یک سال پس از آتشبس اکتبر ۲۰۲۵، سامانههای سرپناه، آب و بهداشت در غزه همچنان وخیماند. محدودیتهای سیاسی، فهرستهای کالاهای دومنظوره، رهبری ضعیف و تأمین مالی متوقف شده مانع بهبودی میشوند، علیرغم وعدهها و خطرات زمستانی.
بحران انسانی غزه پس از آتشبس ادامه دارد
آتشبس اکتبر 2025 یک کمک انسانی واقعی، اگرچه جزئی، به نوار غزه آورد، بهطوریکه اسرائیل متعهد شد حدود 600 کامیون در روز را اجازه ورود دهد، غذا دوباره به بازارها برگشت و نشانههای دیگری از پیشرفت پدیدار شد. با این حال، یک سال بعد، پیشرفت متوقف شده و برخی از دستاوردهای اولیه معکوس شدهاند. برای مثال، حدود 1.98 میلیون نفر (94% از جمعیت) به کمک برای اسکان نیاز دارند، در حالی که نزدیک به یک میلیون نفر در مکانهایی که در معرض خطر سیلاب هستند زندگی میکنند درست زمانی که فصل بارندگی آغاز میشود.
مانعهای یک پاسخ مناسب—چه رسد به بازسازی و بازتوانی—از زمان آتشبس بهندرت تغییر کردهاند، و اگرچه برخی از این موانع فنی هستند، بیشتر آنها سیاسیاند. تا زمانی که دولت بعدی اسرائیل شکل نگیرد، و احتمالاً برای مدتی پس از آن، هیچ رهبر در اورشلیم نخواهد خواست که بهگونهای دیده شود که بهبودهای قابلمشاهده در قلمرویی که همچنان توسط حماس اداره میشود را ممکن میسازد. در حالی که هیئت صلح به رهبری آمریکا (BoP) در انتظار یک محیط سیاسی بازتر در اسرائیل است، باید پاسخ بهتری طراحی کند که کاستیهای تلاش کنونی را برطرف سازد، و همچنین کارزارهای تسریعشده انسانی و بازیابی پایه را به نتایج سیاسی قابلتحقق پیوند دهد.

شرایط در میدان
وضعیت کلی انسانی غزه همچنان وخیم است، با حادترین نیازها مرتبط با اسکان، بهداشت، آب و سلامت عمومی. تخمین زده میشود که 82% ساختمانها در نوار آسیب دیدهاند و 65% خانوارها همچنان در چادرها یا سازههای موقتی زندگی میکنند. دیگران به ساختمانهایی بازگشتهاند که ناامناند.
خدمات آب و فاضلاب نیز بهطور کافی بازنگشتهاند. بهطور میانگین خانوارها روزانه 4.3 لیتر آب آشامیدنی برای هر نفر دریافت میکنند که بسیار کمتر از حداقل اضطراری است. هر شش تصفیهخانه فاضلاب غزه خارج از سرویس هستند، بنابراین بیش از 150,000 متر مکعب فاضلاب تصفیهنشده هر روز وارد محیط زیست میشود. این شرایط به توضیح گسترش بیماریهای واگیردار، از جمله ایمپتیگو و مننژیت ویروسی، کمک میکند. خروج بیماران برای درمان محدود باقی مانده است، با تنها چند ده مورد در هفته که از طریق رفح خارج میشوند و حدود 18,000 بیمار هنوز در فهرست خروج قرار دارند.
انتظار میرود زمستان پیشرو با پیشبینی بارشهای سنگینتر وضعیت را تشدید کند، همانطور که تصاویری از چادرهای غرقشده در تاریخ 8 نوامبر نشان میدهد. روز بعد، BoP بیانیهای صادر کرد و «از دولت اسرائیل خواست تا اجازه ورود مواد ضروری را صادر کند»، اما این ممکن است خیلی دیر و ناکافی باشد.
زمستان گذشته که نسبتاً خشک بود، گزارش شد حداقل 11 کودک بر اثر هیپوترمی جان باختند، کلینیکها موارد متعدد سوختگی ناشی از آتشافروزی داخل چادرها برای گرما را درمان کردند، و شیوع بیماریهای پوستی و موارد تنفسی دو برابر شد. امسال جمعیت حتی فشردهتر شده زیرا بخش تحت کنترل اسرائیل در غزه که با خط زرد مشخص شده گسترش یافته است. صدها هزار نفر در نقاط پرخطر سیلزده زندگی میکنند و ممکن است مجبور به جابجایی شوند، اما مناطق امن بسیار محدودند.
