روسیه بهدنبال میانجیگری میان واشینگتن و تهران برای محافظت از شراکت راهبردی خود با ایران، حفظ نفوذ منطقهای و جلوگیری از تغییر رژیم است. با این حال، منافع متضاد، قدرت چانهزنی محدود و بیاعتمادی متقابل توانایی مسکو برای تأمین یک توافق پایدار را تضعیف میکند.
محدودیتهای راهبردی میانجیگری پوتین
در حالی که تقابل میان ایران و ایالات متحده بین از سرگیری خصومتها و یک توافقی که خطوط قرمز هر دو طرف را محترم شمارد در نوسان است، ایدهٔ امکان میانجیگری روسیه برای پایان دادن به جنگ بار دیگر مطرح شده است. کمبودی از میانجیان توانمند که هماکنون دخیل هستند وجود ندارد، اما رابطهٔ روسیه با ایران، همراه با رابطهٔ رئیسجمهور ولادیمیر پوتین با رئیسجمهور دونالد ترامپ، میتواند به آن اجازه دهد تا توافقی را میانجیگری کند که به هر دو طرف امکان حفظ آبرو بدهد.
تماسهای در سطوح عالی میان مسکو و تهران از آغاز جنگ بیوقفه ادامه یافته است. رهبران ایرانی به نظر میرسد فکر میکنند که روسیه ممکن است بتواند کمک کند، زیرا محاصرهٔ اقتصادی آمریکایی بنادر ایران اثر خود را میگذارد. برای مسکو، میانجیگری موفق میتواند اهداف ژئوپلیتیک گستردهتر آن را پیش ببرد.
حفظ روابط با رهبری کنونی ایران برای نگهداری توازن ظریفی که زیربنای ترتیبات امنیتی و اقتصادی است که روسیه سالها صرف توسعهٔ آنها در شراکت با تهران در مناطق استراتژیک مهم از جمله قفقاز جنوبی، دریای خزر و آسیای مرکزی شده، ضروری است. این ملاحظات همچنین رویکرد مسکو به کشورهای عرب خلیج و خاورمیانه وسیعتر را شکل میدهد.
روسیه از ادامهٔ جنگ برخی منافع محدود به دست میآورد، از جمله قیمتهای بالاتر انرژی و منحرف شدن توجه بینالمللی از جنگ آن در اوکراین. با این حال، یک توافق سیاسی که هیچیک از طرفین را شکستخورده باقی نگذارد، به مسکو فرصت میدهد تا به همراه ترامپ و رئیسجمهور چین شی جینپینگ در مذاکرات دربارهٔ تقسیم جدید حوزههای نفوذ جهانی شرکت کند. چنین ترتیبی یادآور فرمول پیشنهادی «یالتا 2» خواهد بود که در ماههای اخیر میان نزدیکی کرملین و کاخ سفید بسیار مورد بحث قرار گرفته است.
روابط روسیه و ایران
سالهای اخیر شکافهای عمیقی را در داخل ایران نسبت به نحوه نگاه به روسیه نشان داده است، از جمله اینکه تا چه حد باید متکی بر مسکو بود و اهمیت (یا عدم اهمیت) این رابطه برای آیندهٔ اقتصادی و سیاسی ایران چه اندازه است. روسیه یک قدرت بزرگ است که به دنبال گسترش نفوذ جهانی خود است، اما رابطهٔ آن با رهبری ایران با ملاحظاتی هدایت میشود که گاه به اهداف متضاد منجر میشوند، اگرچه دو کشور با یک معاهدهٔ 20 سالهٔ مشارکت راهبردی جامع که در ژانویهٔ 2025 امضا و در اکتبر همان سال توسط هر دو پارلمان تصویب شد، پیوند خوردهاند.
