یک شبکه انعطافپذیر از انتقالات کشتی به کشتی به عنوان یک راهحل حیاتی برای حفظ جریان نفت در حالی که تنگه هرمز همچنان یک مسیر پرخطر است، ظهور کرده است و تانکرهای شاتل هرمز اکنون در مرکز این سازگاری در زمان جنگ قرار دارند. در تاریخ ۱۶ سپتامبر، تانکر با پرچم هنگ کنگ به نام Cospearl Lake در حال اتمام سفر خود به دالیان، چین بود و دو میلیون بشکه نفت را که از یک تانکر دیگر در منطقه بارگیری فجیره جمعآوری شده بود، حمل میکرد و نه بهطور مستقیم در خلیج فارس بارگیری شده بود.
امارات متحده عربی این فرآیند را رهبری کرده است و ADNOC کشتیهایی مانند Mombasa B را اجاره کرده است که حتی پس از حمله موشکی کروز ایران در ماه ژوئیه که یک عضو خدمه را کشت و هشت نفر دیگر را مجروح کرد، به انجام پروازهای شاتل ادامه داد. بارگیریها از خلیج فارس و خلیج عمان در سپتامبر به حدود ۸ میلیون بشکه در روز رسید که نسبت به ۵.۸ میلیون بشکه در ماه اوت افزایش یافته است، در حالی که نفت خام عراقی به طور فزایندهای از طریق انتقالات STS حرکت میکند.
با این حال، تانکرهای شاتل هرمز همچنان آسیبپذیر هستند: سازمان تنگه خلیج فارس ایران بیش از ۷۰ کشتی را در لیست سیاه قرار داده و اعلام کرده است که نظارت ادامه خواهد داشت. این راهحل به تانکرهای بیشتری نیاز دارد، از کارایی پایانهای برخوردار نیست و نمیتواند حجمهای پیش از جنگ ۲۰ میلیون بشکه در روز را بازگرداند. درک نحوه عملکرد این تجارت شاتل برای ارزیابی هم تابآوری و هم محدودیتهای آن ضروری است.
تانکرهای شاتل هرمز نفت را در حرکت نگه میدارند
در تاریخ ۱۶ سپتامبر، تانکر نفت خام با پرچم هنگ کنگ به نام Cospearl Lake (IMO 9337171) در حال اتمام آخرین مرحله سفر خود به دالیان، چین بود و محموله نفت خامی را که ماه گذشته در منطقه بارگیری فجیره در خلیج عمان بارگیری شده بود، حمل میکرد. دو میلیون بشکه نفت در حال حمل توسط این کشتی بسیار بزرگ نفت خام (VLCC) متعلق به دولت چین از یک تانکر دیگر جمعآوری شده و نه بهطور مستقیم در خلیج فارس بارگیری شده است، طبق دادههای حمل و نقل.
Cospearl Lake یکی از بسیاری از مواردی است که نشان میدهد چگونه برخی از مالکان و اجارهدهندگان ترجیح میدهند محمولههای نفتی را از طریق انتقالات کشتی به کشتی (STS) در خلیج عمان جمعآوری کنند به جای اینکه از تنگه هرمز عبور کنند که همچنان یک مسیر پرخطر و پرهزینه است. در همین حال، کشتیهایی که نفت را از داخل خلیج منتقل میکنند شامل تانکرهایی هستند که متعلق به یا تحت مدیریت صادرکنندگان نفت و گاز منطقهای هستند، همچنین تانکرهایی که به مالکان منتخب کشتی در بازار تعلق دارند که مایل به پذیرش خطرات مرتبط با عبور از تنگه هستند.
این عملیات شاتل برای صادرکنندگان منطقهای، بهویژه امارات متحده عربی (UAE) که در خط مقدم این فرآیند قرار دارد، و همچنین بازارهای جهانی نفت، حیاتی بوده است. این عملیات مکمل ترانزیتهای غیر شاتل هستند؛ یعنی نفتکشهایی که بهطور مستقیم به مقاصد نهایی خود ادامه میدهند و به جای انتقال محمولهها به کشتیهای دیگر، به سفر خود ادامه میدهند.
با این حال، تجارت شاتل، که یک شبکه انعطافپذیر برای حفظ حرکت نفت در میان اختلالات در تنگه هرمز است، احتمالاً هدف حملات بیشتر ایران باقی خواهد ماند. سازمان تنگه خلیج فارس ایران (PGSA) بهطور مداوم به نظارت بر نفتکشهای درگیر در انتقالات STS اشاره کرده و دیگران را از “همکاری” با این کشتیها هشدار داده است. PGSA تاکنون بیش از 70 کشتی (نفتکش و غیرنفتکش) را به فهرست سیاه خود از کشتیهای “غیرقابل انطباق” که “ترتیبات ایرانی” را در این آبراه دنبال نمیکنند، اضافه کرده است.
