حوثیها با ایجاد یک دولت سایه در شمال یمن، استخراج حدود ۳.۷ میلیارد دلار درآمد و بهرهبرداری از رقابتهای منطقهای، در برابر حملات سعودی، تحریمهای آمریکایی و تعیینشدن بهعنوان سازمان تروریستی تاب آوردهاند؛ فشار نظامی بهتنهایی قادر به پایاندادن به جنبشی که در حکمرانی محلی ریشه دارد نیست.
چرا حوثیها در یمن مقاومت میکنند
حوثیهای یمن معمایی را ارائه میدهند. به مدت بیش از یک دهه، این جنبش با سعودیها درگیر یک جنگ طولانی بوده است که اغلب بنادر و فرودگاههایی را که تحت کنترل جنبش است محدود کرده است. حوثیها بارها هدف حملات نظامی ایالات متحده و اسرائیل قرار گرفتهاند، و این جنبش توسط ایالات متحده، بریتانیا و شورای امنیت سازمان ملل متحد (UNSC) تحریم شده است، با پشتیبانی چندین دولت عربی.
علاوه بر این، واشنگتن این جنبش را بهعنوان یک سازمان تروریستی خارجی تعیین کرده است، و اکنون عربستان سعودی از اتحادیه اروپا (EU) خواستار پیروی از همین رویکرد است. با توجه به این همه نیروی قدرتمند که علیه آنها متحد شدهاند، شگفتآور است که حوثیها سقوط نکردهاند. اما جنبش بیش از صرفاً بقا نشان داده است. از ژوئیه 2026، آنها مبارزه خود با عربستان سعودی را تشدید کردهاند و موشکها و پهپادهایی را به قلب پادشاهی شلیک کردهاند. بنابراین چه چیزی پایداری شگفتآور حوثیها را توضیح میدهد؟
یک توضیح این است که حوثیها صرفاً نیروی نیابتی بازیگران خارجی هستند که از طریق کمکهای نظامی خارجی و حمایت دولتهایی مانند ایران رونق یافتهاند. اما استحکام آنها در یمن به پاسخی پیچیدهتر اشاره دارد که حوثیها را در یک اکوسیستم گستردهتر قرارداده است که هم از دینامیکهای خارجی و هم داخلی شکل گرفته است.
تلاشهای قبلی برای مهار این جنبش شکست خوردهاند زیرا آنها در نظر نمیگیرند چگونه این اکوسیستم به حوثیها امکان داده است تا با بهرهگیری از دینامیکهای ژئوپلیتیکی، ساختارهای حکمرانی برقرار کنند و درآمد از جمعیت محلی استخراج کنند، بر شمال یمن و دریای سرخ تسلط یابند. بنابراین بهجای تکیه بر یک کارزار نظامی، سیاستی قابلتر باید این اکوسیستم گستردهتر را مورد توجه قرار دهد.

دینامیکهای منطقهای و ژئوپلیتیکی
اگرچه عوامل مختلفی به توضیح مقاومت حوثیها کمک میکنند، دینامیکهای منطقهای بیشک از مهمترینها هستند. در لحظات کلیدی، این جنبش بهصورت راهبردی از رقابتها و درگیریهای ژئوپلیتیکی بهره برده تا فراتر از پایگاه اصلی خود در صعده در شمال یمن گسترش یابد.
در دهه 1990، حسین الحوثی جنبش الحوثی را بهعنوان گروهی شورشی برای احیای امامت زیدی هاشمی تأسیس کرد، که بیش از هزار سال بهطور متناوب شمال یمن را حکومت کرده بود تا اینکه در 1962 توسط یک انقلاب جمهوریخواه سرنگون شد.
در 2004، این جنبش علیه ارتش یمن دست به اسلحه برد. پس از کشته شدن بنیانگذار آن توسط دولت یمن، جنبش شورش مسلحانه و توانمندیهای نظامی خود را گسترش داد و با دولت در مجموعهای از درگیریها که به «جنگهای صعده» معروف شدند جنگید که تا 2010 ادامه داشت.
در طول این دوره، عربستان سعودی همچنین گروههای سلفی سنی را برای به چالش کشیدن الحوثیها حمایت مالی و تسلیحاتی کرد و پویایی ناآرامی در کشور ایجاد نمود که علی عبدالله صالح، رئیسجمهور پیشین یمن که از 1990 حکومت میکرد، از آن بهرهبرداری کرد تا حکومت خود را تثبیت کند، بهویژه در برابر مخالفان اسلامگرا.
