در حرکتی که نگرانی فزایندهای را در مورد امنیت تأمین آب در میان تحولات مرتبط با ایران منعکس میکند، دبیرخانه عمومی شورای همکاری خلیج فارس (GCC) در تاریخ ۳ مارس جلسه فوقالعادهای از کمیته منابع آب را برگزار کرد.
این جلسه که بهصورت ویدئوکنفرانس و با حضور نمایندگان کشورهای عضو برگزار شد، به بررسی آخرین تحولات در بخش آب، ارزیابی سطح آمادگی کشورهای GCC و بررسی سازوکارهای هماهنگی مشترک برای اطمینان از پایداری تأمین آب و تقویت سیستمهای امنیت آب در شرایط کنونی منطقه پرداخت.
منطقه خلیج فارس یکی از وابستهترین مناطق جهان به آب شیرینکننده است. گزارشهای تخصصی نشان میدهد که این منطقه حدود ۴۰ درصد از مجموع آب شیرینکننده جهان را تولید میکند.
بهدلیل این وابستگی شدید، تأسیسات آب شیرینکننده به بخشی اساسی از زیرساختهای کشورهای خلیج فارس تبدیل شدهاند. تأمین آب بهطور مستقیم به عملکرد این تأسیسات، همچنین به سیستمهای پمپاژ، شبکههای انتقال و منابع انرژی مورد نیاز برای راهاندازی آنها وابسته است.
گزارشهای بانک جهانی تأیید میکند که پایداری تأمین آب در این منطقه به توانایی کشورهای منطقه در حفظ این سیستم پیچیده و همچنین مدیریت تقاضای رو به رشد آب بستگی دارد.
با این حال، این سیستم حیاتی با چالشهای امنیتی فزایندهای در میان تحولات نظامی اخیر در خاورمیانه مواجه است. از زمان آغاز عملیات نظامی که ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران راهاندازی کردند، کشورهای خلیج فارس خود را در مرکز پیامدهای این درگیری یافتهاند. تهران با شلیک صدها موشک و پهپاد به سمت چندین کشور در منطقه، به پایگاههای نظامی ایالات متحده در سرزمین آنها و همچنین تأسیسات و زیرساختهای غیرنظامی مرتبط با بخش انرژی حمله کرد.
این وضعیت باعث اختلال در بخش نفت و گاز، که سنگ بنای اقتصادهای منطقه است، شده و سؤالات فزایندهای را در مورد احتمال گسترش حملات به سایر تأسیسات حیاتی، از جمله تأسیسات آب شیرینکننده، به وجود آورده است.
در این زمینه، دکتر عاید المنا، تحلیلگر سیاسی و دانشگاهی، به شبکه الحُرّه گفت که هدف قرار دادن تأسیسات آب شیرینکننده در کشورهای خلیج فارس “ضربهای بسیار دردناک خواهد بود و حتی میتواند بهعنوان یک ضربه تعیینکننده تلقی شود.”
با این حال، احمد الشذوی، متخصص ارتباطات سیاسی، این سناریو را بعید میداند. او به الحُرّه گفت که کشورهای خلیج فارس “یک طرف سوم در این درگیری هستند، نه یک شرکتکننده مستقیم در جنگ”، و منطق هدف قرار دادن تأسیسات آبی که خط زندگی برای غیرنظامیان محسوب میشوند و بعد نظامی مستقیمی ندارند را زیر سؤال برد.
اهداف بالقوه
زیرساختهای آب در منطقه خلیج فارس بهطور کامل از هدفگیری در درگیریهای مسلحانه خارج نبوده است. در ژوئن ۲۰۱۹، ائتلاف عربی اعلام کرد که حوثیها یک موشک به سمت یک تأسیسات آب شیرینکن در جنوب عربستان سعودی شلیک کردهاند. بهتازگی، قطر اعلام کرد که یک مخزن آب متعلق به یک نیروگاه در مسیعید، در جنوب دوحه، هدف حمله پهپادی قرار گرفته است.
المانا معتقد است که هدفگیری اخیر تأسیسات انرژی میتواند درهای حملات به زیرساختهای آب را باز کند. او توضیح میدهد که کشورهای خلیج فارس به شدت به آب شیرینشده به عنوان منبع اصلی برای مصارف مختلف وابستهاند، به این معنی که هر تهدیدی برای این تأسیسات بهطور مستقیم بر این کشورها تأثیر خواهد گذاشت، با وجود این احتمال که تدابیر احتیاطی برای مقابله با چنین سناریوهایی آماده شده باشد.