داستان دو نفتکش روندها را نشان میدهد
نفتکش Cospearl Lake، که به شرکت کاسکو شیپینگ مرتبط است، یکی از نخستین نفتکشهای مرتبط با چین بود که در آوریل در میان یک آتشبس کوتاه توانست تنگه هرمز را ترک کند، پس از هفتهها که در منطقه خلیج فارس به دلیل جنگ ایران گرفتار شده بود.
در تاریخ 11 آوریل، این نفتکش که محمولهای از نفت خام متوسط بصره را که در اوایل مارس بارگیری شده بود، حمل میکرد، با استفاده از یک مسیر تحت کنترل ایران از منطقه خارج شد. از آن زمان، دادههای حمل و نقل از Kpler و MarineTraffic نشان میدهد که این نفتکش دیگر در حال عبور از این آبراه مشاهده نشده است. در عوض، دادهها نشان میدهد که این نفتکش حداقل دو بار بین ژوئن و اوت در خلیج عمان نفت خام خاورمیانه بارگیری کرده است. در اواخر اوت، این نفتکش در یک انتقال محموله نفت خام از کشتی به کشتی شرکت کرد. تأیید هر نفتکش در فرآیند STS همیشه ساده نیست و گاهی اوقات کشتیهایی که محمولهها را از طریق STS منتقل کردهاند، تأیید نشده باقی میمانند.
شاتلهای مومباسا B با وجود حمله ایرانی
در میان چندین نفتکش که نفت را از منطقه خلیج فارس به خلیج عمان منتقل میکنند، نفتکش Mombasa B (IMO 9739501) قرار دارد که نویسنده این مقاله آن را برای نشان دادن نحوه عملکرد تجارت شاتل انتخاب کرده است. بررسی ورود Mombasa B به عملیات شاتل نه تنها نشان میدهد که چگونه نفت برای انتقالها در خلیج عمان جابجا میشود.
این همچنین نشان میدهد که چگونه برخی از شرکتهای دولتی منطقهای، مانند شرکت ADNOC Logistics & Services امارات (که در ادامه بیشتر به آن پرداخته خواهد شد)، از نفتکشهای تحت کنترل خود برای حفظ و حتی گسترش تجارت شاتل استفاده میکنند. علاوه بر این، مورد Mombasa B نشان میدهد که با وجود حملهای که در ماه ژوئیه از سوی ایران به آن صورت گرفت، این نفتکش از عبور دوباره از تنگه هرمز بازنایستاد.
Mombasa B، یک VLCC، توسط شرکت ADNOC امارات از مالک VLCC، Sinokor Maritime، اجاره شده است که به گزارش بلومبرگ، از “حداقل اواسط آوریل” شروع به اجاره نفتکشها به امارات برای سفرهای شاتل کرده است.
این کشتی در تاریخ 11 آوریل در حالی که در حالت بارگیری خالی بود، از طریق مسیری تحت کنترل ایران در اطراف جزیره لارک وارد منطقه خلیج فارس شد، که دادههای Kpler و MarineTraffic این موضوع را نشان میدهند. از آن زمان، این نفتکش بین منطقه خلیج فارس، جایی که در ترمینالها بارگیری کرده است، و خلیج عمان، جایی که محمولهها را به نفتکشهای منتظر منتقل کرده است، در حال حرکت بوده است. از ماه ژوئن، Mombasa B در سفرهای شاتل مشغول بوده است که بیشتر آنها به صورت عبورهای تاریک انجام شده است، یعنی بدون ارسال دادههای AIS، بهویژه در حین عبور از تنگه.
در تاریخ 13 ژوئیه، نیروهای ایرانی به Mombasa B در حین عبور از این آبراه حمله کردند. وزارت دفاع امارات اعلام کرد که این نفتکش هدف موشکهای کروز قرار گرفته است. یک عضو خدمه هندی در این نفتکش در این حمله کشته شد و هشت دریانورد دیگر زخمی شدند. با این حال، این حمله نفتکش را از خدمت خارج نکرد، اگرچه این کشتی به دلیل آتشسوزی که در آن رخ داد، آسیب مادی دید که تحت کنترل درآمد.
اکنون Mombasa B در فهرست 77 کشتی “غیرقانونی” ایران قرار دارد.
گسترش و انعطافپذیری با وجود محدودیتها و خطرات
امارات متحده عربی در حال رهبری تجارت شاتل VLCC است زیرا ظرفیت حمل و نقل خود را گسترش میدهد. در تاریخ ۷ اوت، ADNOC Logistics & Services (L&S) از خرید شش VLCC در بازار ثانویه خبر داد که تحویل آنها برای سهماهه سوم سال ۲۰۲۶ برنامهریزی شده است. سایر کشورهای منطقه که همچنین از تانکرهای خود برای سفرهای شاتل استفاده کردهاند شامل کویت میباشند.