در 2012، پس از کنارهگیری رسمی صالح از ریاستجمهوری در پی خیزشهای عربی، الحوثیها تلاش کردند نفوذ خود را در کشور گسترش دهند. رقیب اصلی آنها در آن زمان حزب اصلاح وابسته به اخوانالمسلمین بود. صالح که برای حمایت اصلاح از برکناری او به دنبال انتقام بود، خود را با الحوثیها متحد کرد.
عربستان سعودی و امارات متحده عربی، که بهطور سنتی با اخوانالمسلمین مخالفت داشتهاند، اتحاد تاکتیکی صالح با الحوثیها علیه اصلاح را پذیرفتند. با این حال، هم صالح و هم دولتهای خلیج بهشدت تهدیدی را که الحوثیها ایجاد میکردند دستکم گرفتند. بدون حمایت خارجی، اصلاح نتوانست مانع پیشروی الحوثیها بهسوی پایتخت یمن، صنعا، شود و این شهر در 2014 به دست جنبش افتاد.
وضعیت به یک درگیری منطقهای گسترش یافت زمانی که ائتلافی به رهبری عربستان در 2015 مداخله نظامی علیه الحوثیها را آغاز کرد. با این حال، جنبش چنان مقاومتی نشان داد که درگیری به بنبست طولانیمدت تبدیل شد. در 2022، الحوثیها و دولت بینالمللیتأییدشده یمن به یک آتشبس میانجیگریشده توسط سازمان ملل توافق کردند که خشونتها را کاهش داد اما اختلاف بنیادی را حل نکرد.

همبستگی با غزه جذب عضو آورد
هر چه الحوثیها همبستگی خود را با غزه بیشتر نشان دادهاند، محبوبیت آنها نیز افزایش یافته است.
پس از اکتبر 2023، انصارالله بار دیگر از ژئوپولیتیک منطقهای به نفع گسترش نفوذ داخلی خود بهره برد. با حمله و ربودن کشتیها در دریای سرخ و پرتاب موشکها و پهپادها به سوی اسرائیل، انصارالله وجهه جهانی خود را به عنوان یکی از معدود نیروهای عرب و مسلمان حاضر برای مبارزه همبستگی با فلسطینیها در غزه تقویت کرده است. هرچه انصارالله همبستگی خود را با مردم غزه بیشتر نشان داده است، محبوبیت آنها در داخل یمن، در سراسر منطقه و در عرصه بینالمللی بیشتر شده است.
استراتژی همبستگی انصارالله با غزه همچنین منافع محلی نیز به همراه داشته است. در یمن، این استراتژی تلاشهای جذب نیرو توسط حرکت را تسریع کرده، مخالفت داخلی را خنثی کرده و به انصارالله اجازه داده است تا اقتدار رو به رشد خود را با هزینههای سیاسی کمتر تثبیت کند. همبستگی با فلسطینیها همچنین به انصارالله کمک کرده است تا توجه داخلی را از شرایط بد انسانی و فروپاشی خدمات عمومی در مناطقی که کنترل میکنند منحرف کند. به عبارت دیگر، تثبیت موقعیت انصارالله ممکن است منطقهای تسهیل شده باشد، اما همیشه ریشه محلی داشته است.
حکمرانی و کنترل سیاسی
انصارالله کنترل شمال یمن را تنها از طریق نیروی نظامی حفظ نمیکند. در طول سالها، آنها نهادهایی را ایجاد کردهاند که دستاوردهای نظامیشان را به یک نظام حکمرانی تبدیل کردهاند. عامل دوم در توضیح تابآوری انصارالله بنابراین تلاشهای آنها در ساختن دولت است.
بهزودی پس از تصرف پایتخت در 2014، انصارالله سازوکار امنیتی و اداری متمرکزی را توسعه داد که کنترل نهادهای مختلف نظامی، امنیتی و مخابراتی دولت در سراسر شمال یمن را در دست گرفت. انصارالله بهطور مشخص ساختار حکمرانی درونیای را تشکیل داد که به «المشرِفین» یا نظام نظارتی شناخته میشود.
این سیستم از طریق یک سلسلهمراتب یکپارچه عمودی عمل میکند که اطمینان میدهد دستورات مرکزی در سراسر وزارتخانههای دولتی، شاخههای نظامی، فرمانداریهای محلی و ساختارهای رهبری جامعه در هر روستا، ولایت و بخش تحت کنترل حرکت اجرا میشود.
