مهلت خلع سلاح حشد شعبی در تاریخ ۳۰ سپتامبر، فاصله میان نیتهای اعلام شده بغداد و تمایل شبهنظامیان به تسلیم سلاحهایشان را نمایان کرده است. دولت علی الزیدی این تاریخ را ماهها پیش به عنوان لحظهای برای تأکید بر حاکمیت دولت تعیین کرد، اما فعالترین گروههای تحت حمایت ایران—کتائب حزبالله، حرکة حزبالله النجباء و کتائب سید الشهداء—بهطور کامل خلع سلاح را رد کرده و رعایت آن را مشروط به خواستههایی کردهاند که بغداد نمیتواند بپذیرد. در عوض، آنها شدت عمل را افزایش داده و در سپتامبر به خط لوله یانبو در عربستان سعودی حمله کردند و میلیونها بشکه صادرات روزانه را معلق کردند.
فرآیند خلع سلاح حشد شعبی تنها منجر به اعطای امتیازات محدود از سوی گروههای نسبتاً غیرفعال مانند عصائب اهل الحق و کتائب امام علی شده است، در حالی که گروههای مسلح مهمتر به فعالیتهای خود بدون هیچ گونه مانعی ادامه میدهند. واشنگتن با انتخابی میان تحریمهای گسترده که میتواند اقتصاد عراق را بیثبات کند و اقدامات هدفمند که از قدرت الزیدی حمایت میکند بدون اینکه کل دولت را مجازات کند، مواجه است.
در همین حال، شبهنظامیان توسط ایران با موشکها و پهپادهای پیشرفته مسلح شدهاند، که نشان میدهد حتی رعایت ظاهری نیز قابل بازگشت خواهد بود. درک اینکه چرا این فرآیند متوقف شده است نیازمند بررسی شرایط گروهها، نفوذ محدود بغداد و جنگ منطقهای است که مجموعه اهداف آنها را تغییر داده است. بدون فشار مستمر و مشوقهای واقعی، مهلت ۳۰ سپتامبر با وجود شبهنظامیان به پایان خواهد رسید و دولت ضعیفتر خواهد شد.
ترسیم خطی در خلع سلاح
در تاریخ ۱۰ سپتامبر، گروههای تحت حمایت ایران از حشد شعبی عراق به خط لوله نفت یانبو در عربستان سعودی حمله کردند و صادرات تا ۴-۵ میلیون بشکه نفت در روز از طریق دریای سرخ را معلق کردند. حمله پهپادی حشد شعبی تنها آخرین یادآوری از نقش بیثباتکننده این شبهنظامیان در سطح منطقه و محلی بود.
ماهها پیش، نخستوزیر جدید عراق، علی الزیدی، تاریخ ۳۰ سپتامبر را به عنوان مهلت برای خلع سلاح این گروهها تعیین کرد. در همان روز، نیروهای باقیمانده آمریکایی مستقر در عراق به عنوان بخشی از ائتلاف جهانی برای شکست داعش طبق توافق ژوئن ۲۰۲۴ قرار است خارج شوند.
تلاقی مهلت خلع سلاح و تاریخ خروج ایالات متحده در یک زمان به عنوان فرصتی برای بغداد به منظور بازپسگیری حاکمیت دولتی دیده میشد. با این حال، در حالی که نیروهای ایالات متحده در حال خروج هستند، اکنون به نظر میرسد که شبهنظامیان پس از این مهلت ادامه خواهند یافت. تداوم این گروههای مسلح شیعه چالشی جدی برای زیدی و همچنین برای دولت ترامپ است که در تلاش است تا رابطه دوجانبه را تغییر دهد.
خلع سلاح حشد الشعبی با خواستههای حداکثری مواجه است
زیدی در تاریخ ۱۴ مه به مقام نخستوزیری رسید، کمتر از سه ماه پس از آغاز جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران. تنها چند روز پس از تصدی او، گروههای حشد الشعبی وابسته به ایران، بهویژه کتائب حزبالله (KH)، حرکت حزبالله النجباء (HAN) و کتائب سیدالشهداء (KSS)، حملات پهپادی به عربستان سعودی و امارات متحده عربی آغاز کردند.
