جیبوتی به نقطه مرکزی استراتژی چین در دریای سرخ تبدیل شده و امنیت دریایی، دیپلماسی منطقه‌ای، سرمایه‌گذاری زیرساختی و تلاش‌های گسترده‌تر برای حفاظت از کریدورهای تجاری را در مواجهه با بی‌ثباتی فزاینده به هم پیوند می‌دهد.
زمان‌بندی راهبردی و سیگنال‌های منطقه‌ای
«سومالیلند کشوری کاملاً متفاوت از سومالی است.» این‌ها سخنان دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در یک گردهمایی انتخاباتی در مینه‌سوتا ماه گذشته بود. چند روز بعد، چین و جیبوتی بیانیه‌ای مشترک صادر کردند و ادعای ترامپ را رد کردند. آن‌ها به او یادآوری کردند که سومالیلند موجودیتی مستقل نیست؛ این منطقه بخش جدایی‌ناپذیری از سومالی است. زمان‌بندی این بیانیه تصادفی نبود. اسرائیل، که می‌خواهد یک پایگاه دریایی در ساحل دریای سرخ نزدیک یمن داشته باشد، به‌تازگی اولین سفیر خود را به این منطقه فرستاده بود.
اگرچه دولت ترامپ هیچ خروج رسمی از سیاست «یک سومالی» را اعلام نکرده است، سخنان رئیس‌جمهور بار دیگر توجه‌ها را به این قلمرو جلب کرد. برخی در حزب جمهوری‌خواه خواهان آن هستند که واشینگتن همچون اسرائیل سومالیلند را به‌عنوان یک کشور به رسمیت بشناسد. این قلمرو از نظر راهبردی در نزدیکی ورودی تنگه باب‌المندب، دروازه دریای سرخ، اهمیت دارد. در سوی مقابل، در یمن، شبه‌نظامیان حوثی مورد حمایت ایران توانایی ایجاد اختلال در کشتیرانی بین‌المللی را دارند.
زمینه بسیار گسترده‌تری برای بیانیه‌ای که وزیر امور خارجه چین وانگ یی و همتای جیبوتیایی او، عبدالقادر حسین عمر، صادر کردند وجود دارد. دیدار آن‌ها همزمان با تشدید تنش‌ها در دریای سرخ و تنگه باب‌المندب پس از ازسرگیری درگیری‌ها در یمن، تنش‌ها بین اتیوپی و اریتره در شاخ آفریقا، و وعده مصر درباره کمک‌های نظامی به سعودی‌ها بود. در مجموع، این تحولات پیامدهای قابل‌توجهی برای جاه‌طلبی‌های راهبردی چین در منطقه دارد، از امنیت گذرگاه‌های دریایی تا سرمایه‌گذاری آن در زیرساخت‌ها، شبکه‌های تجاری و اتصال منطقه‌ای.
چرا جیبوتی برای پکن اهمیت دارد
در مواجهه با چالش‌های فزاینده، به نظر می‌رسد پکن در پی تعمیق شراکت خود با دولت کوچک جیبوتی است که دارای ساحل دریای سرخ است. همسایگان آن شامل اریتره در شمال، اتیوپی در غرب و جنوب، و قلمرو خودگردان جدایی‌طلب سومالیلند در جنوب‌شرق می‌شوند. جیبوتی میزبان چندین تأسیسات دریایی برای قدرت‌های خارجی از جمله آمریکا و چین است. اکنون پکن قرار است بر آن بستر بیفزاید و دامنه هماهنگی‌های امنیتی و دیپلماتیک بین دو کشور را گسترش دهد.
ناآرامی در دریای سرخ اواخر 2023 رخ داد، زمانی که حوثی‌ها برای حمایت از فلسطینی‌ها در غزه با حمله به کشتی‌های تجاری متعلق به اسرائیل یا در مسیر به اسرائیل تلاش کردند. چین رسماً اصل آزادی کشتیرانی از طریق راه‌های آبی بین‌المللی را حمایت کرد، همان‌طوری که امسال در برابر بستن تنگه هرمز توسط ایران این موضع را گرفت. در عمل، پکن با هر دو طرف، حوثی‌ها و ایرانی‌ها، وارد مذاکره شده است تا گذر ایمن نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری خود را تضمین کند.
