شکافهای ژئوپولیتیکی نیازمند تنظیمات فوری و ساختاری هستند زمانی که کانالهای جهانی ناکام میمانند. در حالی که نهادهای سنتی متوقف شدهاند، دوحه و اسلامآباد برای تثبیت مسیرهای حیاتی انرژی و جلوگیری از فروپاشی مرزی وارد عمل شدهاند. این شراکت منحصر به فرد به طور مستقیم نحوه عملکرد دیپلماسی ایران-آمریکا را در زمان نبردهای فعال تغییر میدهد. با حفظ خطوط ارتباطی با تمامی طرفها، این قدرتهای میانه نشان میدهند که دیپلماسی هماهنگ ایران-آمریکا میتواند به طور مؤثر عمل کند حتی زمانی که مکانیسمهای بینالمللی اصلی به طور کامل فلج شدهاند.
دیپلماسی ایران-آمریکا بازتعریف شده
جنگ آمریکایی-اسرائیلی علیه ایران نه تنها چشمانداز امنیتی خاورمیانه را تغییر داده است؛ بلکه یک تغییر مهم در دیپلماسی منطقهای را نیز تسریع کرده است. قطر از این درگیری با موقعیت خود به عنوان یکی از مهمترین واسطههای دیپلماتیک منطقه—و به طور فزایندهای جهان—تقویت شده است، در حالی که پاکستان به طور غیرمنتظره اما قابل توجهی وارد عرصه میانجیگری شده است. به همان اندازه مهم، نحوه همکاری این دو کشور بوده است. ترکیب زیرساختهای میانجیگری خوب-established قطر و اعتبار بینالمللی آن با روابط استراتژیک منحصر به فرد پاکستان و دسترسی منطقهای، دوحه و اسلامآباد را قادر ساخته است تا نشان دهند چگونه دیپلماسی مکمل قدرتهای میانه میتواند به مدیریت بحرانهایی که مکانیسمهای بینالمللی سنتی در کنترل آنها با مشکل مواجه شدهاند، کمک کند.
آغاز به عنوان دیپلماسی اضطراری پشتپرده، هماهنگی پاکستانی-قطری با هدف دستیابی به کاهش تنشهای نظامی در طول درگیری به معماری دیپلماتیک ساختاری و چندلایهتری تکامل یافته است. با توجه به اینکه هر دو کشور منافع استراتژیکی در خطر دارند—از امنیت انرژی خلیج و ثبات دریایی تا جلوگیری از فروپاشی دولت ایران و سرریز منطقهای—آنها به طور فزایندهای درک کردهاند که جلوگیری از تشدید بیشتر یک ضرورت است. با افزایش نقاط بحران منطقهای و مواجهه مسیرهای انرژی جهانی با خطرات بیشتر از اختلال، شراکت بین دوحه و اسلامآباد نمونه مهمی از این است که چگونه دیپلماسی منطقهای هماهنگ میتواند به یک ویژگی تأثیرگذار در مدیریت بحرانهای خاورمیانه تبدیل شود.
چگونه دیپلماسی ایران-آمریکا تکامل یافته است
در میانه این جنگ، هم قطر و هم پاکستان هزینههای شکست دیپلماتیک را بسیار بالا ارزیابی کردهاند تا از تلاش برای ایفای نقشهای میانجیگرانه بین تهران و واشنگتن خودداری کنند. قطر، با دههها تجربه در میانجیگری در منازعات و تسهیل گفتوگو بین طرفها در جنگها و اختلافات از افغانستان و یمن تا شاخ آفریقا، نقش رو به رشد پاکستان را تکمیل میکند. مقامات دوحه همچنین دسترسی مستقیم خود به کاخ سفید و رهبری در تهران را به میز مذاکره آوردند.