نظام نظارتی مستقیماً تحت رهبری عبدالمجید/عبدالملک الحوثی، رهبر شاخه مسلح انصارالله، عمل میکند که توسط یک شورای اجرایی داخلی پشتیبانی میشود. این سیستم به اندازهای بزرگ است که منطق نهادی خاص خود را دارد. آن نظم داخلی را از طریق مَنداتهای ایدئولوژیک سختگیرانه، نظارت امنیتی پیچیده و محرکهای مالی که مانع از کار ناظران خارج از سیستم میشود، حفظ میکند.
با متمرکز کردن تصمیمگیری خود، حوثیها توانستهاند قدرت را تحکیم کنند، فرماندهی نظامی خود را یکپارچه سازند و ظرفیتشان برای ایجاد درآمد را افزایش دهند. از این منظر، نظام نظارت را میتوان بهعنوان یک دولت سایهای توصیف کرد.
استراتژی دیگر که حوثیها برای تضمین اقتدار خود به کار گرفتهاند، قرار دادن طوایف شمالی یمن تحت نفوذشان است. این استراتژی شامل جایگزینی رهبران و شیوخ سنتی طوایف با چهرههایی است که بیشتر با حوثیها همسو هستند. علاوه بر این، این جنبش از وضعیت وخیم اقتصادی کشور برای گسترش جذب نیروهای نظامی از میان طوایف، ایجاد یک پیمان امنیتی تحت عنوان «سند عزت قبیلهای»، و استناد به فقه زیدی برای تضمین تسلیم طوایف به اقتدار مرکزی جنبش بهره برده است. یکی از پیامدهای این استراتژی فرسایش نظاممند خودمختاری طوایف بوده است.
در نهایت، حوثیها برای حفظ حکومت خود متکی به سرکوب شدید هستند. به گفته سازمانهای حقوق بشری، جمعیتهای تحت کنترل آنها اغلب با بازداشتهای خودسرانه، ناپدید شدن اجباری و شکنجه مواجهاند.

تأمین مالی و استخراج اقتصادی
تثبیت حوثیها در یمن همچنین با استراتژی اقتصادی کلی آنها پیوند خورده است. ساخت یک سازوکار مالی مستقل یکی از ستونهای بقا سیاسی و نظامی جنبش بوده است. حوثیها ذخایر ارزی یمن را تخلیه کردهاند، پرداخت حقوق میلیونها کارمند دولتی را متوقف کردهاند، سوخت را به قیمتهای بالا فروختهاند و مالیاتها و گمرکات جدیدی بر بخش خصوصی تحمیل کردهاند. این جنبش همچنین از شهروندان از پیشفقیر شده مالیات و منابع درآمدی دیگری در سطوحی دریافت میکند که در تاریخ معاصر یمن بیسابقه بوده است. در سال 2023، گزارش شده است که حوثیها از این منابع مختلف درآمد حدود 3.7 میلیارد دلار تولید کردهاند.
در طول سالها، جنبش همچنین برای تأمین نیازهای مالی خود به کمکهای بینالمللی متکی بوده است. از سال 2016 تاکنون، یمن حدود 20 میلیون دلار کمکهای بشردوستانه تحت هدایت سازمان ملل دریافت کرده است. از آنجا که بیشتر جمعیت یمن در مناطق تحت کنترل حوثیها سکونت دارند، بخش عمدهای از این کمکهای بشردوستانه به جوامع تحت حکومت آنها توزیع شده است. حوثیها متهم به منحرف کردن بخشی از این کمکها برای پشتیبانی از تلاشهای نظامی خود شدهاند.
یک گزارش سال 2018 نشان داد که حوثیها سبدهای غذایی و اقلام پزشکی را به مبارزان حوثی در خط مقدم منتقل کردهاند یا آنها را در بازار سیاه فروختهاند تا جذب نیروهای نظامی را تأمین مالی کنند. همان گزارش ادعا کرده بود که حوثیها کمکهای غذایی را از کسانی که به این جنبش وفادار نبودند دریغ کردهاند. همچنین گزارش شده است که نهادهای امنیتی حوثی، نظارت و حسابرسی مستقل سازمان ملل بر فهرستهای توزیع را محدود کردهاند.
برای چند سال، حوثیها همچنین شورای عالی مدیریت و هماهنگی امور بشردوستانه و همکاری بینالمللی (SCMCHA) را اداره کردند، نهادی که آنها ایجاد کرده بودند تا ظاهراً کمکهای انسانی بینالمللی را رصد و کنترل کند اما متهم به کانالیزه کردن منابع مالی برای پیشبرد اهداف خود شده است. برنامه جهانی غذا بارها دستکاری کمکهای حوثیها و حملات آنها به کارکنان امدادرسان را محکوم کرده و گهگاه در واکنش کمکها به یمن را متوقف کرده است.