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس یکی از بالاترین سطوح کمبود آب در جهان را به دلیل منابع محدود آب طبیعی، سطح بارش کم و عدم وجود رودخانههای دائمی در اکثر مناطق این منطقه تجربه میکنند.
بلومبرگ در تاریخ ۴ مارس گزارش داد که تأسیسات آب در خلیج فارس از نظر مقیاس بزرگ هستند، در نزدیکی سواحل واقع شدهاند و با نفت و گاز تأمین انرژی میشوند که این امر آنها را بسیار قابل اشتعال و دشوار برای دفاع میسازد. این گزارش اشاره کرد که تنها تأسیسات آب شیرینکن جبیل زمانی حدود ۹۰ درصد از آب شرب ریاض را تأمین میکرد.
برآوردهای بانک جهانی نشان میدهد که سهم منابع آب تجدیدپذیر به ازای هر نفر در بسیاری از کشورهای خلیج فارس کمتر از ۵۰۰ متر مکعب در سال است که بسیار پایینتر از آستانه فقر آبی جهانی حدود ۱۰۰۰ متر مکعب به ازای هر نفر در سال است.
بهدلیل این شرایط، آب شیرینکنهای آب دریا به منبع اصلی آب شرب در اکثر کشورهای خلیج فارس تبدیل شدهاند. برخی کشورها برای تأمین بین ۵۰ درصد و بیش از ۹۰ درصد از نیازهای آب شرب خود به آب شیرینکنها وابستهاند.
به همین دلیل، الشزاوی استدلال میکند که کشورهای خلیج فارس هنوز یک سیستم امنیت آبی کاملاً توسعهیافته ندارند. با این حال، در سالهای اخیر آنها شروع به پرداختن به این موضوع بهطور استراتژیک از طریق پروژههایی که شبکههای آب را بین کشورها متصل میکند، توسعه فناوریهای آب شیرینکن کارآمدتر و جستجوی منابع آب جایگزین کردهاند.
الشزاوی افزود: “آب شیرینکنها ستون فقرات امنیت آب در منطقه را تشکیل میدهند، با توجه به کمبود رودخانهها و ضعف منابع آب زیرزمینی. هر اختلال عمده در عملیات تأسیسات آب شیرینکن بهطور فوری بر زندگی ساکنان و خدمات ضروری تأثیر خواهد گذاشت.”
چالشهای امنیت آب
قانون بشردوستانه بینالمللی بهطور صریح هدفگیری تأسیسات ضروری برای بقای جمعیتهای غیرنظامی را ممنوع میکند. ماده ۵۴ پروتکل اضافی اول کنوانسیونهای ژنو حمله به یا غیرفعال کردن تأسیسات آب شرب، شبکههای تأمین و کارهای آبیاری را ممنوع میسازد.
با این حال، درگیریها در سرتاسر جهان در سالهای اخیر الگوی فزایندهای از هدفگیری زیرساختهای غیرنظامی توسط دولتها یا گروههای مسلح غیر دولتی را نشان داده است.
منابع تهدید محدود به عملیات نظامی مستقیم نیستند. مطالعات دیگر نشان میدهند که تأسیسات آب شیرینکن در خلیج نیز ممکن است در معرض خطرات غیرخصمانه، مانند نشت نفت یا حوادث هستهای در منطقه قرار گیرند.
برخی تحلیلها نشان میدهند که هرگونه نشت رادیواکتیو بالقوه میتواند اجازه دهد که ابرهای آلوده در عرض ۱۵ ساعت به کشورهای شورای همکاری خلیج فارس برسند، که حساسیت زیرساختهای آبی خلیج و ارتباط نزدیک آن با ثبات زندگی غیرنظامیان در منطقه را برجسته میکند.
در این زمینه، الشذوی معتقد است که “هدفگیری تأسیسات آب شیرینکن در خلیج، اگر اتفاق بیفتد، هزینه سیاسی و قانونی سنگینی به همراه خواهد داشت”، و اشاره میکند که چنین اقدامی میتواند به شدت به شهرت بینالمللی ایران آسیب بزند و جامعه بینالمللی را به سمت همراستایی قویتر علیه آن سوق دهد.
این نوع هدفگیری همچنین میتواند در دسته جنایات جنگی یا مجازات جمعی قرار گیرد. با این حال، الشذوی این سناریو را غیرمحتمل میداند و در عین حال هشدار میدهد که اگر چنین چیزی اتفاق بیفتد، میتواند درهای یک بحران انسانی و امنیتی گسترده را باز کند.