هشت ماه جنگ پالایشگاهها، خطوط میعان گاز طبیعی، پایانههای صادراتی و خطوط لوله را در هفت کشور خلیج فارس آسیب زده است. یک کمپین دوم علیه ایران پس از کاهش دفاع هوایی و تضعیف مسیرهای دورزن آغاز خواهد شد و تهدیدی برای از دست رفتن ظرفیت سالها و اعتماد واردکنندگان بهوجود میآورد.
زیرساخت انرژی خلیج در محاصره
با معیار باریکِ بشکههای حملشده، خلیج فارس هشت ماه جنگ را بهتر از انتظار اکثر تحلیلگران انرژی تحمل کرده است. براساس دادههای شرکت ردیابی کشتی Kpler، محمولههای نفت از طریق تنگه هرمز و مسیرهای جایگزین در هفته منتهی به 18 اکتبر بهطور میانگین بیش از 24 میلیون بشکه در روز بوده که بالاتر از سطح پیشا جنگیِ 23.3 میلیون است. تحلیلگران JPMorgan هفته گذشته نوشتند که بازارهای انرژی «در حال همگرا شدن به سمت یک منازعه ابدی» هستند و این دیدگاه، باور در دولت ترامپ را تقویت کرده که منطقه میتواند دور دیگری از درگیریها را جذب کند.
آن دیدگاه میزان جریان فعلی نفت و گاز از خلیج را با وضعیت پالایشگاهها و پایانههایی که آنها را جابهجا میکنند، اشتباه میگیرد. از زمان آغاز جنگ در 28 فوریه، موشکها و پهپادهای ایرانی پالایشگاهها، خطوط تولید گاز طبیعی مایع (LNG) و پایانههای صادراتی را در سراسر خلیج آسیب زدهاند و حوثیها جبهه دوم را در دریای سرخ گشودهاند. بخش عمده آنچه از دست رفته سالها زمان برای بازسازی خواهد برد. هزینه عمدتاً بر دوش واردکنندگان در آسیا، اروپا و کشورهای در حال توسعه خواهد افتاد که سیستمهای انرژی خود را بر عرضه قابل اتکا از خلیج بنا کردهاند.
برنامهریزان آمریکایی و اسرائیلی گزینههایی برای کارزار کوتاه و فشرده علیه تاسیسات هستهای ایران، زرادخانههای موشکی و پهپادی و زیرساخت انرژی پس از انتخابات میاندورهای آمریکا در 3 نوامبر تدارک دیدهاند، گزارش نیویورک تایمز هفته گذشته نوشت. رئیسجمهور ترامپ آن را تصویب نکرده است. این هفته والاستریت ژورنال گزارش داد که واشنگتن به دولتهای خلیج گفته برای چنین حملهای آماده شوند. مقامات ایرانی در واکنش، تأسیسات نفتی سعودی، مراکز داده خلیج و کابلهای زیرآبی را بهعنوان اهداف نام بردهاند. دور بعدی احتمالاً بر داراییها و واردکنندگانی متمرکز خواهد شد که دولتهای خلیج کمترین استطاعت را برای از دست دادنشان دارند.

دههها افزونگی فرسوده میشود
شهرت خلیج بهعنوان تأمینکنندهای قابلاطمینان تا حد زیادی بر سرمایهگذاریهای چنددههای به همان اندازه که بر زمینشناسی مبتنی است، استوار است. پس از تحریم نفتی 1973، کشورهای مصرفکننده آژانس بینالمللی انرژی (IEA) را ایجاد کردند، و دکترین کارتر 1980 ایالات متحده را متعهد کرد که خلیج را با استفاده از زور باز نگه دارد.
پس از جنگ خلیج فارس 1991 و تهاجم 2003 به عراق، کشورهای خلیج فارس در ایجاد افزونگی سرمایهگذاری کردند. عربستان سعودی خط لوله شرق-غرب را تا بندر دریای سرخ یانبو توسعه داد، امارات متحده عربی خط لولهای به فجیره ساخت تا از هرمز عبور نکند، و ریاض ظرفیت تولید اضافی را در حالت آماده نگه داشت. همه اینها پیشفرض بر این بود که قدرت آمریکا از زیرساختهای منطقه محافظت خواهد کرد یا حداقل حملات به آن را بازدارنده خواهد ساخت. درگیریهای امسال آن پیشفرض را واژگون کرده است.
