استراتژی تاب‌آوری چشم‌انداز سعودی ۲۰۳۰ بر بنادر دریای سرخ و صنایع داخلی تکیه داشت تا هرمز را دور بزند. تصرفات و حملات حوثی‌ها به هر دو رکن ضربه زده است، زیرا هوش مصنوعی، گردشگری و تولید به فناوری وارداتی، سرمایه‌گذاری خارجی و زنجیره‌های تأمین امن وابسته‌اند.
چشم‌انداز سعودی ۲۰۳۰ بازتنظیم می‌شود
در تاریخ 9 فوریه، رویترز گزارش داد که صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان در حال آماده‌سازی برای اعلام بازتنظیم عمده‌ای از استراتژی سرمایه‌گذاری خود برای سال‌های 2026-30 است. انتظار می‌رفت استراتژی بازنگری‌شده برخی از این طرح‌ها را کاهش دهد و در عین حال بخش‌های سرمایه‌گذاری داخلی را در اولویت قرار دهد. تا زمان اعلام چشم‌انداز بازطراحی‌شده در آوریل، کارزار نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران مجموعه‌ای جدید از چالش‌ها را برای تحول اقتصادی عربستان ایجاد کرد که از جمله آنها اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز بود.
با این حال، تحلیلگران عموماً استدلال کردند که این درگیری گذار از پیش در جریان را تقویت کرد، در حالی که دسترسی عربستان به بنادر دریای سرخ و خط لوله شرق-غرب حفاظتی اضافی در برابر اختلالات در خلیج فارس فراهم می‌کرد. این مزایا به‌طور جمعی به نظر می‌رسید که پادشاهی را در موقعیتی نسبتاً قوی برای تاب‌آوری در برابر شوک‌های اقتصادی اولیهٔ این درگیری قرار می‌دهد.
جنگ تغییر برنامه‌ریزی‌شده را تقویت می‌کند
با این حال، تحولات اخیر محدودیت‌های این تاب‌آوری را آشکار کرده است. ازسرگیری خصومت‌های حوثی‌ها، افزایش ناامنی در اطراف تنگه باب‌المندب، و حملات مستقیم به زیرساخت‌های سعودی، از جمله حملات مرگبار به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض، هر دو رکن تاب‌آوری اقتصادی عربستان — متنوع‌سازی مسیرهای کشتیرانی و ساخت صنایع داخلی — را تحت فشار فزاینده قرار داده‌اند.
مسیرهای دریایی جایگزین پادشاهی به‌طور فزاینده‌ای آسیب‌پذیر شده‌اند، در حالی که صنایع داخلی که اکنون تحت چشم‌انداز 2030 در اولویت قرار گرفته‌اند، همچنان به فناوری‌های وارداتی، زنجیره‌های تأمین بین‌المللی، سرمایه‌گذاری خارجی و یک محیط عملیاتی امن وابسته‌اند. بنابراین سؤال دیگر صرفاً این نیست که آیا عربستان می‌تواند اختلال در تنگه هرمز را تاب بیاورد، بلکه این است که آیا استراتژی‌هایی که برای تقویت تاب‌آوری اقتصادی آن طراحی شده‌اند می‌توانند در برابر یک بحران امنیتی گسترده‌تر و جغرافیایی‌تر مقاومت کنند یا خیر.
بازطراحی چشم‌انداز ۲۰۳۰ و تاب‌آوری در میان جنگ
نسخه بازطراحی‌شده Vision 2030 به‌شدت بر سرمایه‌گذاری‌های داخلی PIF به‌عنوان محرک بهره‌وری اقتصادی تمرکز داشت. به‌ویژه، شش اکوسیستم داخلی را ذکر کرد: گردشگری، سفر و سرگرمی؛ توسعه شهری و زیست‌پذیری؛ تولید پیشرفته و نوآوری؛ صنایع و لجستیک؛ انرژی پاک، آب و زیرساخت‌های تجدیدپذیر؛ و Neom. بدین‌ترتیب، تمرکز به سوی صنایع داخلی، امنیت اقتصادی و سرمایه‌گذاری‌های مالی بلندمدت «تنظیم‌شده براساس ریسک» (یعنی انضباط هزینه‌ای بالاتر) تغییر یافت. همچنین قابل توجه بود که PIF منابع مالی خود را از بسیاری از تعهدات برجسته در خارج از کشور کنار کشیده بود.
