محل سخت اردن سخت‌تر می‌شود
در تابستان 2003، پادشاه عبدالله دوم به بلومبرگ گفت که اردن “بین عراق و یک محل سخت” قرار دارد، بازی با کلمات که برای توصیف محیط چالش‌برانگیز پادشاهی به مخاطب آمریکایی در میان جنگ عراق به رهبری ایالات متحده در شرق و درگیری مداوم فلسطینی-اسرائیلی در غرب طراحی شده بود.
امروز اردن با “محل سخت‌تری” دست و پنجه نرم می‌کند، به‌ویژه از زمان حملات حماس در 7 اکتبر 2023 به اسرائیل، جنگ وحشیانه اسرائیل در غزه که بخش‌های وسیعی از این منطقه را “غیرقابل سکونت” کرده و افزایش خشونت‌های مهاجران علیه فلسطینی‌ها در کرانه باختری. به فشارهای اردن، تهدید فزاینده‌ای که ناشی از حمایت جمهوری اسلامی ایران از شبه‌نظامیان در عراق و قاچاق مواد مخدر از جنوب سوریه است، افزوده می‌شود. جنگ ایران در هفت ماه گذشته منطقه را در وضعیت دائمی عدم قطعیت قرار داده است.
رژیم ایرانی بیش از 250 موشک و پهپاد به سمت اردن شلیک کرده است — عمدتاً هدف قرار دادن حضور نظامی ایالات متحده و همچنین شهر بندری عقبه، “دروازه” تجاری غالب کشور. با توجه به شراکت امنیتی استراتژیک اردن با ایالات متحده و واکنش قوی نیروهای مسلح آن، بیشتر این پروژه‌ها رهگیری شده و خسارت تا کنون حداقل بوده است. هیچ تلفات اردنی گزارش نشده است، اما سه عضو خدمات آمریکایی کشته شده‌اند. اگرچه زخم‌های فیزیکی جنگ تا کنون نسبتاً محدود بوده‌اند، اما ضربات اقتصادی در حال افزایش است.
تاب‌آوری اقتصادی اردن ضربات موشکی را جذب می‌کند
قابل توجه است که در مصاحبه بلومبرگ در سال 2003، پادشاه عبدالله ادعا کرد، “اگر واقعاً می‌خواهیم اقتصادهای این منطقه شکوفا شوند و به جلو حرکت کنند، باید مسئله اسرائیلی-فلسطینی را حل کنیم.” پیشرفت اقتصادی مبتنی بر ثبات در آن زمان اولویت کلیدی برای پادشاه هاشمی بود و اکنون نیز یک اولویت فوری است، زیرا اردن با پیامدهای جنگ ایران دست و پنجه نرم می‌کند.
اثرهای موجی درگیری کنونی بر جریان‌های انرژی و تجارت جهانی تأثیر قابل توجهی بر بخش‌های کلیدی اردن داشته و فشار را بر کشوری که 96% نیازهای انرژی خود را وارد می‌کند، افزایش داده است.
<p
افزایش قیمت‌های نفت و تعلیق واردات گاز طبیعی از اسرائیل در آغاز جنگ فشار مالی بیشتری بر صورت‌حساب انرژی دولت وارد کرد. به گفته مقامات اردنی، افزایش قیمت‌های جهانی انرژی هزینه تولید برق را به طور تقریبی ۱۴۰ میلیون دلار در ماه افزایش داده است — افزایش قابل توجهی برای بودجه دولتی به میزان تقریبی ۱۸.۵ میلیارد دلار.
این وضعیت شرکت ملی برق را مجبور کرد تا در ماه مارس برنامه‌های اضطراری خود را فعال کند و به سوخت‌های پشتیبان برای تولید برق روی آورد، رویکردی که نمی‌تواند به طور نامحدود ادامه یابد. برای مدیریت اختلالات گاز، دولت همچنین به ذخایر دیزل و سوخت سنگین دسترسی پیدا کرد و در آوریل ۲۰۲۶، قیمت سوخت را ۱۱ درصد افزایش داد. مانند آمریکایی‌ها، اردنی‌ها نیز در پمپ بنزین و فراتر از آن فشار را احساس می‌کنند زیرا صورت‌حساب واردات انرژی و هزینه‌های بالاتر سوخت به سایر بخش‌های اقتصاد نفوذ می‌کند.