این سازمانهای تروریستی که توسط ایالات متحده شناسایی شدهاند و در سال ۲۰۱۴ برای مبارزه با داعش تأسیس شدهاند، سالها به پرسنل دیپلماتیک و نظامی ایالات متحده در عراق حمله میکردند. با این حال، پس از آغاز جنگ، دامنه اهداف خود را گسترش دادند تا شامل کردهای عراقی، تأسیسات امنیتی عراقی و پایگاهها و زیرساختهای نفتی ایالات متحده در شبه جزیره عربی و اردن شوند. از فوریه تا آوریل، این گروهها تعداد بیسابقهای از حملات را علیه چنین اهدافی انجام دادند.
زیدی با درک تهدیدی که این اقدامات یکجانبه شبهنظامیان برای عراق و روابط خوب با کشورهای عرب خلیج فارس ایجاد میکند، به عنوان اولین رکن برنامه جدید دولت خود که در تاریخ ۱۷ مه منتشر شد، “محدود کردن سلاحها در دست دولت و اجرای حاکمیت قانون” را ذکر کرد. او این سیاست را در دیدار خود با رئیسجمهور ترامپ در تاریخ ۱۴ ژوئیه تکرار کرد و افزود که پس از ۳۰ سپتامبر، “هرگز هیچ نهادی را که سلاحهایی خارج از کنترل دولت حمل کند، نخواهیم پذیرفت.”
اوایل دوره زیدی، دولت او در گفتوگوهایی درباره خلع سلاح با گروههای حشد الشعبی وابسته به ایران و سایر شبهنظامیان شرکت کرد. با حمایت ظاهری رئیس شورای عالی قضایی فائق زیدان—شاید تأثیرگذارترین شخصیت در عراق امروز—زیدی برخی پیشرفتها را به دست آورد. در اوایل ژوئن، عصائب اهل الحق (AAH)، یکی از گروههای پیشرو حشد الشعبی و سازمان تروریستی شناسایی شده توسط ایالات متحده، موافقت کرد که سلاحهای خود را تحویل دهد.
در حالی که حشد الشعبی به تازگی فعالیت نظامی خاصی نداشته است، اما امتیاز ظاهری آن همچنان قابل توجه است؛ قیس الخزعلی، که رهبری این گروه را بر عهده دارد، از طریق بلوک صادقون خود، بیست و هشت کرسی در پارلمان عراق را کنترل میکند. یک گروه شبهنظامی دیگر که توسط ایالات متحده به عنوان حشد الشعبی شناخته شده است—کتائب امام علی، که اخیراً نیز نسبتاً غیرفعال بوده است—به حشد الشعبی پیوسته و توافق کردهاند که تسلیحات خود را کنار بگذارند. روحانی تأثیرگذار و سیاستمدار پیشین مقتدی صدر نیز با ادغام شبهنظامی سَرایا السلام خود، که به تهران وابسته نیست، در ارتش عراق موافقت کرده است.
غیرمنتظره نیست که مذاکرات دولت برای خلع سلاح با فعالترین گروههای تروریستی حشد الشعبی چندان ثمربخش نبوده است. در تابستان، اسماعیل قاآنی، رئیس سپاه قدس ایران، به بغداد سفر کرد تا با رهبران این گروههای تروریستی دیدار کرده و رد خلع سلاح آنها را تقویت کند. در غیاب پیشرفت، دولت اقدام جسورانه اما کوتاهمدتی را برای دستگیری برخی از شبهنظامیان وابسته به کتائب حزبالله، حشد الشعبی و کتائب سیدالشهداء انجام داد. متأسفانه، این بازداشتشدگان به سرعت به اداره کل امنیت حشد الشعبی تحویل داده شدند و به زودی آزاد شدند.