روابط چین و جیبوتی و امنیت دریایی
چین این دو وضعیت را متفاوت می‌بیند. در مورد هرمز، معتقد است که یک دولت عضو سازمان ملل (ایران) بدون مجوز بین‌المللی هدف حمله‌ای آمریکایی و اسرائیلی قرار گرفته است. اما در یمن و تنگه باب‌المندب، مرجعیت دولت مستقر در عدن (که از سوی عربستان سعودی حمایت می‌شود) را می‌پذیرد و استفاده نظامی حوثی‌ها علیه دولت را موجه نمی‌داند، هرچند از حل سیاسی منازعه حمایت می‌کند.
در هرمز، پکن فشار دیپلماتیک آرامی بر تهران اعمال کرده تا مانع‌تراشی برای کشتیرانی را پایان دهد و ترافیک دریایی عادی را بازگرداند. در دریای سرخ، نظارت امنیتی خود را افزایش داده و با دقت تحولات را دنبال می‌کند. تحلیلی که در سپتامبر توسط مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی مستقر در آمریکا منتشر شد نشان داد که چین از سال 2024 در حال گسترش و نوسازی تأسیسات خود در جیبوتی بوده است. این پایگاه که نخستین پایگاه چین خارج از سرزمین اصلی آن است، در حال ارتقا برای تقویت توانمندی‌های پکن است.
اما این بهبودها لزوماً نشان‌دهنده تغییر در موضع نظامی آن نیست. تحلیلگر سیاسی چینی، ژائو ژیجون، استدلال می‌کند که همکاری امنیتی نزدیک‌تر با جیبوتی نباید به‌عنوان نیت برای گسترش حضور نظامی چین یا جایگزینی پیمان‌های غربی تعبیر شود. او در گفتگو با المجله گفت که چنین همکاری‌ای نیازی به افزایش قابل‌توجه حجم پایگاه یا تغییر در ماموریت‌های موجود آن ندارد.
نگرانی‌ها رو به افزایش است که کشمکش در دریای سرخ ممکن است تشدید یابد، به‌خصوص پس از آنکه مصر آمادگی خود را برای حمایت از عربستان سعودی در برابر حملات حوثی‌ها اعلام کرد. این گروه شبه‌نظامی وابسته به ایران گفت که چنین اقدامی به‌عنوان اعلام جنگ تلقی خواهد شد، به این معنا که تأسیسات مصری در امتداد ساحل دریای سرخ و سوئز ممکن است هدف قرار گیرند. این وضع فشار بیشتری بر کشتیرانی و تجارت در آب‌های منطقه وارد خواهد کرد.
توسعه همکاری
چین و جیبوتی بیش از نگرانی درباره مسیرهای دریایی و فعالیت‌های نظامی، نگران تهدید رو به رشد تروریسم در شاخ آفریقا هستند. گمان می‌رود که حوثی‌ها در یمن و الشباب در سومالی برای پیگیری منافع مشترک خود با یکدیگر همکاری می‌کنند. در پاسخ، جیبوتی در جریان سفر وزیر خارجه‌اش به پکن، یادداشت تفاهمی را امضا کرد که همکاری تحت چارچوب ابتکار امنیت جهانی را که توسط رئیس‌جمهور چین، شی جینپینگ، راه‌اندازی شده است، برقرار می‌کند.
این توافق بازتاب‌دهنده تمایل دوجانبه برای تقویت هماهنگی در امنیت دریایی و حفاظت از کشتی‌های تجاری عبوری از تنگه باب‌المندب است. همچنین چارچوب سیاسی‌ای برای توسعه شراکت امنیتی آن‌ها فراهم می‌کند، از جمله نوسازی تأسیسات چینی در جیبوتی. این ممکن است به جیبوتی کمک کند تا از درگیر شدن نظامی منطقه‌ای اجتناب کند و در عین حال تنوع‌بخشی به شراکت‌های امنیتی خود را دنبال کند.
به موازات آن، پکن در هفته‌های اخیر تلاش‌های دیپلماتیک خود را تشدید کرده است. نماینده ویژه چین در امور آفریقا، Liu Xianfa، در تاریخ 10 November 2026 در جیبوتی با رئیس‌جمهور جیبوتی Ismail Omar Guelleh دیدار کرد، پس از سفری به اتیوپی که در آنجا با وزیر امور خارجه ملاقات کرد و آمادگی خود را برای همکاری با همه طرف‌ها جهت بازگرداندن ثبات منطقه‌ای اعلام کرد.