شیوع جنگ با ایران به نظر می‌رسید بازتنظیم اعلام‌شده در استراتژی بازنگری‌شده 2030 را تقویت کرده باشد. محاصره تنگه هرمز چالش‌های اقتصادی جدی برای کشورهای عرب خلیج ایجاد کرد. با این حال، با وجود اینکه عربستان سعودی بخشی از این هزینه‌ها را تحمل کرد، بسیاری از تحلیلگران به ظرفیت ذاتی این پادشاهی برای تاب‌آوری در برابر جنگ اشاره کردند و پیشنهاد دادند که در واقع این درگیری به تقویت تغییری برنامه‌ریزی‌شده در چارچوب Vision 2030 کمک کرده است.
تاب‌آوری عربستان سعودی بر توانایی آن در دورزدن گلوگاه دریایی تنگه هرمز با ارسال مجدد کشتی‌ها و نفت به بنادر دریای سرخ و استفاده از مسیرهای زمینی مانند خط لوله شرق-غرب برای حمل نفت مبتنی بود. به نظر می‌رسید این درگیری شهرت عربستان سعودی را به‌عنوان یک هاب حمل‌ونقل و لجستیک قابل‌اعتماد تقویت کرده است. علاوه بر این، بر خلاف همسایگانش، پادشاهی توانست در این دوره بدون وقفه به میزبانی رویدادهای گردشگری، فرهنگی و ورزشی ادامه دهد، علی‌رغم جنگ جاری.
عربستان سعودی حتی تحسین صندوق بین‌المللی پول را به دست آورد که اشاره کرد قرار گرفتن در معرض محاصره تنگه هرمز و حملات موشکی ایران به کشورهای خلیج در عربستان از طریق مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل، ذخایر نفتی خارجی، گردشگری مذهبی مقاوم و ظرفیت نهادی مقامات کاهش یافته بود.
تهدید تجدیدشده حوثی‌ها تاب‌آوری اقتصادی را در بن‌بست قرار داد
تشدید مجدد خصومت‌ها در یمن که از ژوئیه آغاز شد، مزایای اقتصادی عربستان سعودی را تهدید کرد. در واقع، تا اوایل سپتامبر نیروهای حوثی کنترل بندر استراتژیک مخا و همچنین جزایر پریمی و هانیش را به دست گرفتند و عملاً کنترل فیزیکی تنگه باب‌المندب را کسب کردند. این امر به حملات حوثی‌ها به زیرساخت‌های سعودی منجر شد و به اوج خود با مجموعه‌ای از حملات به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد رسید که یکی از آنها به 13 کشته و بیش از 300 مجروح انجامید.
این تحولات در مرکز مزیت نسبی اقتصادی عربستان سعودی ضربه زد. از یک سو، پیشروی حوثی‌ها خطرات مربوط به مسیرهای دریایی دریای سرخ را که قرار بود تنگه هرمز را دور بزنند افزایش داده است. از سوی دیگر، حملات به فرودگاه‌ها و دیگر زیرساخت‌های سعودی محیط داخلی امنی را که سرمایه‌گذاری بازنگری‌شده پادشاهی بر آن تکیه دارد، تهدید می‌کند. حتی با اینکه عربستان سعودی به سمت تولید داخلی، هوش مصنوعی و گردشگری گرایش پیدا می‌کند، این صنایع ناگزیر با زنجیره‌های تأمین بین‌المللی، فناوری وارداتی، سرمایه خارجی و شبکه حمل‌ونقل امن پیوند خورده‌اند.
آسیب‌پذیری‌های راهبرد سرمایه‌گذاری داخلی
پروژه Humain که توسط PIF در می 2025 راه‌اندازی شد، وابستگی‌های بین‌المللی که برای راهبرد سرمایه‌گذاری داخلی سعودی‌ها حیاتی است را نشان می‌دهد. Humain که برای توسعه یک زیرساخت جامع هوش مصنوعی شامل مراکز داده، زیرساخت ابری، مدل‌ها و برنامه‌های هوش مصنوعی تأسیس شده است، هدف‌گذاری کرده است تا تراشه‌های پیشرفته AI شرکت NVIDIA را به کار گیرد و با شرکت‌های فناوری بین‌المللی عمده‌ای از جمله Microsoft، AMD و Amazon Web Services شراکت‌های عمده‌ای برقرار کرده است.