در همین حال، کیتهای اضطراری سرپناه همچنان در بیرون غزه منتظر ماندهاند و محدودیتهای استفاده دوگانه همچنان مانع از تحویل تیرکهای چادر، ژنراتورها و پالتهای فلزی میشوند. حتی اگر به زودی اجازه ورود چنین اقلامی بیشتر داده شود، زیرساختهای آسیبدیده غزه همچنان به تعمیرات فوری و قابلتوجهی نیاز خواهند داشت که فراتر از کمکهای اساسی بشردوستانه است.

مقصر جمعی
این بحران نتیجه یک شکست جمعی است، عمدتاً در مسائل زیر:
حماس کماکان حکومت واقعی در غزه است. این گروه در ماههای اخیر حضور خود را بازتثبیت کرده است، ایستبازرسی برقرار میکند، قیمتها را تنظیم میکند، از معاملهگران مالیات میگیرد، تیمهای بشردوستانه را تهدید میکند و از سازمانهای بینالمللی غیرانتفاعی خواستار ثبتنام میشود. این امر تنش واقعی بین حفظ جریان منظم کمکها به غزه و محدود کردن آنچه حماس میتواند بهعنوان منبع درآمد استفاده کند، به مقاصد نظامی منحرف سازد و/یا بابت آن امتیاز سیاسی کسب کند ایجاد میکند.
اگرچه نگرانیهای اسرائیل درباره این مشکلات موجه است، واکنش کوتاهمدت باید تلاش راهبردی و حسابشدهتری برای مانعتراشی در بهرهبرداری حماس از کمک بینالمللی باشد، نه رد کامل این کمکها. در نهایت، این گروه تا زمانی که عملاً دولت غزه باقی بماند، به سوءاستفاده از چنین مساعدتهایی ادامه خواهد داد. یکی از راههای آغاز تغییر این واقعیت این است که به کمیته ملی اداره غزه (NCAG) و تشکیلات خودگردان فلسطین اجازه داده شود در تلاش بشردوستانه مشارکت کنند. تشکیلات خودگردان هنوز در غزه نقشهای رسمی و غیررسمی مختلفی دارد (برای مثال، ثبت جمعیت، صدور مجوزها، مدیریت گذرگاههای مرزی، توزیع آب) و آژانسهای سازمان ملل برای پوشش سیاسی روی آن حساب میکنند.
محدودیتهای استفاده دوگانه. در حال حاضر، اسرائیل بسیاری از اقلام مورد نیاز غزه برای زمستانزدایی، مدیریت آب، بهداشت محیط و بهداشت عمومی را اقلام استفاده دوگانه میداند و هر کالای غیرنظامی که ممکن است کاربرد نظامی برای حماس داشته باشد را محدود میکند. باز هم این نگرانیها موجه است، بهویژه با توجه به تلاشهای مستندسازیشده گروه برای کندن لولههای آب بهمنظور استفاده در ساخت راکتها (برای مثال، این ویدیوی Times of London از 2023 را ببینید)، و تصرف اخیر چادرهایی که برای غیرنظامیان درنظر گرفته شده بود. با این حال، ریسک بلندمدت سوءاستفاده حماس از اقلام استفاده دوگانه باید در برابر ریسک کوتاهمدت بدتر شدن وضعیت انسانی برای غزهایها، ایجاد مشکلات بهداشت عمومی و امنیت آب برای اسرائیلیها، و تضعیف بیشتر مشروعیت بینالمللی شکننده اورشلیم سنجیده شود.
علاوه بر این، حماس نشان داده که راههای دیگری برای تسلیح مجدد دارد غیر از انحراف کمکها. بهعنوان مثال، در دو ماه گذشته، گزارشهای منتشرنشده نشان میدهد که این گروه کمپینی برای جمعآوری تفنگهای دستی آسیبدیده، تفنگها، گلولههای نارنجکانداز و مواد منفجره برای تعمیر یا استفاده مجدد سازماندهی کرده است. غزه همچنین مملو از مهمات منفجرنشدهای است که میتوان بهطور مشابه بازسازی کرد.
بهجای ممنوعیت سراسری، امنیت اسرائیل بهتر است با فهرست محدودتر اقلام استفاده دوگانه متمرکز بر تهدیدات راهبردی تأمین شود. این فهرست میتواند با نظارت مؤثرتر بر مصرف نهایی برای اقلام خصوصاً حساس، و همچنین درسهایی از تلاشهای بازسازی قبلی مانند مکانیزم بازسازی غزه (GRM) همراه باشد.
خلا رهبری تصمیمگیریها را مسدود میکند
نبود «چهارمین»های بشردوستانه. یکی از موانع کلیدی بر سر راه یک تلاش مشترک هماهنگ، فقدان مقامات عالی است که بهطور دائمی برای هدایت پرونده بشردوستی منصوب شده باشند. این مشکل هم در طرف اسرائیلی و هم در طرف بینالمللی، از جمله سازمان ملل، وجود دارد. از زمان آغاز جنگ در 7 اکتبر 2023، سازمان ملل پنج بار مسئول بشردوستی خود در اورشلیم—که مسئول غزه است—را تغییر داده است.
