قدرتهای غیرغربی در اجلاس بریکس تضمینهای امنیتی حیاتی و کانالهای اقتصادی غیردلاری برای حل منازعهٔ جاری ایران ارائه میکنند و مسیرهای راهبردی خروجی فراهم میآورند که واشینگتن از نظر ساختاری قادر به تأمین آنها برای تهران نیست.
چرا میانجیان صلح ایران پیشقدم میشوند
این آخر هفته، همانطور که نخستوزیر هند نارندرا مودی میزبان رئیسجمهور روسیه ولادیمیر پوتین و رئیسجمهور چین شی جینپینگ در بهارات مانداپام برای هجدهمین اجلاس بریکس بود، رهبران حاضر بیشتر سخنان عمومی خود را به محورهای تجاری و نارضایتیهای معمول درباره نظم غربمحوری که دیگر بازتابدهنده تقسیم قدرت جهانی نیست اختصاص دادند. ایران بهندرت در دستورکار رسمی جای گرفت. اما در نشستهای خصوصی که اهمیت بیشتری از بیانیه مشترک دارند، جنگ آمریکا با ایران تقریباً مطمئناً موضوع گفتوگو بوده است.
دلایل خوبی وجود دارد. کشوری که این اجلاس را برگزار کرد، و دو قدرت بزرگ که آن را تثبیت کردند، ممکن است کلید پایان دادن به جنگی را در دست داشته باشند که واشینگتن آغاز کرده و دیگر قادر به پایان دادن به آن نیست.
جنگ آنطور که هیچکس در دولت ترامپ انتظار داشت پیش نرفته است. حملات آمریکا و اسرائیل در ژوئن 2025 برنامه هستهای ایران را عقب انداخت اما آن را پایان نداد و نه رژیم را ساقط کرد. دریچهای برای مذاکره این تابستان باز و بسته شد بدون آنکه توافقی حاصل شود. رئیسجمهور آمریکا دونالد ترامپ اکنون به خبرنگاران میگوید که جنگ پس از انتخابات میاندورهای نوامبر به پایان خواهد رسید، چیزی که کمتر شبیه یک جدول زمانی استراتژیک و بیشتر شبیه یک جدول زمانی سیاسی به نظر میرسد.
او نیاز دارد که درگیری بهگونهای حل شود که بتواند ادعا کند مانع از دستیابی ایران به بمب شده و تهران را به زانو درآورده است. چیزی که او ندارد، یک مسیر قابلباور به آن نتیجه است که مستلزم یا یک کمپین نظامی طولانی و نامحبوب نباشد یا یک مذاکره که به دید پایگاه خودش و اسرائیل شبیه تسلیم به نظر بیاید.
تأمین تعهدات قابلاطمینان فراتر از واشینگتن
ایران، از سوی خود، به چیزی نیاز دارد که ساختاراً ایالات متحده قادر به ارائه آن نیست: تضمین امنیتیای که بتواند به آن باور کند. هر تضمینی که امروز یک دولت آمریکا ارائه کند میتواند توسط دولت بعدی یا همان دولت سه ماه بعد بازگردانده شود، همانطور که مقامات ایرانی از آغاز جنگ بهصورت علنی گفتهاند. تهران همچنین به تسهیل تحریمها نیاز دارد که به سیستم مالی آمریکا وابسته نباشد، زیرا هر تسهیلی که مشروط به حسن نیت واشینگتن باشد، تسهیلی است که میتوان آن را قطع کرد. این دو نیاز—حمایت امنیتی قابلاطمینان و خطوط نجات اقتصادی مستقل از دلار—دقیقاً همان چیزی است که روسیه، چین و بهطور فزاینده هند میتوانند فراهم کنند و ایالات متحده نمیتواند.

نقش روسیه در اینجا عمدتاً مربوط به معماری امنیتی است. مسکو دو دهه را صرف ساختن رابطهای دفاعی با تهران کرده است که شامل سامانههای دفاع هوایی، آموزش و یک پیمان شراکت استراتژیک جامع رسمی است که سال گذشته امضا شد. در حالی که روسیه نمیتواند بهصورت فیزیکی از ایران در برابر حمله دیگری از سوی آمریکا یا اسرائیل دفاع کند و اوکراین بخش عمده منابع نظامیاش را مصرف کرده است، هنوز میتواند چیزی محدودتر اما ارزشمند ارائه دهد: نقش تضمینکننده دیپلماتیک، کرسی در هر رژیم راستیآزمایی، و کانالی که از طریق آن ایران میتواند ادعا کند حاکمیتش محترم شمرده شده است. برای رژیمی که مشروعیت خود را تا حدی بر مقاومت در برابر قدرت آمریکا بنا کرده است، حضور روسیه در اتاق، نگاه به هر توافق را از تسلیم به تسویه مذاکرهشده تغییر میدهد.
