اسرائیل به‌طور فزاینده‌ای فروپاشی رژیم ایران را به‌عنوان راه‌حل نهایی برای تهدیدهای هسته‌ای و موشکی تهران می‌نگرد، اما بحران اقتصادی شدید، ملی‌گرایی تحت اثر «محافظه‌کاری در برابر تهدید خارجی»، یگانگی نیروهای امنیتی و مخالفت پراکنده، فروپاشی را در افق قابل‌پیش‌بینی غیرقابل‌پیش‌بینی و نامحتمل می‌سازد.
چرا فروپاشی رژیم ایران همچنان نامحتمل است
نتایج محدود دو جنگ اخیر با ایران از نظر از بین بردن تهدیدات هسته‌ای و موشکی، این برداشت را در اسرائیل تقویت کرده است که تغییر رژیم در تهران راه‌حل نهایی برای تهدید ایرانی است. با این حال، هرچند جمهوری اسلامی با مجموعه‌ای از بحران‌های شدید روبه‌رو است، فروپاشی آن لزوماً قریب‌الوقوع نیست. جنگ‌ها، فشارهای خارجی و سرکوب خشونت‌آمیز موج اخیر اعتراضات، خستگی و ناامیدی را در میان مردم ایران ایجاد کرده است، همراه با گردهم‌آیی در احساس همبستگی، ملی‌گرایی و وابستگی فزاینده به شبکه‌های کمک‌رسانی و رفاهی رژیم.
در عین حال، دستگاه‌های امنیتی همچنان منسجم باقی مانده‌اند و خود را برای سرکوب دوباره اعتراضات آماده می‌کنند، در حالی که مخالفان رژیم همچنان از تفرقه و فقدان رهبری مورد توافق رنج می‌برند. اسرائیل می‌تواند و باید در طول زمان به تضعیف رژیم اقدام کند. با این وجود، تغییر رژیم پیش از هر چیز به شهروندان ایران، به توازن داخلی قدرت میان رژیم و مخالفان آن، و به توانایی در تولید یک آلترناتیو قابل‌قبول برای حکومت کنونی بستگی دارد. بنابراین، برنامه‌ریزی استراتژیک برای پرداختن به تهدیدات فوری هسته‌ای و موشکی نباید بر پایه تغییر رژیم قرار گیرد.
نتانیاهو و بنت هر دو خواستار سرنگونی هستند
در مراسم اعطای درجه افسری در تاریخ October 21, 2026، نخست‌وزیر Benjamin Netanyahu اعلام کرد که تنها یک راه برای از بین بردن تهدید ایرانی یک‌بار برای همیشه وجود دارد: سرنگونی رژیم. او افزود که این دستور او به ارتش اسرائیل، موساد و مجموعه دفاعی بوده است. حدود دو ماه پیش‌تر، نخست‌وزیر پیشین Naftali Bennett اعلام کرده بود که ساعت تغییر رژیم در ایران از لحظه‌ای که دولت در اسرائیل جایگزین شود به‌صدا درمی‌آید.
او این اظهارات را در حالی مطرح کرد که از ناکامی دولت در ایجاد تغییر رژیم در جریان عملیات «Roaring Lion» انتقاد می‌کرد. با توجه به نتایج محدود دو کارزار علیه ایران، این اظهارات قابل درک است. با وجود دستاوردهای عملیاتی قابل توجه، ایالات متحده و اسرائیل در حذف برنامه هسته‌ای ایران یا محروم ساختن ایران از توانایی ادامه داشتن و تولید موشک‌ها و پهپادها—که تهدید قابل‌توجهی برای همسایگانش ایجاد می‌کنند—موفق نشدند.
دو جنگ برنامه هسته‌ای را زنده گذاشتند
اگرچه دو جنگ ضربات سنگینی به رهبری جمهوری اسلامی و توانایی‌های نظامی آن وارد کرد، رژیم به حیات خود ادامه داد، برنامه‌های هسته‌ای و موشکی آن ریشه‌کن نشد، و به نظر می‌رسد رهبری جدید در تهران، در این مرحله، حتی سخت‌گیرتر و مایل‌تر به پذیرش ریسک‌ها باشد. عملیات «Rising Lion» بخش قابل‌توجهی از توان صنعتی هسته‌ای را که ایران در طول سال‌ها ساخته بود از بین برد، اما صدها کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده، سانتریفیوژهای پیشرفته، دانش فنی، کادر انسانی و زیرساخت‌های زیرزمینی را در اختیار آن گذاشت.