زیرساخت هوش مصنوعی نیازمند سامانه‌های توزیع برق پیچیده، پست‌های برق، ترانسفورماتورها، سامانه‌های برق پشتیبان و تجهیزات پیشرفته خنک‌کننده است. PIF اعلام کرده است که برخی از این زیرساخت‌ها، مانند قفسه‌های سرور، تجهیزات خنک‌کننده و تجهیزات برق، به‌صورت محلی تولید خواهند شد، اما صراحتاً تولید را به‌عنوان یک فرصت سرمایه‌گذاری شناسایی کرده است که نشان می‌دهد این هنوز یک زنجیره تأمین محلی نوپا یا بالقوه است.
خودِ پروژه ممکن است در نهایت وابستگی عربستان سعودی به تأمین‌کنندگان خارجی را کاهش دهد، اما از آنجا که ساخت و توسعه این زیرساخت هوش مصنوعی هنوز در مرحله اولیه است، همچنان به فناوری و تجهیزات وارداتی بین‌المللی متکی است. بنابراین اختلالات در حمل‌ونقل دریایی و همچنین حمل‌ونقل بین‌المللی (به‌ویژه حمل‌ونقل هوایی)، به‌خصوص در مرحله ساخت، احتمالاً باعث تأخیر و افزایش هزینه این پروژه خواهند شد. وخیم‌تر از آن تهدیدات مستقیم به این تأسیسات، شبکه‌های انرژی و پرسنل است، مشابه تهدیدات جاری علیه تأسیسات نفتی.
توریسم در حالی که فرودگاه‌ها می‌سوزند متضرر می‌شود
فراتر از راهبرد سرمایه‌گذاری داخلی عربستان سعودی، بخش‌های گردشگری، سفر و سرگرمی که به‌عنوان اکوسیستم‌های سرمایه‌گذاری عمده در نسخه بازنگری‌شده چشم‌انداز 2030 ذکر شده‌اند نیز نسبت به این تهدیدات مداوم حوثی‌ها آسیب‌پذیرند. این بخش‌ها به‌شدت به جابجایی بازدیدکنندگان و برداشت‌های امنیتی متکی هستند؛ این برداشت‌ها در تقویت دیدگاه عربستان سعودی به‌عنوان یک پناهگاه امن برای میزبانی سرمایه‌گذاری، رویدادهای سرگرمی و فرهنگی در مراحل اولیه جنگ ایران نقش محوری داشتند.
حملات مداوم حوثی‌ها به فرودگاه‌ها و سایر زیرساخت‌های غیرنظامی، با این حال، تهدید می‌کند که این برداشت از عربستان سعودی به‌عنوان مقصدی نسبتاً پایدار و امن را تضعیف کند. این تهدیدها بازدیدکنندگان را منصرف می‌کند، برگزاری رویدادهای بین‌المللی را پیچیده می‌سازد و اعتماد سرمایه‌گذاران را تضعیف می‌کند. این اختلال‌ها هم‌اکنون آشکار است و بسیاری از رویدادهای برنامه‌ریزی‌شده سرگرمی و سرمایه‌گذاری عربستان سعودی برای امسال لغو یا به تعویق افتاده‌اند.
چشم‌انداز عربستان 2030 با محدودیت مواجه است
این تحولات لزوماً تصمیم عربستان سعودی برای بازتنظیم چشم‌انداز 2030 را نقض نمی‌کند. گرایش به سمت سرمایه‌گذاری داخلی ممکن است پایداری مالی بلندمدت عربستان سعودی را بهبود بخشد، و داشتن زیرساخت صادراتی جایگزین همچنان سودمند است. متأسفانه هیچ‌یک از این راهبردها به نظر نمی‌رسد تضمینی برای محافظت در برابر بی‌ثباتی منطقه‌ای فراهم کند. در نهایت عربستان سعودی باید با واقعیت مواجه شود که تحقق چشم‌انداز 2030 وابسته به سطحی از ثبات منطقه‌ای است که ممکن است دست‌نیافتنی باقی بماند، به‌ویژه با توجه به اینکه در کوتاه‌مدت طرف‌های درگیر در درگیری نظامی با ایران نشانه‌هایی از دور دیگری از تشدید تنش‌ها را ارسال می‌کنند.