ظاهراً ایران پس از پیروزی انتخاباتی ترامپ تلاشهای خود را برای نهاییکردن این معاهده تشدید کرد. این معاهده همکاری نزدیکتری را در چندین حوزه فراهم میآورد، بهویژه تجارت، انرژی هستهای، زیرساخت، امنیت سایبری، رسانه و مبارزه با تروریسم، اما بند روشنی درباره دفاع متقابل در صورت وقوع جنگ ندارد. تنها تصریح میکند که هر دو دولت متعهد میشوند به متجاوز علیه طرف دیگر یاری نرسانند، از پیوستن به تحریمهای تحمیلی از سوی کشورهای ثالث خودداری کنند و تلاشها را برای مقابله با تهدیدات مشترک تقویت نمایند. مقامهای روسی بهطور منظم به این مفاد، بهویژه آنهایی که مربوط به دفاع است، استناد میکنند تا توضیح دهند چرا مسکو از ارائه کمکهای نظامی به ایران خودداری میورزد.

همپیمان راهبردی
عامل دیگری جایگاه ایران در دیدگاه روسیه نسبت به جهان چندقطبی است. ایران برای مسکو یک شریک راهبردی در رویکرد به غرب بهشمار میآید و روسیه تلاش کرده تهران را در ابتکارات اقتصادی و سیاسی که از برنامههایش برای یک نظام جهانی جدید حمایت میکنند، ادغام کند. برای مثال، ایران در تابستان 2023 به عضویت کامل سازمان همکاری شانگهای در آمد و در ابتدای 2024 بهعنوان عضو کامل BRICS پیوست.
مسکو علاقهای به آن ندارد که جنگ آمریکا و ایران با سرنگونی دولت کنونی ایران به پایان برسد؛ هزینه آن برای روسیه بسیار سنگین خواهد بود. کرملین در دسامبر 2024 بشار اسد را بهعنوان متحد در سوریه و در ژانویه 2026 نیکولاس مادورو را بهعنوان متحد در ونزوئلا از دست داد. از دست دادن ایران بازتابی بسیار جدیتر خواهد داشت. بیش از هر چیز، پیروزی آمریکا در آنجا شک و تردید میان متحدان روسیه در جنوب جهانی درباره قابلیت اعتماد و اثرگذاری حمایتهای مسکو را در صورتی که با غرب به اختلاف برخورند، عمیقتر خواهد کرد.
توازن قدرت در همسایگی جنوبی روسیه نیز مهم است. مسکو نمیخواهد ایران فروپاشی کند یا جایگاهش بهعنوان یک قدرت منطقهای در قفقاز جنوبی، آسیای مرکزی، افغانستان و دریای خزر را از دست بدهد، اما همزمان از آن میترسد که ایران در حوزه نزدیک آن بیش از حد قدرتمند شود. برای سالها، روسیه ایران را بهعنوان یک شریک قابلاطمینان میدید که به منافعش در این مناطق احترام میگذارد.
تغییر رژیم در ایران، یا فروپاشی دولت این کشور، مخاطرات امنیتی ایجاد خواهد کرد، از جمله قاچاق مواد مخدر و تهدید تروریستی که به آسیای مرکزی و از آنجا به روسیه منتقل میشود. هر گونه اختلال در ترتیبات امنیتی منطقهای موجود همچنین میتواند فرصت را برای ایالات متحده یا چین فراهم کند تا ساختارهای امنیتی جدیدی ایجاد کنند که مسکو را مستثنی کند.
تعادل منطقهای در خاورمیانه نیز باید مورد سنجش قرار گیرد. در پی فروپاشی رژیم اسد، توانایی روسیه برای حفظ نقش سیاسی در منطقه بستگی به نگهداشتن توازن موجود بین ایران و کشورهای عرب خلیج فارس و همچنین بین ایران و اسرائیل دارد. مسکو نمیخواهد هیچیک از این بازیگران به طور محسوسی قویتر یا ضعیفتر شوند. حفظ این توازن به روسیه اجازه میدهد تا شراکتهای خود با قدرتهای منطقهای رقیب را حفظ کرده و به عنوان میانجی عمل کند.
با وجود شراکت راهبردی میان آنها، روسیه قاطعانه مخالف دستیابی ایران به سلاحهای هستهای است. تاریخ نزاع میان امپراتوریهای روس و پارس و همچنین تنش میان اتحاد جماهیر شوروی و ایران، مخالفت مسکو با چشمانداز یک ایران دارای سلاح هستهای در مرزهای جنوبیاش را تقویت کرده است. روسیه همچنین بر این باور است که یک ایران هستهای دیگران را به توسعه همان قابلیتها وادار خواهد کرد.

