ایران قادر است در صورت اتخاذ تصمیم سیاسی، ظرف چند روز سلاح هستهای بسازد، نویسنده در اکتبر گذشته در CN نوشت. او این دیدگاه را پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل به سه تأسیسات هستهای در ماه گذشته حفظ کرده است.
به نظر میرسد که بروز درگیری بین ایران و اسرائیل [در اکتبر 2024] موضع ایران را در مورد داشتن سلاح هستهای تغییر داده است، زیرا اسرائیل آماده است تا پس از انتقامجویی تهران با دو حمله عمده با پهپادها و موشکهای بالستیک و کروز، حمله کند.
ایران از آوریل حداقل سه بیانیه از طریق کانالهای رسمی صادر کرده است که درهای امکان لغو فتاوی مذهبی علیه دستیابی ایران به سلاحهای هستهای را باز کرده است.
به نظر میرسد شرایطی که ایران گفته است باید وجود داشته باشد تا این تغییر موضع توجیه شود، اکنون برآورده شده است.
این بیانیهها که از تهران صادر شدهاند، صرفاً تهدید نیستند و باید به عنوان سیاست اعلامی در نظر گرفته شوند که نشان میدهد ایران قبلاً تصمیم به دستیابی به سلاح هستهای گرفته است؛ اینکه وسایل لازم برای این کار از قبل فراهم شده و این تصمیم میتواند ظرف چند روز پس از صدور دستور سیاسی نهایی اجرا شود.
فتوای مذهبی علیه داشتن سلاحهای هستهای در اکتبر 2003 توسط رهبر عالی ایران، آیتالله علی خامنهای صادر شد. متن آن به این صورت است:
“ما بر این باوریم که افزودن به سلاحهای هستهای و سایر انواع سلاحهای کشتار جمعی، مانند سلاحهای شیمیایی و بیولوژیکی، تهدیدی جدی برای بشریت است… [و] ما استفاده از این سلاحها را حرام (ممنوع) میدانیم و تلاش برای حفاظت از بشریت در برابر این فاجعه بزرگ وظیفه همه است.”
با این حال، مذهب شیعه معتقد است که فتاوی به طور ذاتی دائمی نیستند و فقیهان اسلامی میتوانند متون دینی را بر اساس نیازهای زمان تفسیر کنند.
کمی پس از آنکه ایران عملیات وعده راستین را علیه اسرائیل در آوریل آغاز کرد، احمد حقتلاب، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) که مسئول امنیت تأسیسات هستهای ایران است، اعلام کرد:
“اگر [اسرائیل] بخواهد از تهدید حمله به مراکز هستهای کشورمان به عنوان ابزاری برای فشار به ایران استفاده کند، ممکن و قابل تصور است که دکترین و سیاستهای هستهای جمهوری اسلامی ایران را بازنگری کنیم تا از ملاحظات قبلاً اعلام شده منحرف شویم.”
در ماه مه، کمال خرازی، وزیر خارجه پیشین که به رهبر عالی مشاوره میدهد، اعلام کرد: “ما [ایران] تصمیمی برای ساخت بمب هستهای نداریم، اما اگر وجود ایران تهدید شود، چارهای جز تغییر دکترین نظامیمان نخواهیم داشت.”
و اوایل این ماه، قانونگذاران ایرانی خواستار بازنگری در دکترین دفاعی ایران شدند تا امکان پذیرش سلاحهای هستهای را در نظر بگیرند، زیرا خطر تشدید تنش با اسرائیل همچنان در حال افزایش است. نمایندگان خاطرنشان کردند که رهبر عالی میتواند فتوای علیه سلاحهای هستهای را با توجه به تغییر شرایط دوباره بررسی کند.
این بیانیهها که به صورت مجموع دیده میشوند، نوعی سیاست اعلامی را تشکیل میدهند که با توجه به منابع مربوطه، به این معناست که تصمیم سیاسی برای ساخت بمب هستهای قبلاً اتخاذ شده است، به محض اینکه معیار امنیت ملی برآورده شود.