منبع درآمد دیگری برای حوثیها، دریافت عوارض از کشتیهایی است که به دنبال عبور امن در امتداد ساحل دریای سرخ یمن هستند. در 2024، یک هیئت کارشناسان سازمان ملل برآورد کرد که حوثیها میتوانند نزدیک به 180 میلیون دلار در ماه از عوارض کشتیها درآمد کسب کنند، هرچند رقم دقیق بهطور مستقل تأیید نشده است.
ضعف دولت بهرسمیتشناخته بینالمللی
حوثیها از ضعفهای پایدار دولت یمن که بهرسمیتشناخته بینالمللی است (IRG) سود میبرند. برخلاف نظام قوی حکمرانی عمودی حوثیها، حاکمیت IRG ناپایدار و متشتت است. از زمان آغاز به کارش در آوریل 2022، شورای رهبری ریاستجمهوری (PLC) بهعنوان مرجع اجرایی IRG عمل کرده است که تا حد زیادی با آن قابلمعاوضه است. PLC از فلج نهادی، فرقهگرایی و فساد سیستماتیک رنج میبرد. این شورا همچنین با برنامههای سیاسی متضاد میان اعضایش، نبود مکانیزمهای ایجاد اجماع و درگیری میان رئیس PLC رشاد العلیمی و شورای انتقالی جنوب (STC) مواجه است، تنشی که تنها زمانی پایان یافت که STC رسماً در ژانویه 2026 منحل شد.
در مقاطع مختلف، PLC بهدلیل محدودیتهای امنیتی و سیاسی از ریاض اداره شده است، موضوعی که اعتبار و توان محلی آن در یمن را بیش از پیش تضعیف میکند. از ژوئیه 2026، درگیریهای تجدیدشده بین نیروهای حوثی و PLC، بهویژه در تعز و تنگه بابالمندب، قدرت سیاسی و نظامی PLC را به شدت آزمایش کرده است. تفرقه داخلی بدنه اجرایی، همراه با اتکای زیاد آن به حامیان خلیجی خارجی، تواناییاش را در حفظ ثبات و ارائه یک جبهه سیاسی متحد علیه تهاجمات حوثی تضعیف کرده است.

به سوی یک سیاست قابل اتکا
حوثیها نه تنها از بحرانهای اخیر جان سالم به در بردهاند، بلکه همچنان در حال گسترش قدرت خود هستند. تحلیلگران اغلب توجه زیادی به روابط نظامی حوثیها با ایران، حزبالله، الشباب و دیگر بازیگران خارجی میکنند. با این حال، آنچه اغلب نادیده گرفته میشود، توانایی این جنبش در هدایت مؤثر دینامیکهای ژئوپولتیک، سیاسی و اقتصادی وسیعتر است. دولت مشروع بینالمللی یمن و دیگر بازیگران بینالمللی باید درک کنند که برای حمایت از یک توافق صلح پایدار، عادلانه و جامع در یمن، لازم است به نحوه حکومتداری جنبش حوثی، بهرهبرداری آن از بحرانها و ایجاد فرصتها پرداخته شود.
شکست در خاتمه دادن به درگیری با حوثیها هزینه سنگینی برای غیرنظامیان در یمن در پی داشته است، کسانی که سالها جنگ بدون چشمانداز پایان را تجربه کردهاند. یمن همچنان یکی از بدترین بحرانهای انسانی جهان است. بحران به قدری جدی شده که یمنیها با کمپین شبکههای اجتماعی «من گرسنهام» و نوشتن پیامهای اعتراضی بر روی اسکناسهای یمنی، سیاستهای حوثیها را که آنان را بیشتر فقیر کرده است، اعتراض میکنند.
در سال 2019، برنامه توسعه ملل متحد برآورد کرد که درگیری یمن از سال 2015 کشور را از منظر توسعه اقتصادی تقریباً دو دهه به عقب رانده است، و تا سال 2021 حدود 126 میلیارد دلار رشد را از دست داده است. برای نجات یمن، جامعه بینالمللی باید یک استراتژی چندوجهی را برای تسهیل از سرگیری مذاکرات اتخاذ کند و با بازیگران محلی و منطقهای برای تحقق یک توافق سیاسی معنیدار همکاری نماید.