چین و هند چگونه تجارت را مدیریت میکنند
سهیم اقتصادی چین تقریباً صرفاً اقتصادی است. پکن بیشترین بخش نفت صادرشده ایران را میخرد، بسیاری از این خریدها از طریق واسطهها خارج از نظامهای رسمی تسویه دلاری صورت میگیرد، و در طول سالها تحریم تنها با اختلالات اندکی ادامه یافته است. توافقی که سرمایهگذاری چینی گسترشیافته و رسمیشده را ممکن سازد، شاید در قالب توافق همکاری 25 سالهای که دو کشور در 2021 امضا کردند، به ایران آیندهای اقتصادی میدهد که مستقل از رفع تحریمهای آمریکاست. درگیری طولانی همچنین جریان نفت و مسیرهای کشتیرانیای را که پکن به آن وابسته است مختل میکند، که به چین دلیل خود را برای فشار آوردن بر تهران جهت رسیدن به توافق میدهد.
دهلی موقعیتی عجیبتر از هر دو دارد و دو رابطه را حفظ میکند که اکثر پایتختها ناسازگار میدانستند. این کشور از طریق «چهارگانه» شریک امنیتی نزدیکی با ایالات متحده باقی میماند، و همزمان رابطه کارکردی با ایران دارد که حول بندر چابهار و دسترسی به تجارت آسیای مرکزی شکل گرفته است.
این امر هند را به یکی از معدود بازیگرانی تبدیل میکند که قادر به صحبت با هر دو واشینگتن و تهران بدون آنکه طرف مقابل سوءنیت فرض کند هستند. هند نمیخواهد ذرهای در کار بمب ایرانی دخیل باشد، و حتی کمتر خواهان خلیجی است که برای مدت نامحدودی بیثبات بماند، با توجه به اینکه چه میزان از نفت و نیروی کار وابسته به حوالههایش از مسیر آن میگذرد. بنابراین دهلی بدون سروصدا محل طبیعی، و احتمالاً میانجی طبیعی، برای دیپلماسی پنهانی است که به خروجهای قابل قبول برای ترامپ منتهی شود.
طراحی یک توالی دیپلماتیک کارآمد
این نیاز ندارد که ترامپ اعلام کند روسیه، چین و هند مشکل ایران او را حل کردهاند. او چنین کاری نخواهد کرد و نیازی هم ندارد. سازوکار دیپلماسی ابرقدرتها مستلزم آن نیست که اعتبار عمومی با واقعیت خصوصی تطابق داشته باشد. یک توالی محتمل چیزی شبیه به این است: ایران چارچوبی برای راستیآزمایی را میپذیرد که بتواند آن را در داخل کشور بهعنوان چیزی مذاکرهشده نه تحمیلی ارائه دهد، با نقش روسیه بهعنوان ضامن رژیم بازرسی در کنار آژانس بینالمللی انرژی اتمی. چین سرمایهگذاری را تحت توافقهای دوجانبه موجود گسترش میدهد و خلا اقتصادیای را که رفع تحریمهای آمریکایی بهطور معمول باید پر کند، جذب میکند.
با توجه به اینکه تازه میزبان نشستی بوده است که این ترتیب را برای تهران ممکن ساخت، هند میتواند کانال دیپلماتیک را تسهیل کرده و احتمالاً میزبان مذاکرات پیگیری باشد. ترامپ میتواند بگوید ایران هرگز سلاح هستهای نخواهد داشت، ادعایی که او بارها تکرار کرده است، و جنگ بدون ماندن نیروهای آمریکایی در منطقه برای مدت نامحدود یا نیاز اسرائیل به حمله مجدد پایان مییابد.
