پس از دو حمله ایالات متحده و اسرائیل در یک سال، نخبگان سیاسی و امنیتی ایران در حال بحث درباره این هستند که آیا ادامه عضویت در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای هنوز به نفع کشور است یا خیر. یک طرح پارلمانی که خواستار خروج ایران از NPT است، ماه‌هاست که در دست هیئت رئیسه قرار دارد، در حالی که قانون‌گذاران از شورای عالی امنیت ملی و وزارت امور خارجه می‌خواهند که روند رسمی را آغاز کنند.
حامیان استدلال می‌کنند که این پیمان و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نتوانسته‌اند برنامه هسته‌ای غیرنظامی ایران، دانشمندان و تأسیسات آن را از نشت اطلاعات بازرسی و حملات نظامی محافظت کنند. مخالفان هشدار می‌دهند که خروج ایران از NPT به واشنگتن و تل آویو بهانه‌ای برای حمله‌ای دیگر خواهد داد، چین و روسیه را بیگانه خواهد کرد و هزینه‌هایی را تحمیل خواهد کرد بدون اینکه بازدارندگی قابل قبولی ارائه دهد.
رئیس‌جمهور مسعود پزشک‌یان از باقی ماندن در این پیمان دفاع می‌کند و هرگونه تمایل به ساخت بمب را رد می‌کند، اما محسن رضایی از شورای عالی امنیت ملی به‌طور علنی خروج را به رفتار آمریکا مرتبط می‌کند. این بحث اکنون فراتر از مجلس به بالاترین سطوح جمهوری اسلامی کشیده شده است، جایی که یک رأی‌گیری رسمی ممکن است تنها مسیری را تأیید کند که در جای دیگری انتخاب شده است. اختلاف دیگر این نیست که آیا ایران ممکن است خارج شود، بلکه این است که چه زمانی اقدام خواهد کرد و چه بهای استراتژیکی خواهد پرداخت.
افزایش شدت بحث خروج ایران از NPT
پس از دو دور حملات ایالات متحده و اسرائیل در یک سال، فشار بر رهبری ایران برای خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) در حال افزایش است. حامیان می‌گویند این پیمان نتوانسته است برنامه هسته‌ای غیرنظامی ایران یا دانشمندان آن را محافظت کند. مخالفان آنها هشدار می‌دهند که خروج می‌تواند به واشنگتن و تل آویو بهانه‌ای برای حمله‌ای دیگر بدهد. این بحث اکنون فراتر از مجلس رفته است.
“یک تصمیم بزرگ در شرف اتخاذ” یکی از راه‌های توصیف طرحی است که ماه‌هاست در دست هیئت رئیسه مجلس ایران قرار دارد. گروهی از قانون‌گذاران اکنون بیانیه‌ای عمومی صادر کرده‌اند که خواستار آغاز روند رسمی خروج از NPT توسط شورای عالی امنیت ملی و وزارت امور خارجه هستند. آنها همچنین می‌خواهند تهران به تعهدات هسته‌ای داوطلبانه فراتر از الزامات پیمان خود پایان دهد.
قانون‌گذاران استدلال می‌کنند که NPT و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) نتوانسته‌اند حق ایران برای فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز را محافظت کنند. آنها آژانس را متهم می‌کنند که اجازه داده اطلاعات به‌دست‌آمده از طریق بازرسی‌ها به دشمنان ایران برسد و تأسیسات و دانشمندان هسته‌ای را در معرض حمله قرار دهد.
بیانیه آنها پس از سال‌ها اختلاف بر سر دسترسی آژانس به مکان‌های ایرانی و استفاده از یافته‌های آن توسط دولت‌های غربی صادر شده است. آنها به ماده X پیمان استناد می‌کنند که اجازه خروج را زمانی که یک کشور تصمیم می‌گیرد که رویدادهای فوق‌العاده منافع عالی‌رتبه‌اش را به خطر انداخته است، مجاز می‌داند. خروج از پیمان نیاز به اطلاع‌رسانی سه ماهه به سایر طرف‌ها و شورای امنیت سازمان ملل دارد.
طرحی در انتظار بحث
پس از آن بیانیه علنی، نماینده اصفهان حسین‌علی حاجی‌دلیگانی فاش کرد که او و همکارانش ماه‌ها پیش قانونی برای خروج ایران از NPT ارائه کرده‌اند و این به عهده رئیس مجلس محمد باقر قالیباف است که آن را در صحن مجلس به بحث بگذارد. حاجی‌دلیگانی تأکید کرد:
“با توجه به جنگ‌های دشمنان علیه ایران در دو نوبت، ادامه عضویت ایران در NPT هیچ فایده‌ای ندارد، به‌ویژه پس از اینکه هیئت مدیره آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پرونده ایران را به شورای امنیت سازمان ملل ارسال کرد. بنابراین، ایران باید از پیمان خارج شود تا از آسیب‌های بیشتر جلوگیری کند.”