اگرچه ورود دوحه به دیپلماسی فعال در طول جنگ تا زمانی که حملات موشکی و پهپادی ایران علیه قطر در مرحلهای نسبتاً زودهنگام در این درگیری متوقف شد، آغاز نشد، اما امارت غنی از گاز بهطور موفقیتآمیزی تلاشهای اسلامآباد را از طریق شبکههای دیپلماتیک گسترده و اعتبار بینالمللی خود تقویت کرد. به جای رقابت برای نفوذ، دوحه و اسلامآباد ترتیبی مکمل بر اساس تقسیم کار توسعه دادند که تلاشهای میانجیگری کلی را تقویت کرد. ارتباط نزدیک و مداوم بین مقامات هر دو پایتخت، همراه با بیانیههای عمومی قطر در حمایت از پاکستان در طول این بحران، نشاندهنده سطح بالای هماهنگی دیپلماتیک بود و نه هرگونه تلاش برای ابتکارات دیپلماتیک موازی.
ظهور اسلامآباد بهعنوان یک میانجی اصلی منعکسکننده مجموعهای از عوامل بود، از جمله مرز زمینی 900 کیلومتری آن با ایران، رابطه نزدیکتر رهبری پاکستان با دولت دونالد ترامپ، و همچنین روابط ویژه با چین، عربستان سعودی و سایر اعضای شورای همکاری خلیج فارس (GCC). با وجود تبادل حملات موشکی بین ایران و پاکستان در اوایل 2024، وضعیت روابط دوجانبه پس از آن واقعه بهطور قابل توجهی بهبود یافت.
جنگ اسرائیل و ایران در ژوئن 2025 دو کشور را حتی نزدیکتر کرد، حداقل بهطور نمادین و بیانی. به جای انتخاب طرف در جنگ، اسلامآباد به اعتبار خود بر اساس تعهدش به ترویج گفتوگو برای کاهش تنشها اعتبار کسب کرد. از طریق توانایی خود در حفظ خطوط ارتباطی با تمام بازیگران اصلی این جنگ، که بسیاری از دولتهای دیگر از آن برخوردار نبودند، مزیت نسبی پاکستان بهسرعت روشن شد.
حفظ دیپلماسی ایران-آمریکا
با کاهش خصومتهای نظامی، هرچند که به پایان نرسیده است، دیپلماسی تحت رهبری پاکستان و قطر از مدیریت بحران اضطراری به سمت یک چارچوب پایدارتر و ساختاریافتهتر تکامل یافته است. در حالی که جلوگیری از تشدید مجدد یک ضرورت باقی مانده است، هر دو دولت به طور فزایندهای بر توسعه گروههای کاری فنی، سازوکارهای نظارتی و رویههایی متمرکز شدهاند که هدف آنها اجرای مؤثر توافقات آینده است. اینکه آیا این تلاشها میتواند به یک آشتی پایدارتر بین تهران و واشنگتن منجر شود—بهویژه با توجه به تلاشهای اسرائیل برای تضعیف آن—هنوز نامشخص است. با این حال، مسیر دیپلماتیک به سمت نهادینه کردن بیشتر یک مدل تعامل تغییر کرده است.
مقامات در اسلامآباد و دوحه درک کردهاند که دیپلماسی هستهای ایران نمیتواند بهطور کامل از مسائل غیرهستهای مانند وضعیت در لبنان و امنیت دریایی در و اطراف تنگه هرمز جدا شود. با این حال، در گسترش دامنه مذاکرات ایران و ایالات متحده، مقامات پاکستانی و قطری با مجموعهای از مشکلات بهطور فزایندهای پیچیده مواجه شدند.
واقعیت اینکه دستیابی به پیشرفت در یک حوزه به نتایج در حوزههای دیگر بستگی دارد، دیپلماسی را دشوارتر کرده است. تشدید تهاجم اسرائیل در لبنان یا حوادث خشونتآمیز در دریا میتواند پیشرفت در مذاکرات دیپلماتیک در یک موضوع دیگر را تضعیف کند. این موضوع در تضاد با مذاکرات منتهی به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵ است که در آن دولت اوباما، چه بهدرستی و چه نادرست، پرونده هستهای را از دیگر مسائلی که تنش در روابط تهران و واشنگتن را تشدید میکرد، مانند بحران سوریه، جدا کرد.
