تنگه هرمز همچنان نقطه کلیدی برای نفت خام خاورمیانه باقی مانده است، اما شوک اخیر عرضه نشان داده است که چگونه خطرات دریایی می‌توانند به سرعت جریان‌های جهانی را مختل کنند. تولیدکنندگان عرب خلیج فارس در حال پیگیری خطوط لوله دور زدن و مسیرهای صادراتی جدید هستند، اما این پروژه‌ها به سال‌ها زمان نیاز دارند و در برابر حملات پهپادی و موشکی آسیب‌پذیر هستند. در این میان، ذخیره‌سازی نفت خلیج در آسیا به عنوان یک پوشش عملی ظاهر شده است که بشکه‌ها را به مراکز تقاضای در حال رشد سریع نزدیک‌تر می‌کند و زمان لازم برای پاسخ به اختلالات را کاهش می‌دهد.
ژاپن و کره جنوبی مدت‌هاست که مخازن را به شرکت‌های ملی نفت از امارات متحده عربی، عربستان سعودی و کویت اجاره داده‌اند و عملیات تجاری را با دسترسی اضطراری ترکیب کرده‌اند. هند، سومین واردکننده بزرگ جهان، اکنون به نظر می‌رسد که آماده است ذخایر استراتژیک محدود خود را گسترش دهد، در حالی که آرامکو، ADNOC و KPC برنامه‌هایی برای افزایش موجودی‌های خارجی خود را نشان می‌دهند. این تغییر نشان‌دهنده درک عمیق‌تری است که سیاست موجودی اکنون به عنوان ابزاری در خط مقدم امنیت انرژی عمل می‌کند. از آنجا که زیرساخت‌ها سال‌ها زمان می‌برند تا ساخته شوند، ذخیره‌سازی نفت خلیج در آسیا بیمه فوری در برابر خطرات ترانزیت ارائه می‌دهد و منافع تجاری صادرکنندگان را با تاب‌آوری واردکنندگان همسو می‌کند. سوال استراتژیک این است که آیا این ترتیبات می‌توانند به اندازه کافی سریع مقیاس پیدا کنند تا در یک بحران طولانی‌مدت مؤثر باشند.
ذخیره‌سازی نفت خلیج به عنوان پوشش هرمز
کشورهای عرب خلیج فارس در تلاشند تا وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند. امارات متحده عربی در حال سرمایه‌گذاری در یک خط لوله دور زدن جدید است، عربستان سعودی ممکن است به همین سمت برود و شرکت‌ها حتی ممکن است یک خط لوله صادراتی که مدت‌هاست غیرفعال است از عراق به سوریه را احیا کنند. با این حال، تهدیدات حمل و نقل دریایی در خاورمیانه همچنان یک نگرانی خواهد بود و زیرساخت‌های جدید نیز ممکن است هدف حملات پهپادی و موشکی قرار گیرند. همچنین این واقعیت باقی می‌ماند که تسریع پروژه‌های زیرساختی بلندمدت هنوز سال‌ها زمان می‌برد. صادرکنندگان و واردکنندگان نفت در حال بررسی یک راه‌حل دیگر هستند: انبار کردن بیشتر نفت خاورمیانه در آسیا.
کاهش موجودی‌های جهانی با سرعت بی‌سابقه
در هفت ماه گذشته، آزادسازی موجودی‌های نفتی جهانی منبع کلیدی تاب‌آوری بوده است. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، بین ماه‌های مارس و مه، موجودی‌های نفتی جهانی، شامل ذخایر استراتژیک و تجاری، به میزان شگفت‌انگیز ۳.۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. این کاهش، عمیق‌ترین و پایدارترین کاهش موجودی در تاریخ بوده است. سرعت این کاهش کاهش یافته است، به‌ویژه با افزایش صادرات نفت خام و محصولات تصفیه‌شده از خلیج فارس. اما بیشتر کشورها ظرفیت محدودی برای ادامه تخلیه ذخایر دارند. از ماه فوریه، موجودی‌های نفتی مشاهده‌شده جهانی به میزان ۵۰۷ میلیون بشکه کاهش یافته است.
شوک عرضه نقاط ضعف ساختاری را نمایان می‌کند
شوک عرضه ناشی از درگیری ایران اهمیت موجودی‌های نفتی را زیر سوال برد، اما چندین مشکل ساختاری مشهود است. برخی از موجودی‌های تجاری در خاورمیانه در ماه‌های اخیر غیرقابل دسترس بوده‌اند. و حتی در شرایط عادی، ممکن است حداقل سه هفته طول بکشد تا یک کشتی بزرگ نفت‌کش از خلیج به شرق آسیا سفر کند. برای واردکنندگان نفت، فاصله و زمان لازم برای یافتن منابع جایگزین چالشی به شمار می‌آید.