تعیین شرایط
از زمان نخستین دولت ترامپ، و بهویژه از زمان ترور هدفمند فرمانده سپاه قدس قاسم سلیمانی و رئیس حشد الشعبی ابومهدی المهندس در ژانویه 2020، گروههای وابسته به ایران خواستار خروج نیروهای آمریکایی از عراق شدهاند و این را به عنوان شرطی برای خلع سلاح مطرح کردهاند. با این حال، در ماه اوت، این گروهها چندین شرط اضافی را نیز اضافه کردند، از جمله خروج نیروهای ترکیه، پایان حضور حزب کارگران کردستان (PKK) در خاک عراق، تصویب قانونی که حقوق و مزایای حشد الشعبی را تضمین کند، پایان نفوذ مالی ایالات متحده در عراق و انحلال نیروهای پیشمرگه کرد.
امتیازات بدون اجرای واقعی
دولت زایدی به این خواستههای حداکثری پاسخ نخواهد داد؛ به عنوان مثال، وجود پیشمرگه توسط قانون اساسی عراق تضمین شده است. به هر حال، امتیازات حشد الشعبی تا به امروز محدود بوده است. در ماه اوت، بغداد گزارش داد که پیشنهاد حشد الشعبی برای “یخ زدن” فعالیتهای نظامی به مدت دو سال و ذخیره سلاحهای شبهنظامی در انبارهای خود به جای تحویل آنها به دولت را رد کرده است. گزینه مشکلساز دیگری که توسط این گروهها مطرح شده، ذخیره برخی از سلاحهای سنگین خود در ایران است.
به طرز عجیبی، این گروهها که به طور علنی وفاداری خود را به تهران اعلام میکنند، شرایط خود را به عنوان تلاشی برای تأمین “حاکمیت” عراق ارائه میدهند. همانطور که یک سخنگوی KSS توصیف کرده است، خواستههای آنها به منظور “حفاظت از مردم، سرزمین و آسمانهای عراق” تنظیم شده است. در راستای این ادعا، این شبهنظامیان—که بارها همسایگان عراق و هممیهنان کرد خود را با پهپادها و موشکها هدف قرار دادهاند—همچنین بر این نکته تأکید کردهاند که بغداد باید سیستمهای دفاع هوایی خریداری و نصب کند.
توصیههای سیاست ایالات متحده
جنگ ایران و بسته شدن تنگه هرمز، اقتصاد وابسته به صادرات انرژی عراق را تحت فشار قرار داده است. بغداد “بحران” اعلام کرده و در تلاش است تا حقوق کلان بخش عمومی خود را تأمین کند، از جمله ۳.۶ میلیارد دلاری که به طور سالانه به KH، HAN، KSS و سایر گروههای حشد الشعبی اختصاص میدهد.
این فشارهای مالی—که ممکن است پس از پایان جنگ ادامه یابد—مشوقی اندک برای مذاکره شبهنظامیان فراهم میکند. در همین حال، به نظر میرسد رهبر AAH، خزعلی، حداقل تا حدی به سمت خلع سلاح رفته است به امید شرکت در دنیای بسیار فاسد و سودآور سیاست عراق. اما مشوقهای مالی به تنهایی بعید است که رابطه نیابتی این گروهها با ایران را پایان دهد. علاوه بر این، واشنگتن نباید خود را فریب دهد که خلع سلاح پایدار خواهد بود: در طول جنگ امسال، ایران شبهنظامیان را با سه مرحله موشکها و پهپادهای پیشرفته مسلح کرده است.
با توجه به موقعیت حساس اقتصادی عراق—و امیدهای بالای برای زیدی—واشنگتن باید در اجرای تحریمهای گسترده برای وادار کردن این شبهنظامیان احتیاط کند. با این حال، دولت ترامپ باید فشارهایی را حفظ کند تا از زیدی در تلاشهای خلع سلاحش حمایت کند و اطمینان حاصل کند که هرگونه امتیاز از سوی شبهنظامیان صرفاً ظاهری یا قابل بازگشت نیست. در ماههای آینده، واشنگتن باید اقدامات زیر را انجام دهد:
هدف قرار دادن رهبران و تحریم مقامات
فرصتهای کینتیک را به دست آورید. به همکاری نزدیک با ریاض ادامه دهید تا رهبران ارشد KH، HAN و KSS را ردیابی و هدف قرار دهید. این کار به جلوگیری از حملات ویرانگر بیشتر به تأسیسات نفتی سعودی کمک میکند، شبهنظامیان را تضعیف میکند و دست دولت عراق را تقویت میکند.