کشورهای خلیج استراتژی چندقطبی حفاظتی را میپذیرند
دولتهای شورای همکاری خلیج فارس این پویایی را با وضوح بیشتری از آنچه اکثر تحلیلهای غربی به آنها نسبت دادهاند مشاهده کردهاند. عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر طی چند سال گذشته آشکارا راهبردی دوگانه در پیش گرفتهاند، به نهادهای نزدیک به BRICS پیوسته و روابط امنیتی خود را با چین و روسیه تعمیق کردهاند در حالی که رابطه بنیادی آنها با واشینگتن همچنان برقرار است. الگو شبیه یک بیمهگذاری معمول در برابر سیاستی است که بین دولتها به شدت نوسان داشته است. دولتی در خلیج که دید واشینگتن را از پیشنهاد گفتوگو تا تهدید به بمباران نیروگاهها و پلها ظرف یک ماه مشاهده کرده، همه دلایل لازم برای خواستن ترتیبات امنیتی و اقتصادی جایگزین را دارد که کمتر به هوسهای هر ساکن کاخ سفید وابسته باشد.

پایان مذاکرهای جنگ ایران که تا حدی از طریق کانالهای روسیه، چین و هند میانجیگری شود، تنها آن استراتژی بیمهگذاری را تقویت خواهد کرد. این نشان خواهد داد که تضمینهای امنیتی آمریکا تنها ارز معتبر در منطقه نیستند و تعامل با بلوک BRICS بازده دیپلماتیک فراتر از نمادگرایی دارد. کشورهای خلیج میتوانند با توجیه نتیجهگیری کنند که ترتیبات چندقطبیای که از قبل ساختهاند—سرمایهگذاریهای بندری با چین، مذاکرات دفاعی با روسیه، تجارت با هند—کمابیش به عنوان بیمه صرف نیستند بلکه ابزارهای فعالی برای شکلدهی به نتایجی هستند که بر امنیت خود آنها تأثیر میگذارند.
آیا موانع منطقهای میتوانند سازش را متوقف کنند
برای اینکه این نوع دیپلماسی ابرقدرتها کار کند، لازم است هر کشور در چیزی گذشت کند. ظرفیت روسیه بهخاطر اوکراین محدود است و سهم آن عمدتاً نمادین خواهد بود، با وزن عملیاتی کم. چین ترجیح میدهد در تعهدات امنیتی خاورمیانه وارد نشود و ممکن است محاسبه کند که درگیری محدود منافعش را بهتر تامین میکند تا توافقی که مستلزم علنی گرفتن موضع از سوی آن باشد.
هند باید ناخوشایندیِ نقش میانجی برای کشوری را که نزدیکترین شریک استراتژیکش آن را بمباران میکند مدیریت کند، و هر لغزش میتواند به رابطه چهارجانبه آسیب بزند. اسرائیل هیچ اشتیاقی برای یک توافق که خودش آن را کنترل نکند نشان نداده، و سیاست داخلی ایران، با ادامه اعتراضها و مقاومت تندروها در برابر هر چیزی که شبیه عقبنشینی باشد، ممکن است هر توافقی را برای تهران دشوار سازد.

وقتی میانجیان صلح ایران پاسخ میدهند
اما این موانع، هرچند واقعی، ایده را غیرقابلاجرا نمیکنند. جایگزین، جنگی بیپایان بدون وضعیت نهایی روشن فراتر از تقویم انتخابات آمریکا، آشکارا پایدارتر نیست. مسکو، پکن و دهلینو از سر نیکی سیاست آمریکا را نجات نخواهند داد؛ هر نقشی که ایفا کنند، از منافع خودشان در بازارهای نفت باثبات، خطوط کشتیرانی باز و خلیجی که آنها را مجبور به انتخاب طرف نکند ناشی خواهد شد. وظیفه واشنگتن این است که آن همراستایی منافع را بشناسد و از آن استفاده کند، نه اینکه هر نقشی برای رقبایش را به منزله اعتراف به شکست بداند.
برخی در نهاد سیاست خارجی آمریکا هر اتکا به قدرتهای رقیب را خود به خود یک شکست راهبردی میدانند. آن دیدگاه تا حدی موجه است اما واقعیتِ کنونی را در نظر نمیگیرد. واشنگتن دههها سیاست خاورمیانه را بر این فرض ساخت که تنها او میتواند شرایط امنیت منطقه را تعیین کند.
رویدادهای سال گذشته، و همزمانیِ جنگ ناتمام با ایران با اجلاس بریکس که توسط کشورهایی برگزار شد که بهترین موقعیت را برای کمک به پایان دادن به آن دارند، نشان میدهد آن فرض دیگر صادق نیست. دولتی که به دنبال راهی برای بیرون آمدن از جنگی است که بهراحتی نمیتواند آن را ببرد ممکن است دریابد کوتاهترین مسیر نه از طریق مستقیم تهران، بلکه از طریق دهلینو، مسکو و پکن میگذرد.