ژاپن مخازن را به تولیدکنندگان خلیج اجاره می‌دهد
یک راه‌حل این است که کشورهای خلیج نفت را در آسیا، نزدیک به مشتریان خود ذخیره کنند. چنین برنامه‌هایی در حال حاضر به‌خوبی برقرار شده‌اند، به‌ویژه در ژاپن و کره جنوبی. سازمان ژاپن برای امنیت فلزات و انرژی (JOGMEC)، یک نهاد دولتی وابسته به وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت، موجودی‌های نفتی ملی کشور را مدیریت می‌کند.
ژاپن سه دسته از موجودی‌های نفتی دارد: ذخایر ملی، موجودی‌های خصوصی و ذخایر مشترک که با کشورهای تولیدکننده نفت مدیریت می‌شود. از سال ۲۰۰۹، ژاپن مخازن ذخیره‌سازی را به شرکت‌های ملی نفت از امارات متحده عربی، عربستان سعودی و کویت اجاره داده است که ظرفیت قراردادی کل آن ۱۹.۵ میلیون بشکه است. معمولاً این شرکت‌ها از این ظرفیت ذخیره‌سازی در عملیات تجاری برای تأمین مشتریان در آسیا استفاده می‌کنند، اما در صورت بروز بحران‌های انرژی ملی، ژاپن حق اولویت در دسترسی به نفت خام را دارد.
کره جنوبی ذخایر اضطراری را گسترش می‌دهد
کره جنوبی نیز ترتیبی مشابه دارد. مانند ژاپن، کره جنوبی که به واردات وابسته است، موجودی‌های نفت خام را به عنوان عاملی اساسی برای امنیت انرژی می‌داند و ترکیبی از ذخایر استراتژیک دولتی و ذخایر تجاری را حفظ می‌کند. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) برآورد می‌کند که ذخایر استراتژیک مدیریت‌شده توسط دولت و موجودی‌های مشترک مدیریت‌شده ۴۸ درصد از ذخایر قابل توجه نفت کشور را تشکیل می‌دهند. کره جنوبی همچنین از پالایشگران تجاری می‌خواهد که معادل ۴۰ روز پوشش پیش‌رو را بر اساس فروش محصولات داخلی نگه دارند. تا ژوئن، مجموع موجودی‌های نفتی کشور معادل ۱۹۴ روز واردات خالص بود.
شرکت ملی نفت کره، تأسیسات ذخیره‌سازی دولتی را اداره کرده و موجودی‌های الزامی صنعت را مدیریت می‌کند. طبق گزارش S&P Global، کره جنوبی حدود ۱۰ میلیون بشکه ذخایر مشترک مدیریت‌شده را در همکاری با شرکت نفت کویت و شرکت ملی نفت ابوظبی نگه می‌دارد و از شرکت‌ها هزینه‌های اجاره دریافت می‌کند اما حقوق این ذخایر را برای آزادسازی‌های ضروری حفظ می‌کند.
آرامکو و ADNOC به خارج نگاه می‌کنند
صادرکنندگان خلیج فارس انگیزه‌های قوی برای ذخیره‌سازی بیشتر نفت در آسیا دارند. مدیرعامل سعودی آرامکو، امین ناصر، پیشنهاد کرد که این شرکت قصد دارد ذخیره‌سازی خود را در خارج گسترش دهد تا اطمینان حاصل کند که می‌تواند حتی در دوره‌های اختلال به مشتریان خود تحویل دهد. آرامکو در حال حاضر ظرفیت ذخیره‌سازی بین‌المللی در الفجیره (که امکان ذخیره‌سازی و ترکیب بنزین و نفت کوره را در امارات همسایه فراهم می‌کند)، در بندر دریای سرخ مصر، یعنی عین‌سخنه، نزدیک به خط لوله سوئز-مدیترانه یا سومد، در مرکز تجاری روتردام و در ژاپن دارد. در اواخر سال ۲۰۲۵، آرامکو توافق خود را با JOGMEC برای ظرفیت ذخیره‌سازی ۸.۲ میلیون بشکه نفت در اوکیناوا تمدید کرد، که این شرکت تحت شرایطی اجاره می‌کند که در دوره‌های اضطراری تأمین داخلی ارائه دهد.