به تحریمهای فردی توجه کنید. دو مقام برجسته که نماینده گروههای وابسته به ایران در مذاکرات با بغداد هستند، هادی العامری، رهبر سازمان بدر، و نوری المالکی، رئیس ائتلاف دولت قانون، میباشند. این دو نفر در مجموع چهل و هفت کرسی در پارلمان را کنترل میکنند و اعضای کلیدی بلوک هماهنگی حاکم هستند که با ایران همراستا است.
هر دو نفر تا کنون به خواستههای حداکثری خود پایبند ماندهاند و به نظر نمیرسد که تمایلی به خلع سلاح داشته باشند. در عوض، المالکی درباره ورود به فرآیندی برای “کنترل” تسلیحات شبهنظامیان صحبت میکند—عبارتی که بهطور مکرر توسط دولت لبنان برای به تعویق انداختن خلع سلاح یکی دیگر از نمایندگان تروریستی برجسته ایران، حزبالله، به کار میرود. گزارشها حاکی از آن است که دولت اول ترامپ در نظر داشت المالکی را تحت تحریم قرار دهد؛ اگر او و العامری به موانعتراشی در تلاشهای دولت برای ایجاد انحصار تسلیحات ادامه دهند، واشنگتن باید آنها را تحریم کند.
چالشهای باقیمانده خلع سلاح PMF
دوباره با CTS درگیر شوید. سرویس ضدتروریسم عراق نقش حیاتی در شکست داعش ایفا کرد و یکی از معدود خدمات امنیتی است که بهطور کامل توسط گروههای وابسته به ایران نفوذ نشده است. در ۱۰۰ روز اول زیدی، او از این نیروها برای دستگیری پرسنل PMF استفاده کرد و احتمالاً در آینده نیز به آنها تکیه خواهد کرد. واشنگتن باید پیشنهاد کمک به دولت زیدی در بررسی رهبری ارشد CTS را ارائه دهد تا آن را از پرسنل وابسته به شبهنظامیان پاکسازی کند و این نیروی عراقی ملیگرا و غیرسیاسی که زمانی بسیار حرفهای بود، نجات دهد. مقامات آمریکایی همچنین باید اطلاعات عملیاتی لازم را برای دولت عراق فراهم کنند تا بتواند سلولهایی را که به عربستان سعودی حمله کردند، دستگیر کند.
به تأمین مالی مستقیم شبهنظامیان هدف بزنید. با توجه به اینکه PMF دارای ۲۳۸,۰۰۰ نفر در فهرست حقوق است، برای بغداد بسیار دشوار خواهد بود که آن را بهطور کامل منحل کند. با این حال، اگر هیچ پیشرفتی در زمینه خلع سلاح حاصل نشود، واشنگتن میتواند به تحریم مقامات دولتی عراق که تأمین مالی برای گروههای PMF تعیینشده توسط ایالات متحده را تأیید میکنند، فکر کند.
حمایت از کردهای عراق را حفظ کنید. ایالات متحده در حال ترک عراق و حذف سیستمهای دفاع هوایی پاتریوت از اربیل است—تنها حفاظتی که کردها در برابر حملات بیش از 800 موشک و پهپاد به مناطق تحت کنترل خود در شمال در طول جنگ ایران داشتند. سیام سپتامبر پایان یادداشت تفاهم بین پنتاگون و پیشمرگه را نشان میدهد و احتمال کاهش 61 میلیون دلار کمک سالانه را افزایش میدهد. در حالی که واشنگتن نباید به طور دائمی مسئول تأمین مالی نیروهای امنیتی کشوری با پنجمین ذخایر نفتی اثباتشده در جهان باشد، زمان کنونی که کردها به شدت آسیبپذیر هستند، به نظر میرسد زمان مناسبی برای کاهش بودجه آنها نیست.