استراتژی ترکیه پس از هفتم اکتبر از طریق رابطه با آمریکا، دستاوردهایی در سوریه و پیمان دفاعی مکه نفوذ منطقهای را بازگرداند. با این حال آنکارا قادر به تحمیل نظم نیست، و فرایند شکننده صلح کُردی مسیری قابل تحققتر برای امنیت نسبت به اتحادهای بیپایان ارائه میدهد.
معمای منطقهای آنکارا پس از ۲۰۲۳
از زمان حمله حماس به اسرائیل در 7 اکتبر 2023، آینده خاورمیانه به شدت مورد مناقشه قرار گرفته است. نظم پیشینِ محور خلیج فارس شامل تلاشهای سعودیها و امارات متحده عربی برای تثبیت و شکلدهی منطقه از طریق ابزارهای اقتصادی و عادیسازی روابط با دشمنان سابق مانند ایران، اسرائیل، ترکیه و سوریه بود. سه سال جنگ در غزه، و اخیراً در ایران و خلیج، آن پروژه ساختن نظم را بهطور جدی مختل کرده و حس عمیقی از عدم قطعیت درباره آینده ایجاد کرده است.
ترکیه، مانند هر قدرت عمده دیگری در خاورمیانه، تلاش کرده است خلأ را پر کند. پیش از ۲۰۲۳ نفوذ آنکارا در حال افول بود؛ پس از سالها انزوای دیپلماتیک در پی خیزشهای عربی، تازه آغاز به بازسازی روابط خود با بازیگران اصلی منطقه کرده بود.
اما در چند سال گذشته، ترکیه حمایت آمریکا را برای سیاستهای خود در سوریه و دیپلماسی منطقهای جلب کرده و تلاش کرده است جبهه داخلی را از طریق پیگیری روند صلح با حزب کارگران کردستان (PKK)، گروهی مسلح که دههها علیه دولت ترکیه شورش کرده، تأمین کند. تازهترین اقدام، در اوت، امضای اتحاد دفاعی مکه میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه بود؛ یک توافق امنیت جمعی که موقعیت منطقهای ترکیه را نهادی میکند و این کشور را مستقیماً وارد جنگ عربستان با حوثیها میسازد.
استراتژی ترکیه پس از 7 اکتبر موقعیت این کشور را بهعنوان قدرتی اثرگذار منطقهای بازگردانده است. اما ترکیه قادر به تحقق هدف بزرگتر خود نیست: برپایی نظم به شیوهای که خود میپسندد. ترکیه، مانند دیگر رهبران بالقوه منطقه، قدرت لازم برای تحمیل چارچوب امنیتی جدید به تنهایی را ندارد. تلاشهای نوظهور آن برای ساختن چنین چارچوبی، مانند پیمان تازه مکه، صرفاً باعث میشود کشورهای خارج از بلوک احساس ناامنی کنند و به بیثباتی دامن بزنند. پرآوازهترین بازیهای ترکیه برای رهبری منطقهای بنابراین احتمالاً بیاثر یا حتی مضر خواهند بود. تا زمانی که دینامیکهای امنیتی بسیار نظامیشده و صفر-جمع خاورمیانه باقی بمانند، آنکارا بهتر است بر منافع نزدیکتر به خانه تمرکز کند که توان محافظت از آنها را دارد.

بلندپروازیهای ترکیه در برابر محدودیتهای منطقهای
خطر و پاداش
این برای اولین بار نیست که ترکیه تلاش کرده نظم گستردهتری در خاورمیانه شکل دهد. آنکارا قیامهای عربی در اوایل دههٔ ۲۰۱۰ را بهعنوان پنجرهٔ تاریخی فرصت میدید. حزب حاکم عدالت و توسعه (AKP) تحول سیاسی در حال گسترش در منطقه را «بهقدرترسیدن مردم» توصیف کرد و دولت ترکیه انتظار داشت که انتخابات نهایی در کشورهای عربی که با اعتراضات تکان خوردند، احزابی را به قدرت برساند که با اخوانالمسلمین همسو هستند، گروهی که از نظر ایدئولوژیک همدل بود و پیوندهای عملی با AKP داشت. بهنظر میآمد پدیدآمدن دولتهای دوست نفوذ ترکیه را در منطقه افزایش خواهد داد.