ملاحظات اقتصادی
علیرغم منافع مالی فوری که روسیه از جنگ بهدست میآورد، فروپاشی ایران یا تغییر دولت در تهران زیانهای اقتصادی سنگینی به مسکو تحمیل کرده و پروژههای بزرگ مورد امید آن را تهدید خواهد کرد. جنگ پیشتر ساخت کریدور بینالمللی حمل و نقل شمال-جنوب را متوقف کرده است، مسیری تکمیلی مهم برای انتقال کالا به و از قلمرو روسیه. این کریدور راهآهن، جاده و مسیرهای دریایی را از بنادر ایرانی در خلیج فارس و دریای عمان تا دریای بالتیک به هم متصل خواهد کرد.
پس از تعلیق صادرات گاز روسیه، مسکو و تهران سال گذشته توافق کردند که یک هاب مشترک در ساحل ایران برای صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) تولیدشده در هر دو کشور به بازارهای بینالمللی ایجاد کنند. این پروژه نیز توسط حملات آمریکا به جنوب ایران مختل شده است. تکمیل آن اکنون تقریباً مطمئناً نیازمند سرمایهگذاری اضافی قابلتوجه و چندین سال کار دیگر خواهد بود.
اگرچه کرملین میگوید همکاری در ساخت نیروگاههای هستهای جدید در ایران ادامه دارد، نتیجه جنگ میتواند اولویتهای هر دو کشور را تغییر دهد. در اکتبر 2025، روسیه و ایران به توافق مقدماتی برای ساخت نیروگاه هستهای هرمز به ارزش 25 میلیارد دلار رسیدند. روسیه در حال ساخت واحد دومی در نیروگاه هستهای بوشهر بود، اما کارکنان آن هنگام آغاز بمبارانهای آمریکا و اسرائیل خارج شدند.
سرمایهگذاری مستقیم روسیه در اقتصاد ایران در سالهای اخیر افزایش یافته است. در ژوئن 2025، کاظم جلالی، سفیر ایران در مسکو، گفت که روسیه در سال مالی 2024-25 بزرگترین منبع سرمایهگذاری مستقیم خارجی (FDI) در ایران شده است و مجموع سرمایهگذاریها به 4.2 میلیارد دلار رسیده است. او گفت انتظار دارد سرمایهگذاری روسیه در پروژههای گازی ایران به 8 میلیارد دلار برسد، «شامل 5 میلیارد دلار در تعهدات مشخص، و انتظار میرود بهزودی توافقات مربوط به قراردادهای باقیمانده نهایی شود».
با این حال، با وجود علاقهاش به میانجیگری، روسیه از لغو تحریمهای غربی علیه تهران که شرط مذاکراتکنندگان ایرانی است، سود چندانی نخواهد برد. اگر تحریمها کاهش یابد، ایران میتواند بهتدریج صادرات نفت خود را افزایش دهد، سرمایه جذب کند و رقیبی قویتر برای روسیه در بازارهای بینالمللی انرژی شود. میزان تأثیر بر صادرکنندگان روسی بستگی به ظرفیت تولید، شرایط سرمایهگذاری و تقاضای جهانی خواهد داشت.

ترامپ پذیراتر
روسیه امیدوار است از روابط خوب خود با هر دو، ایران و ترامپ، برای تضمین نقش برجستهای در تلاشهای میانجیگری استفاده کند. دیدارها و تماسها بین مقامات روسیه و ایران ادامه داشته است، از جمله چندین مواجهه در ماههای اخیر بین پوتین و همتای ایرانی او، مسعود پزشکیان. واشنگتن در ابتدا پیشنهادهای میانجیگری روسیه را رد کرد، و ترامپ بهجای آن از پوتین خواست جنگ در اوکراین را پایان دهد. اما رئیسجمهور آمریکا از آن زمان نسبت به دخالت مسکو پذیراتر به نظر رسیده است.
