تصمیم‌گیری ایران از طریق شش نفر انجام می‌شود
هنگامی که در مصاحبه‌ای در تاریخ ۲۶ سپتامبر با CBS News از رئیس‌جمهور ایران، مسعود پزشکian، پرسیده شد که چه کسی تصمیم‌گیری می‌کند، وی توضیح داد که تیمی “متشکل از شش عضو از سازمان‌های مختلف، نیروهای امنیتی، نمایندگان پارلمانی، و نهادهای دولتی” “گفت‌وگوها” و “مشاوره‌هایی درباره فرآیندهای تصمیم‌گیری” انجام می‌دهند و آن‌ها “هر تصمیمی را از طریق هماهنگی اتخاذ می‌کنند.”
ترکیب کمیته شش‌نفره پزشکian چیست؟ آیا این همان رهبری جمعی ایران است که شامل سران سه قوه به همراه نمایندگان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش regular است و برای پر کردن خلأ ناشی از غیبت رهبر معظم، آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، شکل گرفته است؟ اگر نه، این کمیته چه نقشی در تصمیم‌گیری استراتژیک رژیم در مقایسه با رهبری جمعی و شورای عالی امنیت ملی ایفا می‌کند؟
توضیحات پزشکian با گزارشی از عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، همخوانی دارد که در مصاحبه‌ای برای قسمت ۱۹ ژوئیه برنامه “ماجرای جنگ” گفت: “قبل از اینکه به نام ‘کمیته شش’ نامگذاری شود، برای مدت طولانی به نام ‘کمیته هسته‌ای’ شناخته می‌شد، که ریاست آن بر عهده … شمخانی بود … وقتی دکتر علی لاریجانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شد، لاریجانی رهبری کمیته را بر عهده گرفت …
اصل مذاکره کردن یا نکردن، چه چیزی را بحث کنیم و چه چیزی را نه – همه این مسائل در این کمیته مورد بحث قرار می‌گرفت و نتیجه‌گیری می‌شد.” وی ادامه داد که تصمیمات کمیته به رهبر معظم ارائه می‌شد، مشابه تصمیمات شورای عالی امنیت ملی، برای تأیید و سپس به بوروکراسی دولت اعلام می‌شد.
لیست‌های فاش شده به پنج نام اشاره دارند
با این حال، هیچ سند رسمی که اعضای کامل تیم کنونی را فهرست کند، منتشر نشده است. در میان گمانه‌زنی‌های عمومی درباره ترکیب کمیته، سه منبع برجسته وجود دارد: نسخه ۲۸ سپتامبر نشریه تکنوکراتیک سازندگی، که با پنج منبع، بیشتر آن‌ها اعضای حزب کارگزاران سازندگی، مصاحبه کرده است؛ گزارشی از خبر آنلاین در تاریخ ۲۸ سپتامبر؛ و بیانیه‌ای از سخنگوی وزارت امور خارجه، اسماعیل باقری، در تاریخ ۴ اکتبر که عراقچی عضو کمیته است.
به طور کلی، سه منبع نشان می‌دهند که پزشکian، آراغچی، رئیس مجلس محمدباقر قالیباف، دبیر شورای عالی امنیت ملی محسن رضایی و رئیس ستاد کل نیروهای مسلح علی عبداللهی، محتمل‌ترین اعضای کمیته شش نفره هستند، در حالی که صندلی ششم به رئیس قوه قضائیه غلامحسین محسنی اژه‌ای یا فرمانده کل سپاه پاسداران احمد وحیدی تعلق می‌گیرد.
چه کسی نماینده دفتر رهبری است
با این حال، اگر به محمد آتریان‌فر، معاون امور سیاسی حزب تکنوکرات کارگزاران، که در سازندگی نقل قول شده است، اعتماد کنیم، اژه‌ای و وحیدی می‌توانند هر دو عضو باشند، زیرا آتریان‌فر ادعا کرده است که پزشکian ریاست کمیته را بر عهده دارد بدون اینکه عضو آن باشد.
مقاله سازندگی همچنین مشاهدات جالبی در مورد نقش دفتر رهبری ارائه می‌دهد. سید حسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران، تأکید می‌کند که مجتبی خامنه‌ای نماینده‌ای در کمیته ندارد. این با مصاحبه پزشکian با CBS News همخوانی دارد، که در آن او دفتر رهبری را در میان نهادهای نماینده در کمیته ذکر نکرد، و با تمام منابع دیگر به جز جهان‌بخش خانجانی، عضو کمیته مرکزی حزب کارگزاران، که گفت: “باید نماینده‌ای از دفتر رهبری وجود داشته باشد… شاید بدون حق رأی”، و به حسین فدایی اشاره کرد که به عنوان بازرس ارشد دفتر آیت‌الله علی خامنه‌ای مرحوم خدمت کرده است.
کمیته اکنون چه تصمیماتی می‌گیرد
چگونگی کار کمیته مشخص نیست و هر پاسخی همچنان حدس و گمان است. با این حال، روایت آراغچی الگوی خوبی ارائه می‌دهد. تحت رهبری آیت‌الله علی خامنه‌ای، یک گروه کوچک در شورای عالی امنیت ملی به بررسی حساس‌ترین سوالات سیاست هسته‌ای پرداخته، نتایج را استخراج کرده و برای تأیید به خامنه‌ای ارسال می‌کرد. منطقی است که فرض کنیم کمیته حاضر عملکرد مشابهی دارد و دامنه وظایف آن از پرونده هسته‌ای به مذاکرات با ایالات متحده و احتمالاً نحوه انجام جنگ گسترش یافته است.
تصمیم‌گیری ایران فراتر از رهبری می‌رود
با این حال، در غیاب مجتبی خامنه‌ای، کمیته به نظر می‌رسد تصمیماتی را آماده می‌کند که سپس رهبری جمعی آن‌ها را تأیید می‌کند – مرحله‌ای که قبلاً مختص رهبر عالی بود. همپوشانی بین این دو نهاد این تفسیر را تقویت می‌کند. اگر پزشک‌یان بر کمیته ریاست کند بدون اینکه عضو باشد، همان‌طور که آتریان‌فر ادعا می‌کند، و اگر سایر اصول‌گرایان، مانند فرمانده سپاه پاسداران، توسط نمایندگان خود نمایندگی شوند، کمیته می‌تواند در سطح کاری بحث کند، در حالی که تنها تصمیمات نهایی نیاز به تشکیل جلسه پنج عضو رهبری جمعی دارد.
ملاحظات امنیتی چنین ترتیبی را ترجیح می‌دهد: اسرائیل به شدت به ترور رهبران ایرانی تمایل دارد و جلسات مکرر، مقامات ارشد رژیم را در معرض خطر غیرضروری قرار می‌دهد.
اظهارات پزشک‌یان نگاهی نادر به چگونگی سازگاری جمهوری اسلامی با غیاب رهبر عالی خود ارائه می‌دهد. خود کمیته جدید نیست: این همان کمیته هسته‌ای قدیمی است که نام جدیدی به خود گرفته است. آنچه تغییر کرده، مرحله‌ای است که پس از بحث‌های آن دنبال می‌شود. در زمان علی خامنه‌ای، کمیته پیشنهاد می‌داد و رهبر عالی تصمیم می‌گرفت. در غیاب مجتبی خامنه‌ای، کمیته پیشنهاد می‌دهد و رهبری جمعی تصمیم می‌گیرد – به نام رهبر عالی. اینکه آیا این ترتیب اجماع پایدار تولید می‌کند یا صرفاً اختلاف نظر را در میان اعضای خود به تعویق می‌اندازد، هنوز مشخص نیست.