با این حال این امیدها به زودی رنگ باخت. رئیسجمهور وابسته به اخوانالمسلمین مصر، Mohamed Morsi، در 2013 سرنگون شد و شرطبندی ترکیه روی حرکتهای اپوزیسیون در سوریه شکست خورد چون Bashar al-Assad به قدرت چسبید. ترکیه منزوی ماند. محوری رقیب متشکل از Egypt, Saudi Arabia, and the UAE با پیوندهای ترکیه به اخوانالمسلمین مخالفت کرد و خواستار محدود کردن نفوذ آنکارا شد. این گروه مواضع ترکیه را در سراسر خاورمیانه، شمال آفریقا، شرق مدیترانه و شاخ آفریقا به چالش کشید و عملاً در لیبی، سومالی و سوریه با ترکیه با نبردهای نیابتی مقابله کرد.

آشوب نقشه ریسک آنکارا را بازتحلیل میکند
سپس حملات 7 اکتبر 2023 دورهای دیگر از آشوب را رقم زدند. برخی تغییرات پس از آن به نفع ترکیه ظاهر شدند. مهمترین آنها فروپاشی رژیم Assad در سوریه در دسامبر 2024 به دست گروههای اپوزیسیون به رهبری Hayat Tahrir al-Sham بود.
ترکیه احتمالاً بیش از هر کشور دیگری برای تغییر رژیم در دمشق سرمایهگذاری کرده بود؛ آن برای سالها از گروههای اپوزیسیون حمایت کرد. با این حال با گذشت سالها، آن هدف بهطور فزایندهای دستنیافتنی به نظر میرسید. سایر قدرتهای بزرگ منطقه با بقا یا سازگاری با رژیم کنار آمدند و حتی آنکارا نیز برای جلوگیری از کنار گذاشته شدن به فکر نزدیک شدن به Assad افتاد. سقوط Assad یکشبه بخت ترکیه را تغییر داد و سطح نفوذی در سوریه به آن داد که بیش از یک دهه آن را در اختیار نداشت.
تحولات دیگر برای آنکارا خطرناکتر بود. سیاست خارجی اسرائیل پس از 7 اکتبر مستقیمتر و بازنگرانهتر شد و اهداف امنیتی توسعهطلبانه آن شروع به تعارض با اهداف ترکیه کرد. انتقاد شدید رئیسجمهور ترکیه Recep Tayyip Erdogan از سیاستهای اسرائیل در غزه رابطه را تیره کرد و وقتی ترکیه حضور خود را در سوریه پس از سقوط Assad گسترش داد و اسرائیل حضور نظامی آنکارا را در آنجا بهعنوان تهدید مستقیم دید، رابطه بیش از پیش وخیم شد. با ادامه حملات اسرائیل به اهدافی در سوریه—حملاتی که آنکارا آنها را محکوم کرده—خطر تشدید فقط در حال افزایش است. یک محاسبه نادرست از هر طرف میتواند به رویارویی مستقیم بین نیروهای اسرائیلی و ترکیهای منجر شود.
جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران، در عین حال، برای ترکیه دودوئی بوده است. در حالی که تمرکز تهران به جای دیگری معطوف شده بود، آنکارا از عقبنشینی ایران از سوریه و فرصت برای مقابله با باقیماندن نفوذ آن در عراق استقبال کرده است. ترکیه همچنین تمایلی به دیدن ایران هستهای که تعادل قوای منطقهای را به هم بزند، ندارد. با این حال، چشمانداز هرجومرج در مرز شرقی ترکیه در صورت سقوط رژیم ایران، در آنکارا نگرانی واقعی ایجاد کرده است، همانطور که احتمال جسورتر شدن ایران در صورتی که رژیم از جنگ سالم بیرون آید نیز موجب دلواپسی شده است.
