فشارهای نظامی نتوانست حاکمیت ایران را پس از فروپاشی دیپلماتیک دگرگون کند. ثبات پایدار مستلزم آن است که دولت‌های منطقه چارچوب‌های امنیتی خودکفا بسازند، گذرگاه‌های آبی حیاتی را به‌صورت هماهنگ مدیریت کنند و از مداخلات نظامی خارجی اجتناب نمایند.
ضربات تازه واشنگتن به ایران نشانه فروپاشی دیپلماسی و چرخشی تند به سمت تشدید تنش است. فشار نظامی نمی‌تواند واقعیت منطقه‌ای را تغییر دهد و بدون حضور تهران هرگونه ثبات پایدار غیرممکن است. ساختن یک خاورمیانه جدیدِ پایدار مستلزم آن است که بازیگران منطقه‌ای توافقات امنیتی خوداتکا بسازند به‌جای تکیه بر نیروهای خارجی. تنها یک چارچوب دیپلماتیک واقعی برای خاورمیانه جدید به قدرت‌های خارجی اجازه خواهد داد که با موفقیت کناره‌گیری کنند.
واقعیت جدید امنیتی خاورمیانه
ایالات متحده حملات خود به ایران را از سر گرفته است. یادداشت تفاهمی که تهران و واشنگتن ماه گذشته در سوئیس امضا کردند، که برای هفته‌ها آویزان بود، سرانجام از هم فرو پاشید. «فکر می‌کنم تمام شده است»، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در 8 ژوئیه گفت. «من دیگر نمی‌خواهم با [ایران] معامله کنم.»
اینکه یادداشت تفاهم فروپاشید چندان تعجب‌آور نیست. ایران و ایالات متحده تفسیرهای متفاوتی از مفاد توافق داشتند، به‌ویژه در مورد تنگه هرمز. تهران بر این باور بود که طبق مفاد یادداشت تفاهم متعهد شده است «اقداماتی را با تمام توان برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری بدون هزینه، صرفاً برای 60 روز» انجام دهد.
همچنین تصور می‌کرد که ایران و عمان «اداره و خدمات دریایی آینده در تنگه هرمز را تعریف خواهند کرد»، همراه با سایر کشورهای خلیج فارس. با این حال، واشنگتن بر این باور بود که ایران موافقت کرده است عبور آزاد از تنگه را بدون قید و شرط بپذیرد، و ایالات متحده نیازی به احترام گذاشتن به هر ترتیبی که ایران برقرار کند، ندارد. چنین ناهماهنگی‌ای هرگز اجازه بقای توافق را نمی‌داد. رویارویی نظامی مجدد کمتر مسئله اینکه آیا رخ می‌دهد بود تا اینکه کی رخ می‌دهد.
با این حال، ادامه جنگ به نفع نه ایران است و نه ایالات متحده. اگرچه مردم ایران و نیروهای مسلح آن کشور در برابر دو قدرت هسته‌ای از کشور خود دفاع کرده‌اند، آن‌ها هنوز این درگیری را درگیری‌ای می‌دانند که بر آن‌ها تحمیل شده و درگیری‌ای که هرگز مشتاق آغاز آن نبودند. از سوی دیگر، واشنگتن خود را از هدف ژئوپلیتیک اصلی‌اش منحرف کرده است. برای بیش از یک دهه، دولت‌های متوالی ایالات متحده هدف کلی کاهش بار بلندمدت کشورشان در غرب آسیا برای تمرکز بر منطقه هند و اقیانوس آرام را دنبال کرده‌اند، آنچه مقامات مختلف آن را «محور به آسیا» نامیده‌اند.
«سیاست‌های گذشته واشنگتن درباره ایران — از جمله توافق هسته‌ای 2015، توافق‌های ابراهیم (که در آن چند دولت عرب پس از مذاکرات میانجی‌گری‌شده توسط ایالات متحده با اسرائیل روابط عادی کردند، و بدین‌ترتیب بلوکی محکم در برابر ایران ایجاد و عملاً بخش زیادی از نقش منطقه‌ای ایالات متحده را به اسرائیل واگذار کردند)، حملات آن در ژوئن 2025 به کشور، و جنگی که در فوریه آغاز کرد — همگی ابزارهایی بوده‌اند که برای نیل به این هدف به‌کار گرفته شده‌اند. اما همان‌طور که درگیری کنونی روشن می‌سازد، واشنگتن قادر به حذف حکومت ایران نیست. تنها دیپلماسی، توافق صلح جدید، و چارچوب امنیتی جدیدی که توسط دولت‌های منطقه و برای دولت‌های منطقه تولید شود، به ایالات متحده امکان خواهد داد تا توجه خود را به جای دیگری معطوف کند.»
