قفقاز جنوبی: چرا ایران محاصره‌شده، مسیرهای آمریکا را هدف قرار می‌دهد

چرا ایران محاصره‌شده جنوب قفقاز را هدف می‌گیرد

بسیاری گمان کرده‌اند که جنگ با ایران مسأله نفوذ ایران در جنوب قفقاز را حل کرده است. رژیمی که تحت محاصره دریایی است، صادرات نفتش تقریباً به صفر رسیده و صنعت نظامی‌اش ویران شده، نمی‌تواند از پس یک جبهه دوم علیه ایالات متحده در مرز شمالی برآید. با این حال اظهارات خود تهران چیز دیگری را نشان می‌دهد.

دو منبع منافع اکنون در رویکرد ایران به منطقه بالاتر از همه قرار دارند: متوقف کردن Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP)، لینک ترانزیتی توسعه‌یافته توسط ایالات متحده از طریق جنوب ارمنستان، و نگه‌داشتن خط لوله نفتی Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC) در دسترس به‌عنوان اهرمی علیه اسرائیل و اروپا. ایران با ارمنستان و آذربایجان متفاوت رفتار می‌کند، اما اختلافش با هر دو اکنون از طریق افزایش تعامل با ایالات متحده پیش می‌رود.

واضح‌ترین اظهارنظر در روز 5 نوامبر از علی‌اکبر ولایتی، مشاور ارشد امور بین‌الملل دفتر رهبر ایران، مطرح شد. یک هفته پس از آنکه پارلمان ارمنستان با رأی 63 به 32 چارچوب توافق TRIPP خود را با واشینگتن تصویب کرد، ولایتی در روزنامه تهران اطلاعات نوشت که به سفیر ارمنستان «کلمه نهایی» را گفته است: «اگر ترامپ و متحدانش بخواهند از این خط قرمز ایرانی عبور کنند، ما پای‌شان را خواهیم شکست.» او تصویب را بیهوده خواند، گفت ایران خود را «با یا بدون روسیه» مسؤول امنیت منطقه می‌داند، و به خوانندگان یادآور شد که از زمان کوروش بزرگ، قفقاز تا دربند و داغستان به‌عنوان حایل امنیتی ایران عمل کرده است.

ولایتی نماینده دفتر رهبر سخن می‌گوید

ولایتی از ابتدا با این مسیر مخالفت کرده است. روزهایی پس از آنکه رئیس‌جمهور Donald Trump میزبان رئیس‌جمهور آذربایجان Ilham Aliyev و نخست‌وزیر ارمنستان Nikol Pashinyan در کاخ سفید در اوت 2025 بود، او به تسنیم گفت که این گذرگاه «قبرستان مزدوران ترامپ» خواهد شد. در دسامبر، او با سفیر ارمنستان دیدار کرد تا بگوید ایران قاطعانه مخالف است. او اکنون این تهدید را پس از جنگی که دفاع هوایی ایران و بخش بزرگی از صنعت موشکی‌اش را هزینه‌دار کرد، تحت محاصره‌ای که درآمدهایش را خفه کرده، و پس از آنکه مجلس ارمنستان پروژه را پیش برد، تکرار کرده است.

سخنان او وزن بیشتری نسبت به دیگر مقامات ایرانی دارد. ولایتی از 1981 تا 1997 وزیر امور خارجه بود و از آن زمان به بعد مشاور رهبر در سیاست خارجی بوده است، ابتدا علی خامنه‌ای و اکنون پسرش مجتبی. وزارت خارجه ایران و سفیر آن در ایروان، خلیل شیرغلامی، لحن پذیرا‌تری داشته‌اند، TRIPP را متمایز از «راهرو زنگه‌زور» که ایران مدت‌ها با آن مخالفت می‌کرد خوانده و گفته‌اند تهران دلیلی برای اعتراض ندارد مادامی که حضور نظامی خارجی وجود نداشته باشد.

در تاریخ 9 نوامبر، سخنگوی وزارت خارجه اسماعیل باقائی گفت تهران «اطمینان حاصل کرده که هیچ نیروی نظامی آمریکایی در ارمنستان مستقر نخواهد شد»، در حالی که هشدار داد پروژه «نباید منجر به تغییرات در وضعیت ژئوپلیتیکی منطقه شود» و ایران آن را «بسیار نزدیک» رصد می‌کند. مقامات ارمنستانی می‌گویند که از رهنمودهای وزارت خارجه پیروی می‌کنند. با این حال، در جمهوری اسلامی وزارت خارجه سیاستی را اجرا می‌کند که در دفتر رهبر تعیین شده، و ولایتی نماینده آن دفتر سخن می‌گوید.