گردشگری و تجارت تحت فشار
بخشی که بیشترین آسیب را دید، گردشگری است که ۱۴-۱۶ درصد از تولید ناخالص داخلی اردن را سالانه تشکیل می‌دهد. با توجه به سایت‌های تاریخی، باستان‌شناسی و مذهبی متنوع پادشاهی — از جمله شهر باستانی معروف پترا — گردشگری به طور مستقیم حدود ۶۰,۰۰۰ نفر و به طور غیرمستقیم ۳۰۰,۰۰۰ نفر را مشغول به کار می‌کند. در سال ۲۰۲۵، بیش از ۷ میلیون گردشگر به اردن سفر کردند و حدود ۷.۸ میلیارد دلار درآمد ایجاد کردند.
تعداد بازدیدکنندگان در سال ۲۰۲۶ در نیمه اول سال به ۳.۱ میلیون کاهش یافت، در حالی که اپراتورهای تور و هتل‌ها گزارش دادند که رزروها برای فصل اوج در بهار و اوایل تابستان تقریباً به طور کامل لغو شده است. مونا حداد در مصاحبه‌ای با نویسنده گفت: “بخش گردشگری اردن معمولاً به شوک‌ها عادت دارد، اما این آخرین شوک بدون هیچ زمان بازیابی رخ داد. COVID-19، غزه و اکنون جنگ ایران به طور متوالی بدون هیچ فرصتی برای تجدید ذخایر.” او همچنین افزود: “شهرت مقصد نیز آسیب دید” به ویژه زمانی که اخبار نشان می‌داد موشک‌ها از فراز فضای هوایی اردن عبور می‌کنند.
دولت با راه‌اندازی یک کمپین گردشگری داخلی به نام “اردن بهشت است” پاسخ داد، که شامل قیمت‌های یارانه‌ای برای اردنی‌ها در بازدید از سایت‌های گردشگری و کمک به حفظ کارکنان در جاذبه‌های کلیدی بود. با این حال، حداد توضیح داد: “بازار داخلی اردن برای جذب این خسارات بسیار کوچک است.”
کاهش درآمدها به دلیل اختلال در حمل و نقل در تنگه هرمز به افزایش هزینه‌های واردات، بیمه‌های گران‌تر و زنجیره‌های تأمین نامشخص‌تر، به‌ویژه برای کالاهایی که بین اردن، عراق و خلیج فارس جابه‌جا می‌شوند، منجر شده است. این موضوع بر کسب‌وکارهای اردنی تأثیر گذاشته است، که بیشتر آن‌ها شرکت‌های کوچک و متوسط هستند که به ورودی‌های وارداتی در تمامی بخش‌ها وابسته‌اند. در یک مصاحبه تلفنی با نویسنده، رامی صاحب، یک صنعتگر مستقر در امان، اشاره کرد که قیمت مواد اولیه وارداتی مورد نیاز برای کسب‌وکار بسته‌بندی مواد غذایی‌اش افزایش یافته و افزود که همکارانش نیز شکایات مشابهی دارند.
افزایش قیمت کالاها و انرژی مانند نمک بر زخم باز است در حالی که کشور در حال حاضر با سطوح بالای بیکاری، به‌ویژه در میان جوانان، دست و پنجه نرم می‌کند، که نرخ بیکاری آن‌ها در سال 2025 حدود 39 درصد برآورد شده است. علاوه بر این، بدهی عمومی بالا به حدود 114 درصد تولید ناخالص داخلی رسیده و رشد اقتصادی همچنان ضعیف است، به‌ویژه برای یک کشور در حال توسعه، که در سال گذشته حدود 2.8 درصد اندازه‌گیری شده است. این فشار را بر اردنی‌ها وارد می‌کند که طبق یک نظرسنجی اخیر IPSOS، بیکاری و هزینه بالای زندگی را به‌عنوان «نگرانی‌های اصلی» خود نام برده‌اند.