پاکستان و قطر همچنین حمایت بازیگران منطقهای و بینالمللی تأثیرگذار، از جمله چین، مصر، عربستان سعودی و ترکیه، را برای تلاشهای دیپلماتیک خود جلب کردهاند که همگی منافع قابل توجهی در جلوگیری از درگیری مجدد و حفاظت از بازارهای انرژی جهانی، سرمایهگذاریهای خلیج فارس و امنیت منطقهای دارند. دیپلماسی مشترک آنها به دنبال جایگزینی کانالهای چندجانبه سنتی نبوده، بلکه در زمانی که شورای امنیت سازمان ملل در ایفای نقش مؤثر با مشکل مواجه است، بهدنبال تکمیل آنها بوده است. همانطور که سفیر پاکستان در قطر مشاهده کرد، شورای امنیت به “پسزمینه” رانده شده است و این امر فضای بیشتری—و ضرورت بیشتری—برای قدرتهای میانه منطقهای بهوجود آورده است تا نقش دیپلماتیک فعالتری را بر عهده بگیرند.
دیپلماسی ایران-ایالات متحده تهدیدات را کاهش میدهد
انگیزههای پاکستان و قطر برای سرمایهگذاری در میانجیگری و تسهیل گفتوگو به شدت به ملاحظات اقتصادی مربوط میشود. پاکستان که به شدت به انرژی تأمینشده از خلیج فارس وابسته است و میلیونها شهروند خود را در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس دارد، سلامت اقتصادیاش به شدت به ثبات در خلیج فارس وابسته است. قطر به عنوان یک کشور کوچک جغرافیایی که به شدت در اقتصاد جهانی ادغام شده است، برای حفظ رشد اقتصادی خود و کشورهای همپیمان شورای همکاری خلیج فارس به تجارت آزاد، حمل و نقل هوایی و دریایی امن، سرمایهگذاری خارجی و ثبات منطقهای در خلیج فارس وابسته است.
مقامات قطری که مالکیت بزرگترین میدان گاز طبیعی جهان را با ایران به اشتراک میگذارند، همواره هر جنگی بین ایالات متحده و ایران را به عنوان یک سناریوی وحشتناک مینگرند که میتواند به شدت صادرات گاز طبیعی مایع قطر را مختل کند، به ویژه اگر درگیری منجر به بسته شدن تنگه هرمز شود. این منافع در ثبات خلیج فارس به خوبی توضیحدهنده دلایل دوحه برای استقبال از تصویب برجام در سال ۲۰۱۵ است، در حالی که نگرانیهایی درباره تصمیم دولت ترامپ در سه سال بعد برای خراب کردن این توافق تاریخی وجود داشت و از تلاشهای بعدی برای احیای این توافق حمایت کرد.
در مورد پاکستان، بیثباتی بیشتر در ایران، به ویژه سناریوی شدیدتر فروپاشی دولت، سناریویی نگرانکننده برای اسلامآباد است. پاکستان در حال حاضر با گروههای شبهنظامی مانند ارتش آزادیبخش بلوچستان (BLA) و تحریک طالبان پاکستان (TTP) در استان تاریخی ناآرام بلوچستان که هم مرز با ایران و هم مرز با افغانستان است، دست و پنجه نرم میکند. بنابراین اسلامآباد به شدت آگاه است که فروپاشی اقتدار مرکزی در ایران میتواند تهدیدات امنیتی مرزی را تشدید کند و به BLA و سایر گروههای جداییطلب بلوچ این امکان را بدهد که از بیثباتی در استان سیستان و بلوچستان ایران برای تشدید کمپین خود علیه دولت پاکستان بهرهبرداری کنند.