معاهده ترکمانچای همچنان سیاست ایران را تسخیر می‌کند

دو سال گذشته مقیاس تعامل آمریکا با ارمنستان و آذربایجان را به سطحی رسانده که هیچ‌یک از این کشورها از زمان استقلال تجربه نکرده‌اند. جنگ روسیه در اوکراین و بازپس‌گیری قره‌باغ توسط آذربایجان در 2023 این امر را ممکن ساخت، زیرا هم اهرم روسیه و هم مناقشه‌ای را که مسکو برای وابسته نگه داشتن دو کشور استفاده می‌کرد از میان برد. سیاست خارجی ایران بر خاورمیانه متمرکز است. با این حال تهران همیشه قفقاز جنوبی را بخشی از حوزه نفوذ خود دانسته و بسیاری از ایرانیان آن را سرزمینی امپراتوری از دست رفته می‌بینند.

بر اساس معاهده ترکمانچای 1828 که پس از پیشروی ارتش‌های روسیه در منطقه امضا شد، ایران قاجار خان‌نشین‌های ایروان و نخجوان را واگذار کرد و رود ارس را به‌عنوان مرز شمالی خود پذیرفت. این معاهده همچنان در کتاب‌های درسی ایرانیان جایگاه ثابتی دارد و «ترکمانچای» در گفتمان سیاسی ایران به نماد تسلیم تحقیرآمیز در برابر قدرت خارجی تبدیل شده است. مسیر TRIPP دقیقاً در امتداد همان بخش از ارس که ترکمانچای آن را مرز کرد، و زیر پرچم آمریکا عبور خواهد کرد.

قفقاز به هرمز 2.0 تبدیل می‌شود

این جنگ ارزش منطقه را برای تهران افزایش داده است. ناتوان از مقابله با نیروی دریایی ایالات متحده در دریا، چهره‌های نزدیک به نهاد امنیتی ایران شروع به توصیف قفقاز به‌عنوان یک گلوگاهِ متعلق به خود کرده‌اند، همان‌طور که همکارانم در مرکز تحقیقاتی توران، حسین احسنی و باکو خلادزه، مستند کرده‌اند. در 22 اکتبر، متخصص قفقاز احمد کاظمی این منطقه را در تلویزیون ایران بالقوه «تنگه هرمز 2.0» خواند. مفسر احسان موحدیان مدعی شده است که سوخت پالایش‌شده از نفت خام BTC، هواپیمای اسرائیلی را که به ایران حمله کرد، تأمین کرده است.

یک تحلیل‌گر دیگر، وحید خزعب، استدلال کرد که حمله‌ها به آذربایجان و قفقاز وسیع‌تر می‌تواند «اعتماد به بازارهای جهانی انرژی را متزلزل کند.» در ژوئن، خبرگزاری تسنیم وابسته به سپاه پاسداران مسیرهای نفتی قفقاز که به اسرائیل خدمت‌رسانی می‌کنند را به‌عنوان کارتی که تهران هنوز به کار نبرده معرفی کرد.

هدف به‌خوبی انتخاب شده است. آذربایجان 46.4 درصد از واردات نفت خام اسرائیل در 2025 را تامین کرد، تقریباً همه آن در سیحان بارگیری می‌شد. ایتالیا در هشت ماه اول امسال 57.7 درصد از صادرات نفت خام آذربایجان را گرفت. قزاقستان، که خط لوله اصلی صادراتش به ساحل دریای سیاه روسیه بارها توسط پهپادها مورد حمله قرار گرفته است، بخش بیشتری از محموله‌هایش را به BTC منتقل می‌کند. این خط لوله بخش کوچکی از نفتی را حمل می‌کند که زمانی از تنگه هرمز عبور می‌کرد. با این حال، یک حمله واحد همزمان اسرائیل، جنوب اروپا و مسیر غرب‌گرای آسیای مرکزی را هدف قرار می‌دهد، و این با هزینه‌ای بسیار کمتر از به چالش کشیدن کشتی‌های جنگی آمریکایی ممکن است.