در این محیط پیچیده، آنکارا برای محافظت از منافع امنیتی خود و، به امید بهرهبرداری از فرصتهایی که آشوب ایجاد کرده، یک استراتژی سهوجهی را دنبال کرده است. از زمان بازگشت دونالد ترامپ به قدرت، اردوغان ترکیه را به ایالات متحده نزدیکتر کرده و تلاش کرده با استفاده از رابطهاش با واشنگتن سیاستهای منطقهای آنکارا را پیش ببرد.
ترکیه همچنین به پیشبرد عادیسازی منطقهای ادامه داده است و بر تلاشها برای ترمیم روابط با عربستان سعودی، مصر و دیگر کشورهای عربی کلیدی در اوایل دهه ۲۰۲۰ بنا گذاشته است، با هدف شکلدادن به یک بلوک منطقهای گستردهتر. و در داخل کشور، آنکارا فرایند «ترکیه بدون ترور» را آغاز کرد، تلاشی برای حل تعارض با حزب کارگران کردستان (PKK) داخل و خارج ترکیه، که رقبای ترکیه مدتها از آن سوءاستفاده کرده و گروههای کرد را مسلح یا از آنها حمایت سیاسی کردهاند.

ناکامیها
برخی از سیاستهای آنکارا ثمر دادهاند. برای مثال، تماس با واشنگتن را در نظر بگیرید. روابط نزدیک اردوغان با ترامپ به جلب حمایت ایالات متحده از نقش توسعهیافته ترکیه در سوریه کمک کرد. ترکیه یکی از چهار کشوری بود که واشنگتن برای کمک به مذاکره درباره توافق آتشبس پیشنهادی آمریکا در اکتبر 2025 میان اسرائیل و حماس وارد کرد، و در نتیجه، ترامپ صندلیای در آنچه رئیسجمهور ایالات متحده «هیئت صلح» برای بازسازی غزه نامید پیشنهاد کرد و اردوغان پذیرفت.
ترکیه در جریان جنگ اخیر نقش فعالی در میانجیگری بین ایالات متحده و ایران ایفا کرده است. و ترامپ علناً از Mecca Defense Alliance حمایت کرد و آن را «بزرگ، جسورانه و مهم» خواند. همه اینها نشاندهنده درکی در واشینگتن از اهمیت منطقهای ترکیه، تمایل دولت آمریکا به حمایت از برخی اولویتهای آنکارا، و عزم ترکیه برای ارتقای جایگاه خود است.
با این حال، محدودیتهای غیرقابلانکاری در تلاش ترکیه برای کسب نفوذ وجود دارد. بهعنوان مثال، در نشست مجمع Board of Peace در فوریه 2026، ترکیه از شرکت در یک استقرار بینالمللی نیرو و آموزش پلیس در غزه که برنامهریزی شده بود، مستثنی شد—نشانهای که بهبود روابط با واشینگتن برای گذر از اعتراضات اسرائیل نسبت به داشتن ردپای نظامی ترکیه در قلمرو فلسطینی کافی نبوده است. در سوریه نیز بهطور مشابه، حمایتی که ترکیه از سوی دولت ترامپ بهدست آورده است مانع از حملات نظامی اسرائیل به اهداف سوری نزدیک مواضع ترکیه نشده است. بهطور ساده، ترکیه نتوانسته است از رابطهاش با دولت ترامپ برای غلبه بر محدودهای که مخالفت اسرائیل بر نقش منطقهای ترکیه تعیین میکند، استفاده کند.
ریسکهای پیمان مکه برای درگیر شدن عمیقتر
تلاشهای عادیسازی منطقهای ترکیه نیز نتایج متعادلی به همراه داشته است. بازیابی روابط دیپلماتیک با بازیگران مهمی مانند عربستان سعودی بدون شک به نفع ترکیه است. اما ائتلافهایی که آنکارا با این کشورها تشکیل میدهد ممکن است ترکیه و منطقه را کمتر امن کند، نه بیشتر. پیمان مکه با پاکستان و عربستان سعودی میتواند در نهایت بلوکهای رقیب را سختتر کرده و تنشهای منطقهای را تشدید کند. ترکیه اصرار دارد که این ائتلاف علیه هیچ کشور خاصی نیست و پیشنهاد داده که مصر، سوریه یا حتی ایران ممکن است در نهایت به آن بپیوندند. اما در همین حال، ایران، اسرائیل و حوثیها ممکن است آن را تهدیدی ببینند و تلاش کنند تعهد اعضا را آزمایش یا تضعیف کنند members’ commitment.