ایجاد گروههای کاری و سایر کانالهای ارتباطی میان BoP، سازمانهای غیردولتی و سازمان ملل مثبت بوده است، اما این فرایندها همچنان دستوپاگیر مانده و بهصورت مسیرهای موازی بین تیمها در International Gaza Support Center (قبلاً CMCC)، BoP، و شورای امنیت ملی اسرائیل و Office of the Coordinator of Government Activities in the Territories (COGAT) اجرا میشوند.
تا زمانی که اورشلیم از دادن اختیار به یک مقام ارشد با صلاحیت بر عملیات مرتبط با بشردوستی نهادهای دولتی ذیربط—شامل COGAT، ارتش، وزارتخانههای کلیدی و مراجع مختلف گمرک و مرزی—خودداری کند، مقامات اسرائیلی احتمالاً از پذیرش مسئولیت تصویب اقدامات سیاسیاً بحثبرانگیز اجتناب خواهند کرد. در عمل، این به معنای تصمیمگیریهای دائماً به تعویق افتاده در مسائل راهبردی است.
کاهش منابع مالی. بر اساس آخرین ارقام منتشره در ژوئیه، مبلغ 4.06 میلیارد دلار که سازمان ملل در درخواست سالانه خود برای غزه و کرانه باختری از اهداکنندگان خواست، کمتر از 40٪ تأمین مالی شده است. بهطور مشابه، برنامه جهانی غذا میگوید که تأمین فعلی برای عملیات فلسطینی آن تقریباً نیمی از آنچه در سالهای گذشته دریافت میکرده است و برای ادامه عملیات تا مارس به 450 میلیون دلار نیاز دارد.
اگرچه BoP اوایل سال جاری اعلام کرد که 17 میلیارد دلار تعهد جمعآوری کرده، تنها بخش کمی از این پول عملاً دریافت شده است. دولتهای اندکی حاضرند هزینه بازسازی چیزی را بپردازند که در صورت از سرگیری جنگ ممکن است دوباره نابود شود، یا وضعیت موجودی بدون افق سیاسی را تضمین مالی کنند. پیوند زدن بازسازی به خلع سلاح حماس باعث شده بخش عمدهای از پول معطل مرحلهای بماند که در سال گذشته هیچ پیشرفتی در آن حاصل نشده است. علاوه بر این، خستگی اهداکنندگان مشهود است زیرا بحران بیپایان غزه با جنگهای دیگر و کاهش بودجهها رقابت میکند.
کاهش بازیگران توانمند اجراکننده در داخل غزه. اوایل امسال، اسرائیل ثبت سی و هفت سازمان بینالمللی غیردولتی فعال در نوار را لغو کرد، از جمله سازمانهای بزرگ مانند Medecins Sans Frontieres (MSF). علاوه بر این، قوانین اسرائیل مقامات دولتی را از تعامل با UN Relief and Works Agency منع میکند که محدودیتهای مالی و ظرفیتساز برای سازمانی ایجاد میکند که همچنان مدارس و کلینیکهایی در غزه اداره میکند.
صرفنظر از نگرانیهای عمیق و بهجا اورشلیم درباره UNRWA، واقعیت این است که محدود کردن نقش این آژانس خلأی ایجاد کرده است، زیرا در حال حاضر هیچ نهاد جایگزینی با توانایی آن برای انجام آن وظایف در مقیاس وجود ندارد. ظاهراً UNRWA در تلاش است تا عملکردهای ارائه خدمات خود را به PA یا NCAG منتقل کند، اما هر دو این نهادها خود هنوز در غزه حضور ندارند.
چگونه پیش برویم
اگرچه تحرک سیاسی احتمالاً باید تا شکلگیری دولت بعدی اسرائیل به تعویق بیفتد، اما BoP و شرکای آن نباید — و نباید منتظر باشند — تا برنامهریزی انسانی جدی را فعال کنند که میتواند وقتی شرایط مناسب شد به پیشرفت قابلمشاهده تبدیل شود. در سپتامبر، هیئت اجرایی یک برنامه بلندپروازانه متشکل از شصت و شش پروژه را رونمایی کرد که عمدتاً بر زیرساخت و «صلح و امنیت» متمرکز است.