ایران پیش از این حملات خط لوله را تمرین کرده است

تهران پیش از این این ایده را تمرین کرده است. اوایل مارس، یک مشاور فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تهدید به «خطوط نفتی دشمن» کرد، و سازمان امنیت دولتی آذربایجان گفت که یک توطئه سپاه علیه این خط لوله را خنثی کرده است. در 5 مارس، پهپادهایی که از ایران پرتاب شده بودند به فرودگاه در برون‌جزیره نخجوان آذربایجان حمله کردند. دیپلمات ارشد کاظم غریب‌آبادی توضیح داد که ایران همسایگانش را هدف قرار نمی‌دهد مگر اینکه پایگاه‌های آمریکایی یا اسرائیلی در خاک آن‌ها علیه ایران استفاده شود، معیاری که وقتی تهران تصمیم بگیرد TRIPP یک پایگاه آمریکایی است، تقریباً هر چیزی را توجیه خواهد کرد.

ترس از آذربایجان اتحادهای قدیمی را شکل داد

موضع ایران نسبت به این دو کشور بازتاب محاسبات قدیمی است. مانند روسیه، ایران از درگیری ارمنستان و آذربایجان پس از 1991 سود برد و طرف ارمنستان را انتخاب کرد. با بسته شدن دیگر مرزهای ارمنستان توسط ترکیه و آذربایجان، مرز ایرانی خط حیاتی ایروان شد و کامیون‌های ایرانی سال‌ها با اعتراض باکو، قره‌باغ را تامین می‌کردند.

انگیزه ترس از آذربایجان بود. آذربایجانی‌های قومی تا یک‌سوم جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند و تهران مدت‌ها نگران بوده است که یک آذربایجان قوی و مستقل، جدایی‌طلبی را در میان آن‌ها برانگیزد. شراکت‌های باکو با اسرائیل، که بخش زیادی از زرادخانه‌اش را تامین می‌کند و بخش زیادی از نفتش را می‌خرد، و با ترکیه، متحد پیمانی‌اش، تنها آن شک را عمیق‌تر کرد.

دشمنی تهران نسبت به ایروان توسعه‌ای تازه‌تر است. ولایتی پاشینیان را متهم کرد که ارمنستان را به غرب نزدیک کرده، دشمنی آن با آذربایجان را عمیق‌تر ساخته و آن را با روابط «لاابالی و غیرقابل‌‌پیش‌بینی» در سراسر منطقه روبه‌رو کرده است؛ او همچنین تصمیم «بی‌اساس و نابخردانه» برای تغییر نام کریدور زنگزور به مسیر ترامپ را تمسخر کرد.

یادالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران، در اوت 2025 فراتر رفت. در بیانیه‌ای با عنوان «علی‌اف و پاشینیان در مسیر بدبختی زلنسکی»، هر دو رهبر را با رئیس‌جمهور اوکراین ولودیمیر زلنسکی مقایسه کرد که به روایت تهران نیروهای خصمانه خارجی را وارد منطقه امنیتی همسایه کرده و فاجعه‌ای بر کشور خود آورده است، و هشدار داد که آنها «بهای سنگینی خواهند پرداخت.» طی 30 سال، ایران ارمنستان را شریک خود در برابر باکو پنداشته بود. اکنون پاشینیان را در کنار علی‌اف قرار می‌دهد.

آیا واشینگتن می‌تواند مسیرهای قفقاز جنوبی را تأمین کند؟

ایران امروز نمی‌تواند برای قفقاز جنوبی بجنگد، اما نیازی به این کار ندارد. یک خط لوله با یک حمله موفق می‌تواند از کار بیفتد، و همه‌پرسی اصلاح قانون اساسی ارمنستان که بر پیمان صلح متکی است می‌تواند با ایجاد ترس کافی از تلافی ایران در سیونیک به نفع مخالفان چرخش کند. واشینگتن باید به حرف ولایتی باور کند. این یعنی گسترش دفاع هوایی و پدافند پهپادی تا پایانه BTC در سنگاچال، بخش گرجی آن و جیهان، و اعلام علنی، همراه با آنکارا، که هر حمله‌ای به این کریدور به‌عنوان حمله‌ای علیه امنیت انرژی غربی تلقی خواهد شد.

این همچنین یعنی حرکت سریع از روی کاغذ به ساخت TRIPP در حالی که صریح و مکرر گفته می‌شود این مسیر هیچ نیروی خارجی را حمل نمی‌کند و همچنان تحت کنترل ارمنستان باقی می‌ماند. تهران به‌مدت دو قرن از مرزی که در ترکمنچای ترسیم شد رنجیده است، و به محض بازیابی توان، حضور آمریکایی‌ها را در امتداد آن به چالش خواهد کشید. زمان تأمین مسیر و خط لوله زمانی است که ایران هنوز برای جلوگیری از هر دو ضعیف است.