علاوه بر این، این پیمان میتواند ترکیه را به جنگهای کشورهای دیگر بکشد. این احتمال اکنون در میز قرار دارد، زیرا مجلس ترکیه این توافق را تصویب کرده و حوثیها حملات خود به عربستان سعودی را تشدید میکنند. دولت ترکیه تأکید کرده است که هرگونه حمایت نظامی که ارائه میدهد محدود به بازدارندگی، اشتراکگذاری اطلاعات و همکاری در صنعت دفاعی خواهد بود. با این حال، عربستان سعودی اکنون برای پدافند هوایی و حفاظت از قلمرو از پاکستان و ترکیه درخواست کمک کرده است و این سه کشور توافق کردهاند نیروهایی برای اعزام سریع آماده کنند. اعزام نیروهای ترکیه به عربستان سعودی همچنان نیازمند تصویب جداگانه مجلس است. اگر مجلس اجازه دهد، حتی یک استقرار محدود نیز خطر کشیده شدن ترکیه به یک درگیری منطقهای گستردهتر را در پی خواهد داشت.
نوعی چارچوب امنیتی منطقهای ضروری است. مشکل این است که هیچ کشوری در منطقه، از جمله ترکیه، قدرت تحمیل یک نظم امنیتی بر دیگران را ندارد، بنابراین هرگاه کسی تلاش میکند، کشورهای دیگر احساس تهدید میکنند
. یک چارچوب همکاری غیررسمی که برای همه کشورهای منطقه باز باشد—و از اعضای خود بخواهد به عدم تجاوز متعهد شوند بهجای ابراز تعهدهای دفاع متقابل—ممکن است بهتر عمل کند. اما تشکیل و عملکرد چنین ائتلافی نیازمند اعتماد است که دولتهای منطقه فاقد آن هستند.
شکستن بنبست به احتمال زیاد نیازمند آن است که ایالات متحده نقش سازندهتری نسبت به سالهای اخیر ایفا کند—نه صرفاً تأیید هر ترتیبات منطقهای که پدید میآید، همانطور که ترامپ با پیمان مکه انجام داد، یا فشار آوردن به کشورهای منطقه برای عادیسازی روابط با اسرائیل بدون انتظار تغییر سیاستهای اسرائیل در ازای آن، همانگونه که ترامپ نیز انجام داده است.
بلکه واشنگتن، شاید با کمک پکن، باید رقبای منطقهای مانند ایران و عربستان سعودی را وادار کند تا اقداماتی برای ایجاد اعتماد انجام دهند که چارچوب امنیتی فراگیر را در بلندمدت قابل دوام سازد. بدون این فشار خارجی، بلوکهای امنیتی محدودتری که در منطقه پدید میآیند تنها به بیثباتی بیشتر خواهند انجامید.

بر مبنای نقاط قوت خود عمل کنید
قدرتمندترین کارتهای آنکارا نزدیکی به مسائل داخلی است. روند صلح کردی از فوریه 2025 کند پیش رفته است، زمانی که عبدالله اوجالان، رهبر زندانی PKK، از این گروه مسلح خواست تا خلع سلاح شود. اما این روند پیشرفتهای ملموسی به بار آورده است.
در مهٔ 2025، پکک اعلام کرد که منحل خواهد شد. در سوریه، نیروهای کردی در حال ادغام در ارتش سوریه هستند و مازلوم عبیدی، فرمانده واحدهای مدافع خلق، یک گروه مسلح کردی وابسته به پکک، در اوت بهعنوان مشاور ریاستجمهوری منصوب شد. گذار پس از درگیری در سوریه همچنان شکننده است و آشتی بین دمشق و مبارزان کرد در شمالشرق ممکن است تا اندازهای به فشار آمریکا و تا اندازهای به تلاشهای داخلی ترکیه برای مصالحه با پکک مدیون باشد.