یک تحقیق اخیر رویترز دستکم 135 حمله پهپادی و موشکی ایرانی را مستندسازی کرد که دستکم به 84 تسهیلات زیرساختی در هفت کشور خلیج فارس از آغاز جنگ آسیب زدهاند. حملات مرتبط با ایران به پنج مورد از نه پالایشگاه بزرگ عربستان و هر دو منیفولد صادراتی در فجیره، ترمینال اصلی امارات خارج از هرمز، آسیب وارد کرد. در راس لافان قطر، بزرگترین مجتمع LNG جهان، حملات به کلدباکسهایی که تجهیزات مایعسازی را در خود جای میدهند، دو ترن LNG را از کار انداخت که نمایانگر حدود 17 درصد از ظرفیت صادراتی قطر بودند. QatarEnergy انتظار دارد تعمیرات سه تا پنج سال طول بکشد و هزینهای معادل 20 میلیارد دلار درآمد سالانه را به همراه داشته باشد. از آنجا که بسیاری از این تجهیزات سفارشی ساخته شدهاند، این خسارات بیش از هر آتشبس یا توافق صلح با ایران دوام خواهند داشت.

نرخهای رهگیری برنامهریزان را گمراه میکند
طرفداران ازسرگیری کمپین به سامانههای دفاع هوایی آمریکا و خلیج استناد میکنند که از بیشتر معیارها خوب عمل کردهاند. امارات اعلام کرد 132 مورد از 137 موشک بالستیکی شلیکشده در روز اول جنگ را رهگیری کرده است. Jewish Institute for National Security of America (JINSA) در مارس برآورد کرد که بیش از 90 درصد از پرتابههای ایرانی در سراسر عرصه رهگیری شدهاند.
نرخهای رهگیری، با این حال، معیار نادرستی برای زیرساختهای انرژی هستند. یک پالایشگاه یا مجتمع LNG لازم نیست بارها هدف قرار گیرد تا از مدار خارج شود؛ فقط باید یک مؤلفه بحرانی را از دست بدهد. در 18 مارس، وزارت دفاع قطر گفت نیروهای آن چهار فروند از پنج موشک بالستیکی را که ایران به رأس لفان شلیک کرده بود رهگیری کردند. آن حمله دو قطار یادشده را از کار انداخت. نرخ رهگیری 80 درصد همچنان منجر به از دست رفتن تأمین LNG شد که سالها دوام خواهد داشت. فایننشال تایمز گزارش داد که موشکها به اندازهای مانورپذیر بودند که بتوانند از باتریهای پاتریوت فرار کنند.
دور دوم نیز از موقعیت دفاعی ضعیفتری آغاز میشد. JINSA برآورد کرد که تا اواخر مارس، بحرین تا 87 درصد از سامانههای رهگیری پاتریوت خود را مصرف کرده و امارات و کویت هر کدام حدود 75 درصد را مصرف کردهاند. حتی اگر دفعات بعد دفاعها بهتر عمل کنند، چند فروند موشکی که به یک قطار گازی، یک ایستگاه پمپاژ یا یک منیفلد ترمینال برسند میتوانند ظرفیتی را از بین ببرند که بازار برای سالها نمیتواند جایگزین آن شود.
برای برنامهریزان، سهم موشکهای ایرانی که متوقف میشوند باید کمتر از آنچه باشد که چند موشکی که عبور میکنند هدف قرار خواهند داد. در همین حال، از زمان اعلام محاصره دریایی عربستان در 20 ژوئیه، حوثیها سهبار پالایشگاه 400000 بشکه در روز جیزان متعلق به Saudi Aramco را هدف قرار دادهاند و آن را برای تعمیرات در اوت از مدار خارج کردهاند. حملات پهپادی به زیرساخت خط لوله شرق-غرب در سپتامبر موجب شد ریاض خط را برای 11 روز ببندد و بارگیریها در ینبع متوقف شود. این گروه ادعا کرد حملات جدیدی به ایستگاههای پمپاژ خط لوله در 24 اکتبر و 26 اکتبر انجام داده است که عربستان آنها را تأیید نکرده است. خط لولهای که برای مقابله با بستن تنگه هرمز ساخته شده بود، به یکی از آسیبپذیرترین بخشهای سیستم صادراتی عربستان تبدیل شده است.
آسیا شوک انرژی را جذب میکند
آسیا، که پیش از جنگ نزدیک به نه دهم نفتی را که از طریق هرمز منتقل میشد دریافت میکرد، بیشترین فشار را تحمل کرده است. در مارس، بنگلادش دانشگاههای خود را زودتر تعطیل کرد، سوخت را در پمپ سهمیهبندی کرد و گاز را از چهار مورد از پنج کارخانه کود دولتی خود برای حفظ شبکه برق منحرف کرد.