عقبه به‌عنوان هاب ترانزیت ظهور می‌کند
به‌طور پارادوکسیکال، جنگ ایران در حالی که هزینه‌های انجام کسب‌وکار را افزایش داده، همچنین ارزش استراتژیک اردن را با تبدیل بندر عقبه به یک دروازه حیاتی برای تجارت منطقه‌ای افزایش داده است. این بندر در نیمه اول سال 2026 شاهد افزایش 155 درصدی «حمل و نقل ترانزیتی» بود، زیرا حمل و نقل از طریق تنگه هرمز کند شد. عربستان سعودی و سایر کشورهای عرب خلیج فارس بارها را به‌صورت زمینی و از طریق دریای سرخ تغییر مسیر دادند و عقبه را به یک هاب ترانزیت برای منطقه تبدیل کردند. عقبه همچنین در طول درگیری هدف قرار گرفت، زیرا درست در مقابل بندر اسرائیلی ایلات قرار دارد، بنابراین موقعیت اقتصادی آن تحت تهدید ایران و نمایندگان آن است.
با این حال، به نظر می‌رسد مقامات اردنی مصمم هستند تا از دستاوردهای حاصل از آغاز جنگ بهره‌برداری کنند. مشهور الجازی از انجمن حمل و نقل اردن اشاره کرد که عقبه می‌تواند «به یک مسیر دائمی تبدیل شود»، و افزود: «این چیزی است که ما می‌خواهیم ببینیم، چگونه می‌توانیم به جهان ثابت کنیم که موقعیت عقبه باید به‌طور استراتژیک در این مسیر باقی بماند… پس از پایان بحران.» امارات متحده عربی و اردن در آوریل توافق‌نامه‌هایی به ارزش 2.3 میلیارد دلار برای اجرای پروژه راه‌آهن بندر عقبه امضا کردند که شامل «یک بسته زیرساختی عظیم شامل ریل‌های راه‌آهن، تونل‌ها و پل‌ها» است.
صنعتگر رامی صاحب تجربه‌ای را به اشتراک گذاشت که عواقب ناخواسته دیگری از جنگ را به تصویر می‌کشد. کسب‌وکار بسته‌بندی مواد غذایی او، به همراه دیگران، به دلیل تقاضا از سوی کشورهای حاشیه خلیج فارس رونق یافته است. هزینه‌ها و تأخیرهای حمل و نقل کالاهایی که معمولاً از چین وارد می‌کردند، این کشورها را به سمت اردن برای یافتن جایگزین‌ها سوق داده است. صاحب خوشبین است و می‌گوید: “اردنی‌ها قبلاً آزمایش شده‌اند و کسب‌وکارهای ما چابک و سازگار شده‌اند و این مزیت رقابتی اردن است.”
نقطه روشن غیرمنتظره دیگری افزایش ارسال‌های پولی از اردنی‌هایی است که عمدتاً در خلیج فارس و ایالات متحده کار و زندگی می‌کنند که در نیمه اول سال 2026 به میزان 14.3% افزایش یافته است. این موضوع همچنین تا حدی پارادوکسیکال است زیرا کشورهای عربی خلیج فارس، به ویژه امارات متحده عربی، که بسیاری از اردنی‌ها در آنجا کار می‌کنند، هدف‌های اصلی موشک‌های ایرانی بودند. دیاسپورای اردنی به عنوان یک حائل ضروری عمل کرد و ارسال‌های پولی به حدود 2.5 میلیارد دلار رسید. آمارهای بانک مرکزی اردن نشان می‌دهد که ورودی‌ها از ایالات متحده 19.6% را تشکیل می‌دهد که پس از ارسال‌های پولی از اردنی‌ها در امارات، در رتبه دوم قرار دارد. این افزایش ناشی از جنگ نبود؛ بلکه نشان‌دهنده این است که ارسال‌های پولی تحت تأثیر آن قرار نگرفته است.
صندوق بین‌المللی پول از اصلاحات مالی اردن تقدیر می‌کند
در همین حال، سیاست‌های پولی و مالی اردن در این دوره به آن اجازه داده است تا ثبات کلان اقتصادی را حفظ کند. بررسی ماه ژوئن 2026 توسط صندوق بین‌المللی پول (IMF) از عمان به خاطر “اجرای مستمر اصلاحات” برای “حمایت از تاب‌آوری، رشد اقتصادی و پایداری مالی” تقدیر کرد. این بررسی همچنین پیش‌بینی کرد که رشد در سال 2027 با وجود تحولات نامشخص منطقه‌ای افزایش خواهد یافت، عمدتاً به دلیل تمرکز دولت بر پروژه‌های کلان سرمایه‌گذاری که در چشم‌انداز مدرنیزاسیون اقتصادی خود ترسیم کرده است.