در تاریخ 5 November، فرستاده ویژه چین در امور شاخ آفریقا، Hu Changchun، از اسماره، اریتره، دیدن کرد، در حالی که فرستاده ویژه این کشور در امور خاورمیانه، Zhai Jun، در تاریخ 9 November 2026 در تهران با Ali Bagheri Kani، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، دیدار کرد. پس از توقفش در تهران، قرار است Zhai سفر خود را تا اواسط نوامبر به عمان و عربستان سعودی ادامه دهد تا ثبات دیپلماتیک و همکاری اقتصادی تحت چارچوب کمربند و راه را تقویت کند.
فشار بر سر پایگاه‌ها
جیبوتی سیاست بی‌طرفی سختگیرانه‌ای را در قبال جنگ در یمن، که در فاصله کمی رخ می‌دهد، اعلام کرده است، اما گزارش‌هایی از فشار آمریکایی‌ها بر این کشور کوچک شرق آفریقا برای اجازه دادن به نیروهای ایالات متحده جهت استفاده از پایگاهش برای عملیات نظامی علیه حوثی‌ها وجود دارد. در پاسخ، بیانیه مشترک چین‑جیبوتی بر ضرورت احترام به حاکمیت، اراده سیاسی و تمامیت ارضی کشورهای مجاور دریای سرخ و اجتناب از هرگونه اقدامات تحریک‌آمیز تأکید کرد.
در آنچه به نظر می‌رسید پیامی باشد، این بیانیه از «قدرت‌های بزرگ و خارجی» خواست از به کارگیری زور یا تحمیل تحریم‌ها خودداری کنند و نسبت به نظامی‌سازی منطقه هشدار داد. پکن همچنین از تلاش کشورهای حاشیه دریای سرخ برای حفاظت از مسیرهای کشتیرانی و تضمین جریان بدون وقفه تجارت حمایت کرد. این موضع بخش عمده‌ای از مسئولیت تأمین امنیت این راه‌های آبی را به عهده کشورهای منطقه می‌گذارد، در حالی که تلاش می‌کند دخالت‌های خارجی را در فاصله نگه دارد.
ژائو بر این باور است که این موضع بازتاب‌دهنده نگرانی‌ها از این است که گسترش نفوذ آمریکایی در نزدیکی تنگه باب‌المندب می‌تواند توازن قدرت را بر هم بزند. فشار آمریکا بر جیبوتی برای اولین‌بار در سال 2024 علنی شد، زمانی که گزارش‌های رسانه‌ای نشان داد جیبوتی درخواست آمریکا برای انجام عملیات علیه حوثی‌ها از خاک خود، به‌ویژه از پایگاه آمریکایی در کمپ لمونیه، را رد کرده است.
پس از تشدید حوثی‌ها در ژوئیه 2026، نشانه‌هایی پدیدار شد که تبعات درگیری به جیبوتی رسیده است. در 29 اکتبر، سفارت آمریکا در جیبوتی هشداری صادر کرد و کارکنان و شهروندان آمریکایی را به پناه‌گیری به‌خاطر «رویدادهای منطقه‌ای جاری» فراخواند، و سپس در همان روز آن هشدار را برداشت. همچنین گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر سقوط یک پهپاد آمریکایی نزدیک فرودگاه چابِلی در حدود 10 کیلومتر جنوب‌غربی شهر جیبوتی که سوالاتی درباره احتمال حمله حوثی‌ها را مطرح ساخت.
روابط چین و جیبوتی و رقابت منطقه‌ای
با وجود پیوندهای گسترده اقتصادی و نظامی چین با اتیوپی، همکاری آن با جیبوتی اهمیت فزاینده‌ای یافته است زیرا درگیری‌ها در سراسر شاخ آفریقا عمیق‌تر به هم پیوسته می‌شوند. پکن با وظیفه حساسی روبه‌رو است که باید روابط با کشورهایی را متعادل کند که منافع‌شان اغلب با هم برخورد دارد، به‌ویژه اتیوپی از یک‌سو و مصر، سودان و سومالی از سوی دیگر. این تنش‌ها حول اختلافات بر سر سد بزرگ رنسانس اتیوپی، سومالیلند و گزارش‌هایی که حاکی از دخالت نظامی اتیوپی در جنگ داخلی سودان است، تمرکز دارد.