سایر نمایندگان نیز انتقادات خود را متوجه رهبری پارلمان کرده‌اند. نماینده تهران کامران غزنفری، ریاست را به خاطر نگه‌داشتن این طرح در صحن متهم کرد، اتهامی که عمدتاً متوجه قالیباف است.
قالیباف خود را با رئیس‌جمهور ایران مسعود پزشک‌یان در چندین سوال سیاست دولتی هم‌راستا کرده است و از سوی متحدان سابقش در بین اصول‌گرایان مورد انتقاد قرار گرفته است. اختلاف بر سر NPT به نقطه‌ای دیگر از تنش بین آنها تبدیل شده است.
دیگر نماینده مجلس، محمدرضا سباگیان، اظهار داشت:
“ما باید از شجاعت نشان داده شده و استراتژی صحیح برای بستن تنگه هرمز در بحث خروج از NPT استفاده کنیم. این گام دوم است که به شکست برنامه‌های آمریکا منجر خواهد شد.”
محسن سانی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، به این موضوع بیشتر پرداخت:
<p
“به نظر ما، NPT دیگر هیچ معنا یا اهمیتی ندارد، چه بخواهیم در آن بمانیم و چه بخواهیم خارج شویم. زمانی که یکی از کشورهای عضو NPT به کشور دیگری (ایران) حمله می‌کند، به معنای خروج از تمام این تعهدات و توافقات است که در این زمینه وجود داشته است. فشارهای اخیر نشان می‌دهد که باید در مورد غنی‌سازی تجدید نظر کنیم.”
دلیل ماندن
فراخوان برای خروج با مقاومت در درون نهاد سیاسی ایران مواجه شده است. نماینده تهران، محمد سراج، هیچ فایده‌ای در خروج نمی‌بیند. او استدلال می‌کند که مگر اینکه ایران قصد ساخت بمب داشته باشد، این اقدام تنها به روابطش با کشورهای دوست آسیب می‌زند.
خراسان، روزنامه‌ای نزدیک به قالیباف، نمایندگان را به خاطر “رادیکال‌سازی فضای سیاسی کشور و وادار کردن جمهوری اسلامی به اتخاذ چنین تصمیم حساسی” مورد انتقاد قرار داده و آن را “هدیه‌ای به ترامپ” توصیف کرده است.
این رسانه تأکید می‌کند که “هرگونه اقدام به سمت خروج از NPT به ترامپ و نتانیاهو برای حملات آینده‌شان علیه ایران توجیه کافی می‌دهد در حالی که دوستانی مانند چین و روسیه را که همیشه از حق مشروع ایران برای داشتن برنامه هسته‌ای غیرنظامی حمایت کرده‌اند، بیگانه می‌کند.”
رویداد24، یک سایت خبری با ارتباطات قوی با اردوگاه اصلاح‌طلبان، نمایندگان را به عنوان “رادیکال‌ها” که “با نسخه‌ای جنجالی و پرهزینه بازگشته‌اند” مورد انتقاد قرار داده است.
این سایت خبری اصلاح‌طلب ادعا می‌کند که “منتقدان پزشک‌یان، خروج از NPT را به یک شعار سیاسی تبدیل کرده‌اند بدون اینکه در نظر بگیرند این موضوع از نظر اقتصادی، نظامی و بین‌المللی پیچیده است.”
جایی که تصمیم قرار دارد
این بحث به چالشی برای پزشک‌یان تبدیل شده است، دولتی که از ادامه حضور ایران در این توافق دفاع کرده است. اما رئیس‌جمهور تنها صدای موجود در اتاق نیست. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، به طور علنی احتمال خروج را مطرح کرده است.
رضایی گفت: “پس از اینکه ایالات متحده از یادداشت تفاهم اسلام‌آباد پس از جنگ کنار رفت، به این نتیجه رسیدیم که باید مسیر خود را تغییر دهیم. هنوز تصمیمی در مورد خروج از این توافق نگرفته‌ایم، زیرا خروج ما کاملاً به رفتار واشنگتن بستگی دارد.”
