختهاند. از دفاع و زیرساخت تا انرژی و کسبوکار، این فرصتها با موانع جدی همراه است، اما آنکارا در حال حاضر خود را برای بهرهبرداری از آنها آماده میکند.