با این حال، برای اطمینان از اینکه این پروژهها نیازهای انسانی فوری را در اولویت قرار میدهند و اثرات تثبیتکننده مورد نظر را دارند، طرح هیئت باید از نظر جغرافیایی گسترش یابد. منطقه آزمایشی پیشنهادی فعلی برای این تلاشها محله رفح در سوی اسرائیلی خط زرد است، اما اکثریت قریب به اتفاق جمعیت غزه در آن سوی خط سکونت دارند.
برای مؤثر بودن، اقدامات امدادی و بازسازی باید در جایی انجام شوند که مردم حضور دارند. یک طرح قابل اجرا همچنین نیازمند جدول زمانی واقعبینانهتر از شش ماه تعیینشده توسط BoP، و نیز بودجه مناسب و شرکای مجری توانمند داخل غزه است.
یکی از اولویتهای اصلی یک نقطه تماس اسرائیلی توانمند است، ترجیحاً در دفتر نخستوزیر. در بلندمدت، اورشلیم باید یک مقام دائمیتر را برای این نقش تعیین کند که اختیار واقعی بر چندین نهاد دولتی و نظامی داشته باشد تا ابتکارات مورد توافق بتوانند بهموقع اجرا شوند. این تعیین احتمالاً باید تا تشکیل دولت بعدی منتظر بماند.
در همین حال، واشینگتن باید همچنان فشار بیاورد تا اورشلیم یک نقطه تماس تعیین کند که بتواند مسئولیت تعهداتی را که BoP تاکنون تضمین کرده بر عهده بگیرد. این تعهدات اکنون باید عمومی شوند، تا هر کسی که دولت بعدی را تشکیل میدهد بتواند با استناد به اینکه در حال اجرای وعدههای دولت پیشین است، انتقاد عمومی را کاهش دهد. قابل توجه است که استفاده از رهبری ایالات متحده از بالا بهترین راه برای وادار کردن دولت بعدی به تغییر سریع مسیر باقی خواهد ماند.

نقشهای سازمان ملل و تشکیلات خودگردان نیاز به شفافیت دارند
از سوی خود، سازمان ملل باید فوراً یک هماهنگکننده بشردوستانه مقیم منصوب کند تا به یکپارچهسازی تلاشهای آژانسهای مختلف کمک کند. ورود دبیرکل جدید سازمان ملل در ژانویه همچنین فرصتی برای بازسازی رابطه کاری بین اسرائیل و آژانسهای سازمان ملل فراهم میآورد، از جمله یک انتقال عملی برای خدماتی که UNRWA هنوز ارائه میدهد.
البته مسائل انسانی و بازیابی را نمیتوان بهطور کامل از مسائل حکمرانی جدا کرد. بنابراین واشنگتن و شرکایش باید اطمینان حاصل کنند که NCAG نقش واقعی در کارزار تسریعشده بشردوستانه دارد — نقشی که بعدها میتواند به تلاشهای حکمرانی انتقالی تبدیل شود. این به معنای اجازه دادن به اعضای کمیته برای آغاز ایجاد حضور در داخل غزه از طریق تعامل محلی پیش از آن است که NCAG بهصورت رسمی وارد نوار غزه شود.
درگیر کردن PA نیز مهم است، زیرا حمایت آن برای هماهنگی تلاشهای بشردوستانه توسط سازمان ملل، سازمانهای غیردولتی و جامعه وسیعتر اهداکنندگان لازم خواهد بود. طرح ۲۰ مادهای آمریکا برای غزه درباره بازگشت نهایی PA به نوار غزه صحبت میکند. بنابراین BoP باید از آن طرح بهعنوان اهرمی برای وادار کردن PA به انجام اصلاحات استفاده کند، بهجای اینکه از ضعفهای PA بهعنوان دلیلی برای حذف آن از برنامهریزی برای حکمرانی آینده قلمرو بهره ببرد.
در نهایت، BoP باید به فشار بر اهداکنندگان برای تبدیل تعهدات به پول واقعی ادامه دهد، با اولویت شکاف سرپناه زمستانی. همچنین باید آماده شود تا در صورت بهبود شرایط سیاسی، شرکای موجود و بالقوه را برای تلاشهای گستردهتر بازیابی و بازسازی بسیج کند.
بحران انسانی غزه نیازمند پوشش سیاسی است
هیچکدام از این گامها قرار نیست جایگزین تصمیمگیریهای سخت درباره خلع سلاح و حکمرانی شوند، اما برای قابل زیست نگه داشتن غزه موقتا ضروریاند. خطرات اقدام واقعی هستند، اما خطرات عدم اقدام نیز همینطور — اول و مهمتر برای جان و کرامت فلسطینیها، و همچنین برای جایگاه بینالمللی اسرائیل که در حال حاضر در نقطهای پایین قرار دارد و با تصاویر چادرهای غرقشده و کودکان بیمار در این زمستان یاری نخواهد شد.