پاکستان هفته کاری چهارروزه تحمیل کرد و مدارس را بست. هند خانوارها را محدود به یک سیلندر گاز پخت و پز یارانهای هر 25 روز کرد در حالی که جمعیت برای محاصره فروشندگان صف کشیدند. فیلیپین وضعیت اضطراری انرژی ملی اعلام کرد و در ماه مه خاموشیهای چرخشی نزدیک به 2 میلیون نفر در لوزون را بدون برق گذاشت.
تا سپتامبر، صادرکنندگان پوشاک بنگلادش از لغو سفارشها و خطوط تولید تعطیلشده گزارش دادند، بیمارستانها در سیلهت تقریباً هر ساعت برق خود را از دست میدادند و برخی خانوادهها در داکا تا نیمهشب برای رسیدن فشار کافی گاز جهت پخت شام منتظر میماندند. در معرض بودن اروپا عمدتاً از طریق محصولات پالایشی است؛ پرمیومهای دیزل اروپایی در سپتامبر رکورد زد.
چرا زیرساخت انرژی خلیج قابل دوام نیست
حملات ایرانی به تأسیسات نفتی عربستان، همراه با کمپین حوثی، هر دو مسیر صادراتی سعودی را همزمان زیر حمله قرار میدهد در حالی که دیگر مسیرهای جایگزین منطقه پیشتر تضعیف شدهاند. زمانبندیهای بازیابی به سمت دههها کشیده خواهد شد و ظرفیت مازاد سعودی که از دهه 1990 شوکهای عرضه را جذب کرده است تحلیل خواهد رفت. خریداران و فروشندگان پیشاپیش به گونهای سازگار شدهاند که دور دوم این تغییرات را دائمی خواهد کرد.
در 22 اکتبر، QatarEnergy قراردادی برای خرید تا 4 میلیون تن متریک در سال LNG آمریکایی از Cheniere تا 2054 امضا کرد، تأمینی که از تنگه هرمز عبور نمیکند. اگر درگیریها از سر گرفته شود، تولیدکنندگان خلیج ممکن است دریابند سهم بازاری را که به ایالات متحده، زغالسنگ و سایر عرضهکنندگان واگذار میکنند بازنمییابد.
مذاکره بهتر از یک کمپین دیگر است
جایگزین یک دور دیگر، توافقی مذاکرهشده است که هر دو طرف در آن از مواضع خود عقبنشینی کنند، و خطوط کلی چنین توافقی هماکنون قابل رؤیت است. میانجیگران قطری در 25 اکتبر پیشنویس توافقی را به تهران تحویل دادند که گزارشها حاکی از آن است ترتیب هفتروزهای از گامهای متقابل برای ایجاد اعتماد را تعیین میکند که توسط چند دولت ضامن پشتیبانی میشود.
یک مقام ارشد ایرانی آن را «پیشنهاد ندانست»، اما انتظار میرود تهران این هفته پاسخ دهد. واشنگتن از درخواست برای پایان غنیسازی ایران به جستوجوی «کاهش معنیدار» منتقل شده است، در حالی که اولویتهای تهران رفع محاصره دریایی آمریکا و تحریمهای نفتی است. توافقی که محدودیتهای قابلراستیآزمایی بر غنیسازی و بازگشایی بدون قید و شرط هرمز را در ازای تسهیلات مرحلهای در محاصره و تحریمها معاوضه کند، مستلزم آن خواهد بود که هر طرف شرایطی را بپذیرد که تاکنون مقاومت کرده است.
آن امتیازات هزینههای سیاسی به همراه دارد، اما ارزانتر از جایگزین است. هزینههای نظامی آمریکا تا اواسط اکتبر به 47.1 میلیارد دلار رسیده است، طبق گفته U.S. Central Command، که 29 میلیارد دلار آن برای جایگزینی مهمات مصرفشده بوده است. یک کمپین کوتاه روناسازی Ras Laffan یا بازیابی ظرفیت مازاد سعودی را انجام نخواهد داد، و دقیقاً همان تلافیای را دعوت میکند که دفاع هوایی نمیتواند بهطور کامل از آن جلوگیری کند.

بازسازی اعتماد دههها طول میکشد
تولیدکنندگان خلیج پنج دهه صرف قانع کردن جهان کردند که عرضه آنها میتواند در برابر جنگهای منطقهای مقاومت کند. هشت ماه جنگ در دو جبهه آن ادعا را بهشدت تضعیف کرده است. پایان مذاکرهشده جنگ به منطقه زمان میدهد تا این اعتماد را بازسازی کند. دور دیگری از جنگ، علاوه بر جنگ سعودی-حوثی، خسارتهایی به زیرساختها و به اعتماد واردکنندگان وارد خواهد کرد که احتمالاً بازارها برای یک نسل آن را تحمل خواهند کرد.