در سال 2026، اردن چندین توافقنامه چارچوبی برای برنامه‌های توسعه زیرساختی بزرگ امضا کرد، از جمله پروژه انتقال آب ملی به ارزش حدود 5 میلیارد دلار؛ پروژه راه‌آهن بندر عقبه به ارزش 2.3 میلیارد دلار؛ و پروژه آمونیاک سبز به ارزش بیش از 1 میلیارد دلار. تکمیل این پروژه‌های کلان برای تحقق استراتژی پادشاهی در ساخت تاب‌آوری اقتصادی، تقویت امنیت آب و انرژی و ایجاد شغل حیاتی خواهد بود.
تاب‌آوری اقتصادی اردن از طریق دیپلماسی
حتی در حالی که اردن هدف موشک‌های ایرانی قرار داشت، تلاش‌های دیپلماتیک برای تقویت روابط تجاری توسط مقامات دولتی و رهبران بخش خصوصی در حال انجام بود که اغلب به‌طور مستقیم توسط پادشاه عبدالله هدایت می‌شد. از ایالات متحده تا بریتانیا، اتحادیه اروپا و چین، انجمن‌ها و سفرهای تجاری برای معرفی اردن به‌عنوان یک “پایه صنعتی پایدار برای سرمایه‌گذاری و تجارت در خاورمیانه وسیع‌تر” سازماندهی شد.
به گفته آدی سالمین، عضو شورای ملی فناوری آینده اردن، شواهد زیادی برای حمایت از این معرفی وجود دارد. سالمین در مصاحبه‌ای با نویسنده اشاره کرد: “آنچه به سرعت در حال تغییر است، سهولت در انجام کسب‌وکار است. خدمات دولتی به‌طور فزاینده‌ای به‌صورت آنلاین با ساناد بیزنس در حال حرکت است. این امر تعامل سریع‌تر با دولت و محیطی قابل پیش‌بینی‌تر برای سرمایه‌گذاران را تضمین می‌کند.”
علاوه بر پروژه بندر عقبه، صندوق توسعه ابوظبی امارات متحده عربی توافقنامه تأمین مالی به ارزش ۳۰۰ میلیون دلار را برای حمایت مستقیم از بودجه اردن امضا کرد. این موضوع در شرایطی که عدم قطعیت ژئوپلیتیکی در منطقه به یک هنجار تبدیل می‌شود، حیاتی است. امسال، اردن همچنین توافق‌نامه‌هایی برای آب، آموزش و زیرساخت دیجیتال به ارزش ۲۴۵ میلیون دلار با بانک اروپایی بازسازی و توسعه، آلمان و اتحادیه اروپا امضا کرد. حمایت اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۶ بر اساس مشارکت استراتژیک و جامع اتحادیه اروپا و اردن است که در آن بروکسل ۳.۴ میلیارد دلار برای سال‌های ۲۰۲۵-۲۰۲۷ برای ارتقاء روابط بین اتحادیه اروپا و اردن با تمرکز بر ثبات، مدرنیزاسیون و توسعه پایدار متعهد شده است.
مهم‌تر از همه، ایالات متحده و اردن در ماه ژوئیه یک توافقنامه تجاری متقابل جدید امضا کردند که هدف آن گسترش روابط است. یک مقام اردنی به نویسنده گفت که با این توافق، پادشاهی تضمین می‌کند که پایین‌ترین سطح تعرفه موجود (سقف ۱۰ درصد) را دریافت کند، در زمانی که دولت ترامپ به‌صراحت اعلام کرده است که “۱۰، صفر جدید است”، و افزود که این “به صادرکنندگان [اردنی] شفافیت و قطعیت مورد نیاز را در میان یک چشم‌انداز تجاری که پر از شگفتی‌ها بوده، ارائه می‌دهد.”