این دینامیکها در پسزمینه تنشهای فزاینده بین پاکستان و رژیم امارت اسلامی افغانستان که ناشی از آنچه اسلامآباد به عنوان تمایل کابل برای اجازه دادن به BLA و TTP برای طرحریزی و اجرای حملات علیه پاکستان از خاک افغانستان میبیند، در حال شکلگیری است. پاکستان در حفظ ثبات در این مرز سرمایهگذاری کرده است، زیرا موفقیت بلندمدت بندر گوادر و ادامه سرمایهگذاری چین از طریق کریدور اقتصادی چین-پاکستان، که یکی از اجزای اصلی ابتکار کمربند و جاده چین است، به شدت به امنیت و رفاه در بلوچستان وابسته است.
چرا دیپلماسی ایران-ایالات متحده مهم است
درک این موضوع که چرا اسلامآباد و دوحه کاهش تنش از طریق دیپلماسی را به عنوان نیازهای اقتصادی و امنیتی با توجه به ریسکهای بالا میبینند، آسان است. با این حال، توانایی دیپلماسی خاموش پاکستان و قطر که شامل کانالهای پنهانی، ارتباطات امن، دیپلماسی شاتل مداوم و هماهنگی نزدیک میان مقامات ارشد غیرنظامی و نظامی است، برای دستیابی به کاهش تنش محدودیتهایی دارد. با توجه به اینکه تضادهای بنیادی منافع تهران و واشنگتن به هیچ وجه نزدیک به حل و فصل نیست، تعامل دیپلماتیک تحت سرپرستی پاکستان و قطر هنوز نتوانسته است شکافهای عمده را پر کند.
ایران همچنان به دنبال کاهش معنادار تحریمها، نرمالسازی اقتصادی گستردهتر و شناسایی منافع منطقهای خود در حالی است که استقلال استراتژیک خود را حفظ کند. در همین حال، ایالات متحده عمدتاً بر تأیید هستهای و ایجاد سازوکارهایی که قادر به کاهش آنچه واشنگتن به عنوان ریسکهای امنیتی آینده میبیند، متمرکز است. اگرچه هر دو طرف در اجتناب از یک رویارویی پرهزینه دیگر منافع مشترکی دارند، اما همچنان در مورد توالی، اجرا و تعهدات متقابل اختلاف نظر دارند. این تفاوتهای زیرساختی توضیح میدهد که چرا پیشرفت دیپلماتیک با وجود بهبود در ارتباطات، همچنان تدریجی باقی مانده است.
پاکستان و قطر به تنهایی نمیتوانند آینده روابط ایالات متحده و ایران را تعیین کنند و همچنین نمیتوانند اختلافات استراتژیک عمیق میان تهران و واشنگتن را حل کنند. با این حال، نقشهای دیپلماتیک در حال رشد آنها به تغییر مهمی در نحوه مدیریت بحرانهای منطقهای اشاره دارد. جنگ ایران موقعیت قطر را به عنوان یکی از میانجیهای دیپلماتیک پیشرو در جهان تقویت کرده و نشان داده است که پاکستان نیز میتواند تحت شرایط استراتژیک مناسب به عنوان یک واسطه معتبر و مؤثر منطقهای عمل کند.
موفقیت رویکرد هماهنگ آنها نیز به همان اندازه مهم بوده است. به جای رقابت برای نفوذ دیپلماتیک، دوحه و اسلامآباد نقاط قوت مکملی را ترکیب کردند که بیشتر از مجموع اجزای آن بود. با توجه به اینکه درگیریهای منطقهای به طور فزایندهای به هم مرتبط میشوند و سازوکارهای دیپلماتیک سنتی در حفظ سرعت با چالش مواجه هستند، این مدل دیپلماسی هماهنگ قدرتهای میانه احتمالاً نقش فزایندهای در شکلدهی به مدیریت بحرانهای آینده در خاورمیانه ایفا خواهد کرد.