بندر بریرا در سومالیلند چالشی بالقوه دیگر برای منافع اقتصادی چین فراهم می‌آورد. چین در توسعه بندر دوراله در جیبوتی سرمایه‌گذاری سنگینی کرده و آن را به هاب تجاری و لجستیکی تبدیل کرده که به تجارت در سراسر منطقه خدمت می‌کند. این وضعیت از وابستگی قابل‌توجه اتیوپی به بنادر جیبوتی بهره‌مند شده است، از راهی که بیش از 90% تجارت خارجی آن از طریق آن عبور کرده است.
با این حال توسعه بندر بریرا یک مسیر رقابتی جدید باز کرده است، به‌طوری که اتیوپی در تلاش است 30% از بار خود را از طریق این بندر منتقل کند. با تاکید بر اهمیت نقش اقتصادی جیبوتی برای پکن، وزیر خارجه چین از هر دو کشور خواست تا از «سیاست صفر تعرفه واردات چین و مزایای جغرافیایی جیبوتی» به‌طور کامل استفاده کنند.
رقابت بین دو بندر لزوماً به این معنا نیست که پکن بریرا را تهدیدی قطعی قلمداد می‌کند.
نقش‌آفرینی بزرگ‌تر
برای پکن، حساسیتی که به صومالیلند مربوط می‌شود فراتر از تجارت و امنیت است. این موضوع به یک اصل بنیادی سیاست خارجی چین می‌پردازد، با توجه به پیوندهای نزدیک این قلمرو با تایوان. بنابراین در بیانیه مشترک چین‑جیبوتی مخالفت با «هر گونه هم‌دستی میان صومالیلند و مقامات تایوان» ابراز شد. پکن نگران است که به رسمیت‌شناسی بین‌المللی صومالیلند می‌تواند سابقه‌ای ایجاد کند که نیروهای سیاسی در تایوان بر آن تکیه کنند.
چین قبلاً از نفوذ خود بر اتیوپی، بزرگ‌ترین بدهکارش در آفریقا، برای اعمال فشار بر سومالیلند استفاده کرده است، پس از آنکه به اتیوپی دسترسی به دریا از طریق بندر بربرا در ازای به رسمیت شناختن استقلال سومالیلند پیشنهاد شد. پکن همچنین حضور رو‌به‌افزایش اسرائیل در هارجیسه، پایتخت سومالیلند، را با دقت زیر نظر دارد، به‌ویژه پس از ورود نخستین سفیر اسرائیل، Michael Lotem، در 30 October، در آستانه افتتاح برنامه‌ریزی‌شده سفارت اسرائیل. ناظران چینی بر این باورند که مداخله اسرائیل می‌تواند رقابت و تنش را در منطقه تشدید کند.
فعالیت‌های اخیر دیپلماتیک و امنیتی چین که در جیبوتی متمرکز بوده‌اند نشان می‌دهد پکن نقش گسترده‌تری در دریای سرخ و شاخ آفریقا می‌خواهد. جاه‌طلبی‌های آن اکنون فراتر از حفاظت از منافعش امتداد یافته و شامل کمک به مهار منابع فزاینده بی‌ثباتی در منطقه نیز می‌شود. اینکه آیا چین می‌تواند سطح فعلی دخالت خود را حفظ کند با چند احتمال آزموده خواهد شد، از جمله ورود مصر به جنگ در یمن، جنگ جدید بین اتیوپی و اریتره، و به رسمیت شناختن سومالیلند توسط آمریکا.
جنگ با ایران لایه حیاتی دیگری اضافه می‌کند. اینکه این درگیری پایان یابد یا ادامه پیدا کند بر یمن و موضع حوثی‌ها در مبارزه گسترده‌تر منطقه‌ای تأثیر خواهد گذاشت و ناگزیر محاسبات امنیتی و دیپلماتیک پکن را شکل خواهد داد. با همگرایی این عدم قطعیت‌ها، ممکن است چین نیاز به تعمیق تعامل خود داشته باشد، اما هنوز در حال محاسبه نحوه انجام آن است.