علاوه بر این، منطقی است که فرض کنیم دو جنگ انگیزه ایران را برای پیگیری سلاح هسته‌ای به‌عنوان تضمینی برای بقا رژیم و به‌عنوان بازدارنده‌ای در برابر حملات آینده تقویت کرده‌اند، هرچند هنوز مشخص نیست که آیا بحث درون ایران در این موضوع به‌طور کامل حل شده است یا نه. در عین حال، ایران همچنان زرادخانه قابل‌توجهی از موشک‌ها و پهپادها را حفظ کرده است. خسارت شدید به قابلیت‌های تولید موشکی آن به احتمال زیاد مانع تلاش برای بازسازی این توانایی‌ها نخواهد شد، با وجود محدودیت‌ها.
تغییر رژیم خطرات نادقیق به همراه خواهد داشت
در این واقعیت، تعجب‌آور نیست که اسرائیل روزافزون تغییر رژیم در ایران را به‌عنوان راه‌حل نهایی برای رفع تهدیدات ایرانی—خواه در حوزه هسته‌ای، خواه در زمینه توانایی‌های راهبردی نظامی (به‌ویژه مجموعه موشک‌های بالستیک)، یا در زمینه ادامه حمایت ایران از نیابتی‌های منطقه‌ای‌اش—بنگرد. تغییر رژیم می‌تواند بخش قابل‌توجهی از این تهدیدات را به‌طور بنیادی حل کند، هرچند می‌توان استدلال کرد که پیامدهای تغییر سیاسی را نمی‌توان از قبل پیش‌بینی کرد.
این وضعیت مثلاً در مصر نیز رخ داد، زمانی که اخوان‌المسلمین پس از انقلاب تحریر در سال 2011 به قدرت رسید. خودِ نخست‌وزیر نتانیاهو در محاسبه وضعیت اشتباه کرد وقتی در سخنرانی‌ای در کنگره آمریکا در سپتامبر 2002، در چارچوب تلاش‌هایش برای قانع کردن ایالات متحده به جنگ در عراق، ادعا کرد که حذف صدام حسین و رژیم او «تأثیرات مثبت عظیمی بر منطقه» خواهد داشت. می‌توان استدلال کرد، برای مثال، که فروپاشی رژیم فعلی ایران ممکن است توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای تصاحب نهادهای دولتی و برقراری یک رژیم نظامی به‌کار گرفته شود.
همچنین ممکن است به تجزیه داخلی، هرج‌ومرج و از دست رفتن ثبات منجر شود و بالقوه امنیت و ثبات کشورهای همسایه را تضعیف کند. علاوه بر این، فروپاشی رژیم لزوماً تضمین‌کننده برقراری حکومت دموکراتیک نخواهد بود، زیرا هیچ تضمینی وجود ندارد که نیروهای دموکرات—چه در داخل ایران و چه در میان اپوزیسیون ایرانی در تبعید—توانایی و ابزارهای لازم را برای تحقق آن داشته باشند.
آیا سپاه ممکن است از این هم سخت‌تر شود؟
با این حال، امروزه قانع کردن تصمیم‌گیران در اسرائیل دشوار است که سناریویی بدتر از واقعیت کنونی در ایران ممکن است رخ دهد. حتی یک رژیم نظامی به رهبری سپاه لزوماً از دید اسرائیل بدتر از رژیم فعلی به رهبری مجتبی خامنه‌ای نخواهد بود، رژیمی که در آن سپاه از تسلط قابل‌توجهی برخوردار است.
می‌توان استدلال کرد، برای مثال، که فرماندهان فعال یا بازنشسته سپاه ممکن است بیش از ملاحظات ایدئولوژیک و آرمان‌های انقلابی به منافع شخصی و سازمانی خود اهمیت دهند. علاوه بر این، سپاه یک یگان یکپارچه نیست و بنابراین ممکن است در مقایسه با رژیم کنونی که عموماً از درجه نسبتاً بالایی از انسجام داخلی برخوردار است، بیشتر در معرض کشمکش‌های قدرت و اختلافات داخلی باشد .