حتی به‌طور سودمندتری برای اردن، این توافق شامل تعرفه‌های صفر بر روی بزرگترین بخش صادراتی کشور، یعنی پوشاک و منسوجات است. در سه‌ماهه اول سال ۲۰۲۶، صادرات اردن به ایالات متحده بیش از ۸۰۰ میلیون دلار بود و این بخش پیشتاز بود، بنابراین این رفتار ترجیحی به صنعت اردن مزیت رقابتی می‌دهد.
مزایا یک‌سویه نیستند. طبق توافق، اردن دسترسی بدون تعرفه برای کالاهای آمریکایی را تحت توافقنامه تجارت آزاد موجود بین ایالات متحده و اردن حفظ خواهد کرد و موانع غیرتعرفه‌ای که مانع دسترسی بازار برای صادرکنندگان آمریکایی می‌شوند را حذف خواهد کرد. علاوه بر این، امان تعهداتی برای خرید و اجاره‌های چند میلیارد دلاری از بوئینگ انجام داده و شرکت داروسازی پیشرو آن، حکما، وعده داده است که یک میلیارد دلار در ایالات متحده سرمایه‌گذاری کند. حکما در حال حاضر شروع به انتشار آگهی برای بیش از 30 موقعیت شغلی در عملیات خود در ایالات متحده کرده است.
ارتباط آمریکایی
فراتر از ارزش اقتصادی رابطه تجاری دوجانبه، اردن به عنوان یک شریک استراتژیک قابل اعتماد برای ایالات متحده در منطقه ثابت شده است. از انتخاب مسیر صلح تا قرار گرفتن در خط مقدم تلاش‌های نظامی و سیاسی ضدتروریسم و تقویت همکاری‌های اطلاعاتی و امنیتی، امان بارها نشان داده است که یک شریک مقاوم و حیاتی است که به پیشبرد منافع امنیت ملی واشنگتن در منطقه کمک می‌کند در حالی که منافع خود را نیز پیش می‌برد.
هر دو حزب سیاسی در ایالات متحده ارزش این رابطه را شناخته‌اند، که در واقع کمک‌های نظامی و اقتصادی به پادشاهی همچنان جزء اقلام مهم در بودجه فدرال است. بین سال‌های مالی 1951 و 2025، ایالات متحده حدود “33.8 میلیارد دلار به اردن ارائه داده است که آن را به یکی از بزرگترین دریافت‌کنندگان کمک‌های ایالات متحده در سطح جهانی تبدیل کرده است”، طبق گزارشی اخیر از خدمات تحقیقاتی کنگره.
بخشی از این کمک‌های اقتصادی به صورت انتقال‌های نقدی مستقیم است که عامل کلیدی در تثبیت بودجه امان بوده است، به‌ویژه در زمان‌های بحران مانند جنگ کنونی با ایران. در دو سال گذشته، اردن شاهد کاهش تأمین مالی ناشی از بسته شدن آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده (USAID) توسط دولت ترامپ بوده است که منجر به قطع حدود 61% از 430 میلیون دلار کمک سالانه و کاهش 1.5% در تولید ناخالص داخلی به دلیل از دست دادن تقریباً 35,000 شغل تأمین مالی شده توسط USAID شده است.
با این حال، ایالات متحده در آگوست 2026 بخشی از آن حمایت را با یک “توافق هدف استراتژیک” دوجانبه چهار ساله به ارزش 354 میلیون دلار برای حمایت از چشم‌انداز مدرنیزاسیون اقتصادی اردن جایگزین کرد. این حمایت حیاتی است زیرا اردن در برابر طوفان‌های شدید ناشی از جنگ ایالات متحده-اسرائیل با ایران، به‌ویژه در جبهه اقتصادی، حرکت می‌کند.
توانایی اردن در مقابله با این شوک منطقه‌ای اخیر، ارزش آن را برای استراتژی ایالات متحده در خاورمیانه نشان می‌دهد. فعالیت دیپلماتیک فشرده امان، تعادل ظریف منطقه‌ای، سیاست خارجی معتدل و تمرکز دقیق بر پروژه‌های کلان برای توسعه بلندمدت و ایجاد شغل، به آن اجازه داده است که مسیری را پیش بگیرد که بهتر بتواند پادشاهی را از بحران‌های آینده محافظت کند.