ADNOC نیز قصد دارد نفت بیشتری را در خارج ذخیره کند. در ماه مه، این شرکت توافق‌هایی با چندین شرکت هندی برای ساخت ذخیره‌سازی نفت خام، گاز مایع نفتی و گاز طبیعی مایع در هند امضا کرد. ADNOC اعلام کرد که ممکن است ظرفیت ذخیره‌سازی خود را در هند به ۳۰ میلیون بشکه افزایش دهد، احتمالاً در مانگلور – جایی که قبلاً ظرفیت اجاره کرده است – و در دو تأسیسات برنامه‌ریزی‌شده. اعلام ADNOC نشان داد که این توافق ممکن است شامل ذخیره‌سازی در الفجیره “به عنوان بخشی از ذخیره استراتژیک نفت هند” باشد.
ذخایر استراتژیک هند بسیار محدود است و ظرفیت آن تنها 5.33 میلیون تن متریک (حدود 39 میلیون بشکه) است که توسط شرکت ذخایر نفتی استراتژیک هند مدیریت می‌شود. برای سومین واردکننده بزرگ نفت در جهان و سریع‌ترین واردکننده آن، این حجم نسبتاً کمی است. شوک تأمین امسال ممکن است هند را متقاعد کرده باشد که نیاز به گسترش موجودی‌ها به عنوان یک حائل امنیتی دارد.
مقیاس ذخیره‌سازی نفت خلیج فارس در آسیا
شرکت نفت کویت (KPC) نیز در آسیا موجودی‌هایی را نگهداری می‌کند. این شرکت تا 3.1 میلیون بشکه در ترمینال کییره در ژاپن و تا 4 میلیون بشکه در اولسان، کره جنوبی ذخیره می‌کند. این ارقام برای KPC که در سال 2025 حدود 1.4 میلیون بشکه در روز به آسیا صادر کرده است، نسبتاً کوچک است. مانند همسایگان خود، کویت برنامه دارد که این مقدار را در ماه‌های آینده افزایش دهد.
علاوه بر ژاپن، کره جنوبی و هند، کشورهای آسیایی دیگر ممکن است شرکای مایل برای صادرکنندگان خلیج فارس باشند. یکی از درس‌های کلیدی این شوک انرژی برای واردکنندگان آسیایی، ساخت تاب‌آوری است. در واقع، تحلیلگران تأثیرگذار استدلال کرده‌اند که واردکنندگان آسیایی به معماری جدید امنیت انرژی نیاز دارند تا چالش‌های منطقه‌ای را که به طور کافی توسط آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) و سایر نهادها مورد توجه قرار نگرفته است، حل کنند. ابتکار POWERR Asia ژاپن هدف دارد تا مکانیزم‌های جدیدی برای انبار کردن نفت خام و محصولات نفتی، ساخت زیرساخت‌های انرژی جایگزین و حفظ زنجیره‌های تأمین در آسیا ایجاد کند.
ژاپن ممکن است از طریق نهادهای دولتی، مانند بانک همکاری‌های بین‌المللی ژاپن و بیمه صادرات و سرمایه‌گذاری ژاپن، حمایت مالی، ضمانت‌های وام و بیمه ارائه دهد. این تلاش‌ها نشان‌دهنده علاقه ژاپن به عمیق‌تر کردن روابط اقتصادی، از جمله سرمایه‌گذاری در انرژی، با کشورهای جنوب شرق آسیا است.
شرکت‌های ملی نفت خلیج فارس احتمالاً به شدت ذخیره‌سازی خود را در آسیا افزایش خواهند داد تا نیازهای مشتریان را برآورده کنند، نگرانی‌های امنیت انرژی خود را حل کنند و پاسخ سریع‌تری به اختلالات غیرمنتظره بازار بدهند. بیشتر تنظیمات مربوط به شوک تنگه هرمز هزینه‌بر خواهد بود: صادرکنندگان خلیج فارس مجبور خواهند بود تا خطوط لوله دور زدن و زیرساخت‌های صادرات جدیدی بسازند تا افزونگی و انعطاف‌پذیری ایجاد کنند. با این حال، از آنجا که ساخت زیرساخت‌ها سال‌ها طول می‌کشد، تقویت موجودی‌های نفتی در آسیا به عنوان یک بیمه فوری عمل می‌کند و خطرات ترانزیت را کاهش می‌دهد در حالی که با اهداف تجاری و استراتژیک صادرکنندگان نفت خلیج فارس هم‌راستا است.