سؤال محوری این است که آیا استراتژی اسرائیل در قبال ایران—که باید با درس‌های دو جنگ اخیر مورد بازبینی قرار گیرد—می‌تواند بر این فرض کاری مبتنی باشد که فروپاشی رژیم ایران، چه در اثر مداخله خارجی و چه در پی تحولات داخلی، تنها مسئله زمان است نه امکان. تحولات در “جمهوری اسلامی سوم” که پس از آخرین جنگ در ایران برپا شده است، دست‌کم شایسته یک نگاه واقع‌بینانه و بدبینانه نسبت به احتمال تغییر سیاسی در ایران در آینده قابل پیش‌بینی هستند.
بحران اقتصادی انقلاب به بار نیاورده است
شکی نیست که رژیم ایران با یک بحران اقتصادی شدید روبه‌رو است که شمار بیشتری از شهروندان ایرانی را به فقر می‌کشاند. جنگ و محاصره دریایی جاری زیان اقتصادی بی‌سابقه‌ای وارد کرده‌اند، از جمله تورمی در حدود 90 درصد، کوچک‌شدن اقتصادی دست‌کم شش درصد، افت شدید درآمدهای نفتی، افزایش قابل توجه فقر، رشد بیکاری و فروپاشی پیوسته پول محلی، ریال.
بحران مشروعیتی که جمهوری اسلامی سال‌هاست با آن مواجه بوده نیز همچنان حل‌نشده باقی مانده است. افزون بر این، انتصاب مجتبی خامنه‌ای به عنوان جانشین پدرش، علی خامنه‌ای، محتمل است که در طول زمان این بحران را عمیق‌تر کند. تلاش‌های رژیم ایران برای ارائه توضیحاتی درباره غیبت طولانی رهبر جدید از انظار عمومی بازتاب‌دهنده نگرانی فزاینده مقامات نسبت به دشواری تثبیت مشروعیت او است: رهبری که بدون تجربه رسمی و عمومی قابل توجه بر مسند نشسته، جایگاه دینی محدودی دارد، و انتصابش به سبب توارث از پدر به فرزند مورد نقد است و تردیدهایی درباره وضعیت او و توانایی تصمیم‌گیری‌اش وجود دارد.
نخبه‌گرایی ملی‌گرایی، رژیم و مردم را متحد کرده است
با این حال، این مجموعه بحران‌ها انقلاب یا تغییر رژیم را تضمین نمی‌کند. دو جنگ ظرف یک سال، سرکوب خشونت‌بار موج اعتراضات که در دسامبر 2025 آغاز شد، و تروماهای عمومی ناشی از آن خستگی، ناامیدی و ترس از تکرار درگیری را نیز پدید آورده‌اند. در کنار دشمنی نسبت به رژیم، نوعی هم‌پیمانی نیز شکل گرفته است که از سوی مقامات تشویق می‌شود و حول پرچم ملی‌گرایی ایرانی و مخالفت با حملات خارجی تجمع یافته است.
مقامات ایرانی اخیراً قصد خود را برای تسهیل بازگشت هنرمندان، شخصیت‌های فرهنگی و مهاجران به کشور اعلام کرده‌اند. در اواخر ماه اوت، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی عباس صالحی اعلام کرد که فهرست‌هایی شامل بیش از صد چهره ایرانی مقیم خارج به مراجع ذی‌ربط ارسال شده است تا موانع بازدید یا بازگشت آنها به ایران رفع شود. حتی اگر این اقدام را بتوان حرکتی تبلیغاتی و بدبینانه از سوی رژیم دانست، بیانگر تلاش برای جذب حتی منتقدان به سوی خود از طریق پرورش احساسات میهن‌پرستی و همبستگی در پی جنگ است.
تهدیدات خارجی به رژیم در زمینه بسیج یاری کرد
این اقدامات در زمینه مجموعه‌ای از عوامل رخ داد که واکنش‌های شدید در ایران، حتی فراتر از دایره طرفداران رژیم، را برانگیخت و به عنوان بیان احساسات ملی و میهن‌پرستانه عمل کرد. این عوامل شامل آسیب به زیرساخت‌های ملی، دانشگاه‌ها و غیرنظامیان در طول جنگ؛ گزارش‌هایی درباره تلاش‌های اسرائیل و ایالات متحده برای تشویق فعالیت‌های براندازانه در میان اقوام و اقلیت‌های زبانی، به‌ویژه کردها، که به عنوان تلاشی برای تضعیف تمامیت ارضی ایران تلقی شد؛ و تهدیدات رئیس‌جمهور ترامپ برای «بازگرداندن ایران به عصر حجر» و نابودی تمدن ایرانی است.