اما برای ترکیه، ادغام نهایی نیروهای کردی سوری در دولت سوریه، خطر موجود برای آنکارا در وجود یک نهاد کردی خودمختار و مسلح در مرز جنوبیاش را از میان برمیدارد. و با توجه به پیوندهای نزدیک امنیتی و اقتصادی که آنکارا با دمشق برقرار کرده، و همچنین گامهای سیاسی و حقوقی که دولت میتواند در داخل کشور برای تکمیل انحلال پکک و تعمیق اصلاحات دموکراتیک بردارد، ترکیه توانایی حفظ این تحولات دلگرمکننده در مسیر درست را دارد.
سیاستهای منطقهای ترکیه زمانی بیشترین موفقیت را دارند که این کشور به نقاط قوت خود تکیه کند—نه وقتی که بخواهد نفوذ خود را بر منطقه تحمیل کند.
در دههٔ اول قرن بیستویکم، آنکارا با میانجیگری بین سوریه و اسرائیل و بین جناحهای فلسطینی، گسترش تعامل اقتصادی در شام، و پیشنهاد طرحهایی برای اتصال زیرساختهای انرژی و حملونقل منطقه، نفوذ واقعی بهدست آورد. در عین حال، قدرت نظامی زمانی مؤثرتر بوده که برای اهداف مشخص بهکار رفته است، مانند تأمین مرز با سوریه.
این ترکیب فرمول بردِ ترکیه است: دیپلماسی و گسترش اقتصادی برای افزایش نفوذ، و نیروی محدود برای حفاظت از منافع بنیادیاش. در مقابل، تعهدات وسیع و نامحدود خطر کشانیدن ترکیه به درگیریهای منطقهای را دارند بیآنکه کشور را امنتر کنند.

اولویت دادن به صلح کردی بر زیادهخواهی
امروز، پایبندی به فرمولی مؤثرتر بهمعنای عقبنشینی از سیاست منطقهای نیست. این بهمعنای تعیین اولویتها و برنامهریزی بلندمدت است. تثبیت روند صلح کُردها، حفظ مشارکت واشینگتن در تثبیت سوریه، مدیریت ریسک رویارویی با اسرائیل در سوریه، و حفظ روابط سازنده با حکومت اقلیم کردستان در شمال عراق و دولت عراق در بغداد برای حفظ امنیت مرزهای ترکیه کلیدی است و در توان ترکیه برای دستیابی به آن قرار دارد. آنکارا میتواند از تجربیات خود در میانجیگری زمانی که فرصتهایی برای پیشبرد فرایندهای صلح پدیدار میشود، همچنان استفاده کند.
این میتواند اتصال اقتصادی را نیز تقویت کند، هم از طریق گسترش روابط تجاری و هم با حمایت از پروژههای زیرساخت منطقهای مانند جاده توسعه عراق-اروپا و شبکه لولهکشی پیشنهادی که خلیج را به اردن، سوریه و ترکیه متصل میکند. لازم نیست از همکاری امنیتی با خلیج نیز طفره رود، اگر بتواند بدون پذیرش تعهدات رسمی وارد تعامل شود. با این حال در همه این اقدامات، آنکارا باید به خاطر داشته باشد که وقتی از درگیریهای منطقه دور میماند بیشترین نفوذ را دارد.
جنگها و ائتلافهای رقیب رو به تشدید خاورمیانه ممکن است اجرای سیاست امنیتی محدودتر ترکیه را امروز نسبت به گذشته دشوارتر کند. دفاع از منافع آنکارا و ایفای نقش سازنده در همسایگی پرتلاطم نیازمند توازن دقیق است. بهترین راهی که ترکیه میتواند به ثبات منطقه کمک کند ممکن است خودداری از تلاش برای انجام کارهای بیش از حد باشد.
