شهادت امام سید علی خامنهای پایان یک دوره را نمایان نمیکند، بلکه تبدیل انقلاب اسلامی به حرکتی عمیقتر و سیاسی و روحانی غیرقابل بازگشت را نشان میدهد.
با ترور در حملهای از سوی ایالات متحده و “اسرائیل”، رهبر عالیرتبه جمهوری اسلامی به عنوان یک رهبر سیاسی حذف نشد، بلکه به مقام شهید ارتقاء یافت و مرگ او را در سنت طولانی فداکاری که تاریخ اسلام و بهویژه تشیع را مشخص میکند، قرار داد.
عالیترین شکل وفاداری در تشیع
در سنت اسلامی، بهویژه در آگاهی تاریخی تشیع، شهادت نمایانگر شکست نیست. برعکس، این امر عالیترین شکل وفاداری به عهد با خدا را تشکیل میدهد.
از کربلا، زمانی که امام حسین در برابر قدرت ناعادلانه سقوط کرد، شهادت به یک اصل بنیادین مقاومت تبدیل شده است. مرگ خامنهای در این تداوم تاریخی ثبت شده است، او رهبری بود که دههها در برابر امپریالیسم و صهیونیسم مبارزه کرد و به عنوان گواهی بر یک علت که فراتر از زندگی خود اوست، جان باخت.
چهار دهه تداوم انقلابی
برای نزدیک به چهار دهه به عنوان رهبر عالی، از سال 1989 خامنهای نماینده تداوم انقلاب اسلامی تأسیس شده توسط امام خمینی بود. نقش او منحصر به فرد بود. به عنوان بالاترین مقام دینی و سیاسی کشور، او تأثیر قاطعی بر جهتگیریهای اصلی دولت، از جمله سیاست خارجی، نیروهای مسلح و نظارت بر نهادهای مرکزی جمهوری اسلامی داشت.
اگرچه در غرب اغلب به عنوان یک حاکم مطلق به تصویر کشیده میشود، سیستم سیاسی ایران دارای ساختار نهادی پیچیدهای است، با یک پارلمان، یک ریاستجمهوری و نهادهای نظارتی دینی. رهبر عالی به عنوان نگهبان اصول بنیادین انقلاب و قانون اسلامی عمل میکند و تداوم پروژه انقلابی را تضمین مینماید.
اثر پارادوکسیکال ترور
استراتژیستهایی که حذف او را برنامهریزی کردند احتمالاً انتظار داشتند که بینظمی داخلی، تقسیمات سیاسی و شاید حتی فروپاشی سیستم را تحریک کنند. با این حال، نشانهها به اثر معکوس اشاره دارند.
مرگ رهبر عالی موجب برانگیختن شور و هیجان عمیق ملی شد و مقامات ایرانی را به اعلام نیاز به انتقام و دفاع از حاکمیت کشور واداشت و نشان داد که ترور ممکن است تنشهای منطقهای را تشدید کند.
راهنمای روحانی فراتر از سیاستهای روزمره
ترور بزدلانه امام خامنهای بنابراین یک نقطه عطف را مشخص میکند. بر خلاف دیگر شخصیتهای مقاومت، مانند فرماندهان نظامی یا رهبران سیاسی، خامنهای توسط میلیونها ایرانی به عنوان یک راهنمای روحانی درک میشد.
شخصیت او فراتر از حوزه سیاستهای روزمره بود. او تجسم تداوم تاریخی انقلاب اسلامی و پیوند بین دین، حاکمیت ملی و مقاومت در برابر سلطه خارجی بود.
به همین دلیل، مرگ او تمایل به تولید اثر پارادوکسیکال دارد. آنچه دشمنانش به عنوان یک ضربه قاطع علیه جمهوری اسلامی تصور میکردند، ممکن است به یک عامل قدرتمند برای بسیج تبدیل شود.
مقایسه با سلیمانی و بعد دینی
در این معنا، شهادت خامنهای را میتوان با ترور ژنرال قاسم سلیمانی در سال ۲۰۲۰ مقایسه کرد که موجب بسیج بیسابقهای از سوی مردم شد.
با این حال، یک تفاوت اساسی وجود دارد. سلیمانی یک فرمانده نظامی بود که بهطور مستقیم در عملیاتهای جنگی درگیر بود. خامنهای بالاترین مقام مذهبی کشور بود. مرگ او از سوی بسیاری از ایرانیان نه تنها بهعنوان یک عمل تهاجم سیاسی، بلکه بهعنوان یک بیاحترامی روحانی درک میشود.
این بعد مذهبی برای درک لحظه تاریخی کنونی اساسی است. در جهانبینی شیعه، تاریخ صرفاً یک فرآیند سیاسی نیست، بلکه یک مسیر روحانی است که توسط عدالت الهی هدایت میشود.
انتظار ظهور امام مهدی، راهنمای وعده داده شدهای که عدالت را در جهان بازمیگرداند، بخشی از این دیدگاه تاریخی است. شهادت رهبرانی که به عهد خود با خدا وفادارند بهعنوان نشانهای از پایداری و آمادگی برای این عدالت آینده تفسیر میشود.
تداوم نهادی و تجربه تمدنی
بنابراین، دور از تضعیف انقلاب اسلامی، ترور امام خامنهای تمایل به تقویت جنبه روحانی آن دارد. جمهوری اسلامی تنها یک دولت نیست؛ بلکه یک تجربه تمدنی است که امکان استقلال سیاسی و فرهنگی را در برابر قدرتهای بزرگ تأیید میکند.
ترور خامنهای بهعنوان یک نمایش قدرت تصور شده بود، اما ممکن است در تاریخ بهعنوان لحظهای ثبت شود که انقلاب اسلامی مشروعیت جدیدی کسب کرد.
مکانیسم جانشینی که در قانون اساسی ایران پیشبینی شده، نشان میدهد که سیستم برای بقا طراحی شده است. پس از مرگ رهبر معظم، یک شورای رهبری موقت وظایف را بر عهده میگیرد تا زمانی که مجلس خبرگان رهبر مذهبی جدید را انتخاب کند و تداوم نهادی را تضمین کند.
این واقعیت بنیادی را نشان میدهد که انقلاب اسلامی به یک فرد وابسته نیست. این انقلاب بر اصول مذهبی، سیاسی و تاریخی استوار است که همچنان میلیونها نفر را در داخل و خارج از ایران بسیج میکند.
یاد مقدس و وعده تداوم
بنابراین، شهادت امام خامنهای باید بهعنوان لحظهای از انتقال تاریخی درک شود. با سقوط او، او دیگر تنها رهبر یک انقلاب نیست و بخشی از یاد مقدس آن میشود. مرگ او فرآیندی را که از سال ۱۹۷۹ آغاز شده، پایان نمیدهد، بلکه آن را عمیقتر خواهد کرد.
کسانی که تصور میکردند حذف رهبر معظم به معنای تضعیف ایران خواهد بود، ممکن است ماهیت انقلاب اسلامی را درک نکرده باشند. انقلابهایی که صرفاً بر اساس قدرت هستند ممکن است با رهبران خود ناپدید شوند. انقلابهایی که بر اساس ایمان هستند، قرنها زنده میمانند.
مرگ امام خامنهای پایان یک رهبری تاریخی را نشان میدهد. اما همچنین مرحله جدیدی را آغاز میکند که در آن انقلاب اسلامی خود را بهعنوان میراث روحانی، یاد قربانی و وعده تداوم بازتعریف میکند.