رژیم از این اظهارات استفاده کرد تا با موفقیتی نسبی روایت این‌که دولت آمریکا تنها به دنبال سرنگونی رژیم ایران یا مسدود کردن مسیر ایران به سوی تسلیحات هسته‌ای نیست، بلکه در پی آسیب رساندن به هویت، تمدن و تمامیت ارضی آن نیز هست را تقویت کند. بنابراین، به لحاظ استدلال رژیم، این یک جنگ وجودی است که نیازمند بسیج کل جامعه، از جمله منتقدان آن است.
نیروهای امنیتی برای اعتراض آماده می‌شوند
همزمان، دستگاه‌های امنیتی و سرکوبی خود را برای احتمال ازسرگیری اعتراضات آماده می‌کنند. جنگ روند امنیتی‌شدن در ایران را تسریع کرد و به نظر می‌رسد مقامات تلاش متمرکزی برای افزایش نظارت بر جامعه، تعمیق نفوذ اطلاعاتی و گسترش حضور نیروهای امنیتی در فضاهای عمومی انجام می‌دهند. انتصاب حسین طائب به‌عنوان فرمانده بسیج، پس از سال‌ها ریاست بر سازمان اطلاعات سپاه پاسداران، بیان روشنی از تلاش‌های رو به رشد رژیم برای آماده‌سازی در برابر احتمال ازسرگیری اعتراضات است.
دستور انتصاب او بر گسترش «شبکه اطلاعات مردمی»، استفاده از فناوری‌های نوین و تعمیق فعالیت بسیج در محله‌ها، مساجد و میان گروه‌های مختلف اجتماعی تأکید می‌کند. با این حال، تلاش‌ها برای سرکوب در حال حاضر عمدتاً بر خنثی‌سازی تهدیدات احتمالی از سوی مخالفان رژیم متمرکز است و کمتر بر اجرای پوشش اسلامی تمرکز دارد، از ترس تشدید تنش‌های داخلی پیرامون مسئله حجاب. حتی در درون مجموعه روحانیت نیز نسبت به فراخوان‌ها برای ازسرگیری اجرای سخت‌گیرانه پوشش، تردیدهایی ابراز شده است.
برای نمونه، نماینده معظم‌له در استان اصفهان، آیت‌الله یوسف طباطبائی‌نژاد، اخیراً اظهار داشته است که کارزار تشویق زنان به رعایت حجاب باید به‌صورت تدریجی، مستمر و با صبر انجام شود و از اقدامات اجباری پرهیز شود.
مخالفان همچنان پراکنده و بدون رهبر
علاوه بر این، مخالفان رژیم، چه داخل و چه خارج از ایران، همچنان با دشواری‌های سازمانی و فقدان رهبری مورد توافق مواجه‌اند. بنابراین حتی اگر اعتراضات مردمی از سر گرفته شود، لزوماً به خودی خود منجر به تغییر سیاسی موردنظر یا ایجاد یک جایگزین قابل‌قبول برای دولت کنونی نخواهد شد. افزون بر این، نخبگان حاکم، به‌ویژه دستگاه‌های سرکوبگر و اجرای قانون، به نظر می‌رسد همچنان منسجم و آمادهٔ سرکوب هر تهدید احتمالی علیه ثبات رژیم باشند. انتظار می‌رود این انسجام دست‌کم تا زمانی که ایران در وضعیتی حساس از نظر امنیتی و همراه با احتمال ازسرگیری درگیری‌ها قرار دارد، پایدار بماند.
خانوارها هزینه تحریم‌ها را تحمل می‌کنند
در عین حال، مقامات در پی راه‌حل‌های موقت برای بحران اقتصادی رو به وخامت هستند. این راه‌حل‌ها شامل به‌روزرسانی ارزش کوپن‌های غذایی برای شهروندان؛ تلاش‌های محلی برای افزایش نظارت بر قیمت کالاهای اساسی، برای مثال از طریق شبکه‌های خرده‌فروشی شهرداری به‌منظور کاهش اثر بر گروه‌های کم‌درآمد؛ کاهش مصرف سوخت؛ و ادامه برداشت از ذخایر ارز خارجی انباشته‌شده در سال‌های اخیر می‌شود.