دارای قابلیت
ایران برای مدتی است که توانایی تولید و تسلیح دستگاههای انفجاری هستهای را دارد. با استفاده از اورانیوم با غنای بالا، ایران میتواند در عرض چند روز یک سلاح ساده از نوع تفنگی بسازد که میتواند در کلاهک موشک بالستیک استفاده شود.
در ماه ژوئن، ایران به آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) اطلاع داد که در حال نصب حدود ۱,۴۰۰ سانتریفیوژ پیشرفته در تأسیسات فردو است. بر اساس محاسباتی که از موجودی اورانیوم هگزافلوراید با غنای ۶۰ درصد ایران به دست آمده، ایران میتواند به اندازه کافی اورانیوم با غنای بالا (یعنی بالای ۹۰ درصد) تولید کند تا ۳-۵ سلاح مبتنی بر اورانیوم را در عرض چند روز بسازد.
تنها چیزی که نیاز است، اراده سیاسی برای انجام این کار است. به نظر میرسد که ایران این آستانه را پشت سر گذاشته است، به این معنی که محاسبات پشت هر حمله اسرائیلی و/یا آمریکایی به ایران برای همیشه تغییر کرده است.
ایران در مورد این واقعیت جدید هیچ تردیدی ندارد. در ماه فوریه، علیاکبر صالحی، رئیس پیشین سازمان انرژی اتمی، اظهار داشت که ایران “تمام آستانههای علمی و فناوری هستهای” را برای ساخت بمب هستهای پشت سر گذاشته و اشاره کرد که ایران تمام اجزای لازم برای یک سلاح هستهای را جمعآوری کرده است، به جز اورانیوم با غنای بالا.
دو هفته بعد، جواد کریمی قدوسی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، اعلام کرد که اگر رهبر عالی “اجازه دهد، ما یک هفته با آزمایش اولین [بمب هستهای] فاصله داریم”، و بعداً افزود که ایران “به نیم روز یا حداکثر یک هفته برای ساخت یک کلاهک هستهای نیاز دارد.”
یک سلاح هستهای از نوع تفنگی نیازی به آزمایش ندارد — دستگاه “پسر کوچک” که در تاریخ ۶ اوت ۱۹۴۵ توسط ایالات متحده بر روی هیروشیما انداخته شد، یک دستگاه از نوع تفنگی بود که به قدری قابل اعتماد تلقی میشد که میتوانست به طور عملیاتی بدون هیچ آزمایش قبلی استفاده شود.
ایران به بین ۷۵ تا ۱۲۰ پوند اورانیوم با غنای بالا برای هر دستگاه از نوع تفنگی نیاز دارد (هر چه طراحی پیچیدهتر باشد، مواد کمتری نیاز خواهد بود). با این حال، بارگذاری موشک هایپرصوت فَتَح-۱، که در حمله ۱ اکتبر به اسرائیل استفاده شد، حدود ۹۰۰ پوند است — که بیش از اندازه کافی برای حمل یک سلاح اورانیومی از نوع تفنگی است.
با توجه به این واقعیت که سپر موشکی بالستیک که اسرائیل را پوشش میدهد، نتوانسته است موشک فَتَح-۱ را رهگیری کند، اگر ایران بخواهد یک موشک فَتَح-۱ مسلح به سلاح هستهای را علیه اسرائیل بسازد، مستقر کند و به کار گیرد، تقریباً ۱۰۰ درصد اطمینان وجود دارد که به هدف خود خواهد رسید.
ایران به ۳-۵ سلاح هستهای از این نوع نیاز دارد تا به طور کامل توانایی اسرائیل را برای عملکرد به عنوان یک کشور صنعتی مدرن نابود کند.
عواقب خروج از توافق هستهای ایران
این وضعیت پس از آن به وجود آمد که رئیسجمهور دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۷ ایالات متحده را از برنامه جامع اقدام مشترک — برجام، که بهعنوان توافق هستهای ایران شناخته میشود، خارج کرد. عامل اصلی پشت مذاکره برجام، که در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما انجام شد، مسدود کردن مسیر ایران به سلاح هستهای بود. اوباما گفت:
“بهطور ساده، تحت این توافق، ممنوعیت دائمی بر برنامه سلاحهای هستهای ایران وجود دارد و یک رژیم بازرسی دائمی که فراتر از هر رژیم بازرسی قبلی در ایران است. این توافق به آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) ابزارهایی میدهد تا اطمینان حاصل کند که ایران چنین کاری نمیکند، هم از طریق ابزارهای تأیید خاص برجام که برخی از آنها تا ۲۵ سال اعتبار دارند و هم از طریق پروتکل اضافی که بهطور نامحدود اعتبار دارد.