VLCCهای متعلق به ADNOC تنها نفت خام اماراتی را حمل نمیکنند. دادهها تأیید میکند که برخی از تانکرهای ADNOC نفت خام باسراه عراقی را بارگیری کرده و از تنگه هرمز از طریق کریدور عمانی تسهیلشده توسط ایالات متحده عبور میکنند، که نشانهای از یک شبکه منطقهای است که در تلاش است تا جریان نفت را با وجود خطرات جاری ایرانی که احتمالاً با گسترش این شبکه تغییر خواهد کرد، حفظ کند.
به عنوان مثال، در ماه اوت، تانکر VLCC با پرچم لیبریا به نام Al Maqam (IMO 9732577)، که از اوت ۲۰۲۶ متعلق به ADNOC است – همانطور که در یک پایگاه داده حمل و نقل نشان داده شده – حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام متوسط باسراه را در عراق بارگیری کرد، طبق ارقامی که توسط سازمان بازاریابی نفت دولتی عراق (SOMO) منتشر شده است.
کریدور عمان نفت خام عراقی را مدیریت میکند
بارگیریهای نفت خام و میعانات از خلیج فارس در ماه اوت به حدود ۵.۸ میلیون بشکه در روز (mbpd) رسید، از جمله بارگیریها در خلیج عمان از طریق انتقالهای STS، دادههای Kpler نشان میدهد. این ارقام تا کنون در سپتامبر به طور قابل توجهی افزایش یافته و در حدود ۸ mbpd در نوسان است. افزایش قابل توجهی در بارگیریهای عراقی در عمق خلیج مشاهده شده است که تا کنون در این ماه به حدود ۲.۶ mbpd رسیده است، در مقایسه با ۱.۶ mbpd در اوت و حدود ۹۸۴,۰۰۰ bpd در ژوئیه. بشکههای اضافی عراقی نیز ممکن است در تاریکی (بدون داده AIS) یا از طریق تانکرهای شاتل در حال خروج باشند و هنوز در این ارقام ثبت نشدهاند.
خریداران نفت خام عراقی اکنون به طور گزارش شده گزینهای برای بارگیری محمولهها از طریق انتقالهای STS در خلیج عمان به جای بارگیری آنها در داخل خلیج دارند، بلومبرگ در تاریخ ۲۷ اوت گزارش داد.
تجارت شاتل میتواند به اندازه خطوط لوله نفت موجود در منطقه اهمیت داشته باشد، که کشورهایی مانند امارات متحده عربی و عربستان سعودی به آنها برای تغییر مسیر برخی از حجمها به دور از تنگه هرمز به دلیل تهدیدات ایرانی وابسته بودهاند. در مورد عربستان سعودی بهطور خاص، این پادشاهی ممکن است به ارائه محمولههای بیشتری از طریق انتقالهای کشتی به کشتی در خلیج عمان به دلیل حمله اخیر به خط لوله شرق-غرب خود که منجر به تعطیلی آن و تأثیر بر صادرات از پایانههای دریای سرخ سعودی شد، نگاه کند.
تانکرهای شاتل هرمز با تهدید ایران مواجه هستند
با وجود موفقیت در حفظ جریان نفت، پروازهای فعلی شاتل به معنای بازگشت به میانگین بارگیری پیش از جنگ در منطقه خلیج فارس که حدود 20 میلیون بشکه در روز نفت خام غیرایرانی، میعانات و محصولات نفتی است، نمیباشد. این روش تجارت، با وجود انعطافپذیریاش، همچنان یک راهحل موقتی در میان جنگ است. این روش نیاز به تانکرهای بیشتری دارد تا حجمهای نفتی را افزایش دهد و از کارایی بارگیریهای متعارف در ترمینالها که سپس به طور مستقیم به واردکنندگان منتقل میشوند، بیبهره است. همچنین این روش در برابر حملات ایرانی مصون نیست، زیرا دادهها نشان میدهد که برخی از تانکرهای درگیر در پروازهای شاتل هدف قرار گرفتهاند.
اگر بارگیریهای نفت خام ایران، که طبق گزارش Vortexa در اوت به کمتر از 500,000 بشکه در روز از حدود 2 میلیون بشکه در روز در اوایل سال 2026 کاهش یافته است، به مدت طولانیتری به دلیل محاصره دریایی ایالات متحده محدود بماند، این احتمال وجود دارد که ایران به دنبال مختل کردن بیشتر پروازهای شاتل باشد. علاوه بر این، در این صورت باید انتظار داشت که تهران خطرات را در کریدور عمان و همچنین در داخل خلیج فارس بالا نگه دارد – جایی که نیروهای ایرانی ممکن است دید بیشتری به برخی مناطق، مانند آبهای عراق، داشته باشند. در تاریخ 9 سپتامبر، یک تانکر ذخیرهسازی برای نفت کوره در آبهای عراق توسط یک پروژه ناشناس مورد اصابت قرار گرفت.