این اقدامات، همراه با آمادگی مرسوم خانوارها برای شرایط اضطراری، سنت فرهنگی همیاری متقابل و شبکه رفاهی مؤسسات خیریه و امدادی، کمک می‌کنند تا دست‌کم در حال حاضر کمبود شدید کالاهای اساسی یا قحطی رخ ندهد. علاوه بر این، کمک‌های دولتی برای بسیاری از شهروندان بیش از همیشه حیاتی شده است. وابستگی آنها به سازوکارهای امدادی و حمایتی رژیم — در سطوح ملی و شهری — توانایی‌شان را برای مخالفت آشکار با رژیم محدود می‌کند.
چه چیزی در عمل می‌تواند رژیم را سرنگون کند؟
در مصاحبه‌ای اخیر با روزنامه اصلاح‌طلب اعتماد، جامعه‌شناس تقی آزادارمکی به تاب‌آوری جامعه ایرانی در برابر تشدید بحران اقتصادی پرداخت. او استدلال کرد که جامعه ایرانی مدت‌ها خود را برای زندگی تحت شرایط سخت و حالات اضطراری آماده کرده است. این آمادگی ریشه در فرهنگ «ذخایر اضطراری» دارد: خانواده‌های ایرانی معمولاً مقادیر قابل توجهی طلا، ارز خارجی، کالاهای ضروری و مواد غذایی در خانه نگه می‌دارند.
در نهایت، در حالی که تغییر رژیم می‌تواند در واقع بخش قابل‌توجهی از تهدیدهای ایرانی را از میان بردارد، این امر نخست و بیش از همه به شهروندان ایران و به پویایی‌های درون‌مرزی میان رژیم و حامیان آن از یک سو و مخالفان آن از سوی دیگر بستگی دارد. چنین تغییری تنها پس از تغییری در توازن قوا میان کسانی که به دنبال تغییر انقلابی در وضع موجود سیاسی هستند و کسانی که مصمم به حفظ آن به هر قیمت‌اند، امکان‌پذیر خواهد شد.
این فرایند می‌تواند به فرسایش تدریجی رژیم تا سقوط آن منجر شود، هرگاه حلقه‌های پیرامون آن به قابلیت‌پذیری‌اش و توانایی‌اش در ادامه استفاده از دستگاه سرکوبگر برای تضمین بقای بلندمدت خود دیگر اعتقادی نداشته باشند.
تغییر در توازن قوا می‌تواند از طریق شکستن انسجام دستگاه رژیم و نخبگان نظامی-امنیتی حامی آن رخ دهد، یا از طریق رشد کمی (افزایش شمار معترضان) و پیشرفت کیفی (تشکیل ائتلافی گسترده و فرابخشی) جنبش اعتراضی.
تغییر سیاسی مورد نظر امیدوارکننده است، اما هیچ راهی برای پیش‌بینی زمان وقوع آن وجود ندارد. حملات به زیرساخت‌های ملی نیز تضمینی بر فروپاشی رژیم نیستند. ممکن است ایران را به وضعیتی حتی شکست‌خورده‌تر تبدیل کنند، اما دولت‌های شکست‌خورده می‌توانند برای مدت طولانی زنده بمانند و همچنان تهدیدهای قابل‌توجهی ایجاد کنند.
استراتژی اسرائیل نمی‌تواند بر فروپاشی حساب کند
این بدان معنا نیست که اسرائیل باید رویکردی منفعل اتخاذ کند و از انجام گام‌های پیشگیرانه برای تضعیف تدریجی ثبات رژیم ایران خودداری ورزد. این کشور می‌تواند و باید به‌طور مداوم در جهت تضعیف آن تلاش کند و برای یک بحران حکومتی یا انتقال انقلابی با استفاده از مجموعه‌ای از ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی و مخفی آماده شود.
این اقدامات شامل پیشبرد ابتکاراتی است که به شهروندان ایرانی دسترسی به رسانه‌ها و اطلاعات آزاد را فراهم می‌آورد؛ حمایت علنی از معترضان که می‌تواند آنها را به ادامه مبارزه تشویق کند؛ و آماده‌سازی، از طریق وسایل و کانال‌های مختلف، برای روزی که میلیون‌ها ایرانی به خیابان‌ها می‌آیند و به هر نوع کمک ممکن نیاز خواهند داشت. با این حال، طرح‌ریزی استراتژیک درباره ایران نباید بر چشم‌انداز تغییر رژیم مبتنی باشد، به‌ویژه با توجه به پیشروی مستمر برنامه هسته‌ای آن و بازسازی سامانه موشکی‌اش.