علاوه بر این، ایران در این توافق متعهد شد که شامل ممنوعیتهایی بر فعالیتهای کلیدی تحقیق و توسعه است که برای طراحی و ساخت سلاح هستهای به آن نیاز دارد. این تعهدات تاریخ انقضا ندارند.”
اوایل دوران ریاستجمهوریاش، در ژوئن ۲۰۲۱، پس از آنکه ترامپ ایالات متحده را از توافق خارج کرده بود، رئیسجمهور جو بایدن اعلام کرد که ایران “هرگز در دوران من به سلاح هستهای دست نخواهد یافت.”
مدیر اطلاعات ملی ایالات متحده در بیانیهای که در ۱۱ اکتبر منتشر شد، گفت: “ما ارزیابی میکنیم که رهبر عالی ایران تصمیمی برای از سرگیری برنامه سلاحهای هستهای که ایران در سال ۲۰۰۳ معلق کرد، نگرفته است.”
پس از تصمیم ناگهانی ترامپ برای خروج از برجام، ایران اقداماتی انجام داد که نشان داد دیگر خود را محدود به هیچیک از محدودیتهای برجام نمیداند.
ایران برنامه هستهای خود را با نصب کاسکادهای سانتریفیوژ پیشرفته برای غنیسازی اورانیوم گسترش داده و نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) بر برنامه هستهای خود را کاهش داده است. بهطور خلاصه، ایران خود را در موقعیتی قرار داده است که بتواند در مدت زمان کوتاهی سلاح هستهای تولید کند.
در حالی که دفتر مدیر اطلاعات ملی (ODNI) در حال حاضر معتقد است که رهبر عالی تصمیم سیاسی برای انجام این کار نگرفته است، ارزیابی منتشر شده در ژوئیه حاوی یک حذف قابل توجه از ارزیابیهای قبلی درباره قابلیتهای هستهای ایران است.
ارزیابی ODNI در فوریه ۲۰۲۴ اشاره کرد که “ایران در حال حاضر فعالیتهای کلیدی توسعه سلاحهای هستهای لازم برای تولید یک دستگاه هستهای قابل آزمایش را انجام نمیدهد.”
با این حال، این بیانیه از ارزیابی ژوئیه ۲۰۲۴ ناپدید شد، که نشانهای واضح از این است که جامعه اطلاعاتی ایالات متحده، بهدلیل کاهش فعالیتهای بازرسی IAEA، بینش کافی به جنبههای فنی حیاتی صنایع هستهای ایران ندارد.
سناتور لیندزی گراهام، پس از خواندن نسخه محرمانه گزارش ODNI در ژوئیه ۲۰۲۴ درباره ایران، گفت که “بسیار نگران” است که “ایران در هفتهها یا ماههای آینده به سلاح هستهای دست یابد.”
ایران اعلام کرد که هر حملهای به قابلیتهای هستهای یا تولید نفت و گاز آن بهعنوان یک تهدید وجودی تلقی خواهد شد. این میتواند منجر به معکوس شدن فتوای مربوطه و استقرار سلاحهای هستهای در عرض چند روز پس از اتخاذ چنین تصمیمی شود.
ایالات متحده و اسرائیل بهعنوان یک قدرت هستهای مدتهاست که گفتهاند که ایران مسلح به سلاح هستهای یک خط قرمز است که نمیتوان بدون عواقب شدید، یعنی مداخله نظامی گستردهای که برای نابودی زیرساختهای هستهای ایران طراحی شده، از آن عبور کرد.
این خط عبور کرده است — ایران بهطور de facto یک قدرت هستهای است، حتی اگر هنوز مراحل نهایی برای تکمیل ساخت بمب هستهای را طی نکرده باشد.