ژنرال ارشد اعتراف می‌کند که جمهوری اسلامی هنوز به ممنوعیت مذهبی رهبر فقید علی خامنه‌ای در استفاده از سلاح‌های هسته‌ای پایبند است و دکترین هسته‌ای خود را تغییر نداده است؛ با این حال، او توضیح می‌دهد که “هیچ‌کس نمی‌تواند آینده را تضمین کند.”
آیا ایران به دنبال سلاح هسته‌ای است؟
در یک مصاحبه اختصاصی با سخنگوی حزب جمهوری‌خواه، فاکس نیوز، پزشک‌پور به‌طور قاطع ادعای جستجوی ایران برای بمب اتمی را رد کرد و افزود که کشورش حتی آماده است تا ذخیره ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم تصفیه‌شده به میزان ۶۰ درصد را رقیق کند و به بازرسان هسته‌ای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اجازه دهد تا برنامه هسته‌ای ایران را نظارت کنند.
پزشک‌پور این ادعاها را در حالی مطرح کرد که جمهوری اسلامی اجازه نمی‌دهد بازرسان بین‌المللی از تأسیسات هسته‌ای آن بازدید کنند، که در دو جنگ در ژوئن ۲۰۲۵ و فوریه-مارس ۲۰۲۶ توسط ایالات متحده و اسرائیل تخریب شدند.
تضمین پزشک‌پور با هشدار رضایی که نمی‌توان آینده کشور را تضمین کرد، در تضاد است. گزارش‌هایی در تهران مبنی بر اینکه رهبر معظم مجتبی خامنه‌ای مذاکرات هسته‌ای با واشنگتن را رد کرده است، تأیید نشده باقی مانده‌اند؛ این گزارش‌ها هیچ مبنایی برای تلقی چنین ممنوعیتی به‌عنوان سیاست ثابت ارائه نمی‌دهند.
تصمیمی فراتر از مجلس
عضویت ایران در NPT از یک سوال فنی و قانونی به یک بحث گسترده در مورد بازدارندگی پس از حملات به تأسیسات هسته‌ای آن تبدیل شده است. لایحه پارلمانی این بحث را به یک صحنه عمومی می‌آورد، اما قانون‌گذاران به تنهایی آن را حل نخواهند کرد.
تصمیم نهایی در بالاترین سطوح ساختار سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی اتخاذ خواهد شد. رأی‌گیری در مجلس می‌تواند بر روی مسیری که در جاهای دیگر تعیین شده، مهر رسمی بزند، همان‌طور که قوانین هسته‌ای قبلی انجام دادند.
به عنوان مثال، قانون اقدام استراتژیک برای لغو تحریم‌ها در سال ۲۰۲۰، دولت را ملزم کرد تا فعالیت‌های هسته‌ای را گسترش دهد و با محدود کردن بازرسی‌ها، در صورت عدم تحقق کاهش تحریم‌ها، اقدام کند. این قانون به شدت فضای مانور دولت روحانی را در توافق هسته‌ای برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵ محدود کرد. این پیشینه مرتبط است زیرا یک لایحه که به عنوان یک ابتکار پارلمانی ارائه می‌شود، می‌تواند به اهرمی برای سیاستی تبدیل شود که در میان نهادهای امنیتی دولت توافق شده است.
زمان خروج ایران از NPT هنوز نامشخص است
در حال حاضر، پیشنهادات برای خروج از NPT و درخواست‌ها برای ساخت بمب به طور همزمان در حال گردش هستند. این امر نشان نمی‌دهد که هیچ‌یک از آنها پذیرفته شده است. بلکه نشان می‌دهد که مواضعی که زمانی در حاشیه بحث‌های عمومی نگه‌داشته می‌شدند، اکنون به بحث درباره امنیت ایران وارد شده‌اند.
احمد باخشی‌ش Ardestani، نماینده مجلس، از ساخت سلاح هسته‌ای در ابتدا و سپس خروج از NPT حمایت کرده است، “زیرا تنها در این صورت می‌تواند تضمین‌کننده بازدارندگی در برابر تهاجم مجدد ایالات متحده و اسرائیل باشد.”
حتی خراسان، که در حال حاضر نسبت به خروج از NPT هشدار می‌دهد، خروج را رد نمی‌کند. استدلال آن این است که ایران باید ابتدا سلاح هسته‌ای بسازد و آزمایش کند. تا آن زمان، به گفته آنها، تهران هزینه‌های یک کشور دارای سلاح هسته‌ای را بدون داشتن بازدارندگی هسته‌ای متحمل خواهد شد.
اختلاف نظر در ایران دیگر محدود به این نیست که آیا کشور باید از این پیمان خارج شود یا خیر. بلکه همچنین درباره زمان خروج است.