میانجیگری روسیه ساده نخواهد بود. «خطوط قرمز» آمریکایی و ایرانی هنوز فاصله قابلتوجهی با هم دارند و فضای کمی برای سازش باقی میگذارند. ترامپ اخیراً مطرح کرده است که آمریکا قبلاً پیروز شده و معاون او، JD Vance، را هدایت کرده تا بهجای آن بر مسائل داخلی تمرکز کند. از سوی خود، ایران خواستار لغو تحریمهاست و معتقد است نتایج انتخابات در آمریکا و اسرائیل دست او را قویتر کرده است.
قدرت چانهزنی که مسکو ندارد
برای موفقیت، روسیه به انگیزهها یا چانهزنی کافی نیاز دارد تا هر دو طرف را قانع کند که امتیاز دهند، اما کرملین منابع و قدرت چانهزنی لازم برای متقاعد کردن هیچیک از طرفین مبنی بر ضرورت سازش را ندارد. تجربه تاریخی، اختلافات میان نخبگان ایرانی درباره روسیه، و واکنش کمرمق مسکو به جنگ ممکن است تهران را کمتر مایل به انعطاف کند. با وجود این، روسیه همچنان امیدوار خواهد بود نقشی ایفا کند، همانطور که در مذاکرات منجر به برنامه جامع اقدام مشترک 2015 انجام داد که در ازای بازرسیهای بینالمللی از سایتهای هستهای ایران فشار مالی را از روی ایران کاهش داد. طبق آن توافق، ایران اورانیوم غنیشده تا 20% را به روسیه منتقل کرد.
بیشینه چیزی که مسکو ممکن است در این مرحله امیدوار به دستیابی به آن باشد، متقاعد کردن ایران به کنار گذاشتن برنامه هستهای نظامیاش (که ایران داشتن آن را انکار میکند) و تسلیم کردن اورانیوم بسیار غنیشدهاش است. در عوض، روسیه میتواند به تهران در توسعه برنامههای انرژی هستهای صلحآمیز کمک کند و در عین حال هواپیماها و سامانههای دفاع هوایی مدرن را برای تقویت توانایی ایران در دفع حملات احتمالی آینده آمریکا و اسرائیل تأمین نماید.

این شامل سامانههای دفاع هوایی S-400 و جنگندههای سوخو Su-35 میشود، با این حال روسیه تحویل سامانههای دفاع هوایی S-300 ایران را برای سالها به تأخیر انداخت، بنابراین تهران به وعدهها بدگمان خواهد بود. همچنین ایران شک خواهد کرد که اگر جنگ با آمریکا یا اسرائیل از سر گرفته شود، مسکو بار دیگر مانند اوایل امسال و همانطور که در سوریه (2024) و ونزوئلا (2026) عمل کرد، کنار خواهد ایستاد.
چرا میانجیگری پوتین نمیتواند نتیجه دهد
این نگرانیها با این واقعیت تقویت میشود که روسیه دیگر برای ادامه جنگ خود در اوکراین به پهپادها، موشکها و مهمات ایرانی نیاز ندارد، همانطور که در فاصله 2022-24 داشت. همچنین روسیه نفوذ معناداری بر ترامپ ندارد، که اکنون در دو سال آخر دورانش قرار دارد. در واقع، مسکو مراقب است تا از خشم او اجتناب کند، با توجه به وضعیت در اوکراین و حمایتی که دولتهای اروپایی از کیف میکنند.
ترامپ در صورتی به میانجیگری روسیه علاقهمندتر خواهد بود که احساس کند مسکو میتواند امتیازاتی از ایران بگیرد. اگر کرملین نتواند ایران را قانع به تعدیل مواضعش کند، ارزش آن برای کاخ سفید محدود خواهد بود. به همین ترتیب، این موضوع برای روسیه اولویت نیست، چرا که جاهطلبیهای دیپلماتیک آن فراتر از تواناییاش برای پل زدن هر اختلافی بین آمریکا و ایران است در حالی که از منافع خود محافظت میکند. هدف اصلیاش جلوگیری از شکست قاطع ایران یا تغییر رژیمی است که ایران را به دوست غرب تبدیل کند. همانطور که همیشه، شراکت در روابط بینالملل تنها تا حد معینی پیش میرود.