( فاطمه بهرامی – خبرگزاری آناتولی )
هدایت آب‌های جدید خاورمیانه
روبرو شدن‌های نظامی سال گذشته تنها توانایی‌های ایران، اسرائیل و ایالات متحده را آزمایش نکرد. آن‌ها فروض دیرپایی درباره اجبار، بازدارندگی و آینده غرب آسیا را به چالش کشیدند. ایالات متحده و اسرائیل درگیری‌های اخیر با ایران را بر این فرض آغاز کردند که فشار نظامی مداوم یا می‌تواند تهران را به تسلیم وادارد یا فروپاشی جمهوری اسلامی را به دنبال داشته باشد.
در عوض، آن‌ها خود را در باتلاقی استراتژیک دیدند. هیچ‌یک از اقدامات‌شان، از جمله حملات بی‌سابقه به رهبری سیاسی و نظامی ایران و خسارت‌های قابل‌توجه واردشده به زیرساخت‌های کشور، تهران را وادار به تغییر جهت نکرد. تمامیت ارضی و نظام سیاسی آن پابرجا مانده است و تاب‌آوری ملت ایران و توانایی‌اش در دفاع از حاکمیتش حتی در شدیدترین شرایط را ثابت کرده است.
قدرت‌های خارجی باید این واقعیت را درک کنند و پیامدهای آن را بفهمند. توانایی ایران در مقاومت در برابر فشار نظامی مداوم، بیرون نگه داشتن تهران از هر چارچوب امنیتی منطقه‌ای آینده را دشوارتر ساخته است. این امر ابتدا و پیش از همه شامل نقش محوری ایران در حفاظت از عبور منابع انرژی و حمل‌ونقل تجاری از تنگه هرمز می‌شود.
تهران بار دیگر دسترسی گسترده به تنگه را مسدود کرده است — چیزی که بسیاری از تحلیل‌گران غربی آن را نشانه‌ای از این دانسته‌اند که ایران یک قدرت خصمانه است که می‌خواهد از طریق اجبار اقتصادی، اخلال در بازارهای جهانی نفت و محدودسازی آزادی کشتیرانی عمل کند. اما ایران به‌دلایلی استراتژیک و بسیار مشخص بازارهای انرژی را مختل کرده است: تا آمریکا و شرکایش را مجبور به پایان دادن به کارزارشان برای نابودی ایران کند.
به عبارت دیگر، جنگ موجب شده است که ایران اکنون تنگه را به‌عنوان مسئله‌ای وجودی برای امنیت خود ببیند. پیش از آغاز درگیری‌های گسترده در پایان فوریه، ایران عموماً گذر و کشتیرانی از آبراه را بدون مداخله تحمل می‌کرد، هرچند تحریم‌های آمریکا — با کمک شرکای واشینگتن — به این معنا بود که ایران به بسیاری از کالاهایی که از تنگه عبور می‌کردند دسترسی نداشت. تحریم‌های آمریکایی عملاً تنگه هرمز را برای تجارت ایرانی بست در حالی که آن را برای تقریباً همه دیگران باز گذاشته بود.
حملات آمریکا و اسرائیل آن تحمل را پایان داد، هم در میان فرماندهان نظامی ایران و، مهم‌تر، در میان اکثریت وسیع جمعیت آن. امروز هدف اصلی ایران در تنگه این است که مطمئن شود مخالفان نمی‌توانند از این آبراه برای آماده‌سازی، تسهیل یا تداوم اجبار علیه ایران سوء‌استفاده کنند، خواه آن اجبار از نوع نظامی، سیاسی یا اقتصادی باشد. تمایز پیشین بین ترافیک تجاری و عبور نظامی محو شده است. در زمان صلح، حقوق بین‌الملل دریایی انتظارات را شکل می‌دهد. اما در زمان جنگ، حتی قوانین بین‌المللی جنگ اولویت را به بقا ملی می‌دهند.
ایران اکنون بر این باور عمل می‌کند که مسیرهای دریایی نمی‌توانند از نظر سیاسی بی‌طرف باشند اگر آن مسیرها انتقال سامانه‌های سلاح، قطعات هواپیما، دارایی‌های اطلاعاتی یا پشتیبانی لجستیکی برای آمریکا و شرکای منطقه‌ای آن‌ها را تسهیل کنند.
از آنجا که سلاح‌ها و فناوری‌هایی که بعدها به قلمرو، زیرساخت‌ها و غیرنظامیان ایرانی اصابت کردند از طریق تنگه هرمز عبور کرده‌اند، سیاست‌گذاران ایرانی کاملاً حق دارند جریان ترافیک را محدود کنند تا زمانی که جنگ ادامه دارد، تا زمانی که اجبار اقتصادی علیه ایران ادامه دارد و تا زمانی که تلاش‌ها برای تضعیف حق ایران در حفاظت از منافعش در تنگه به‌طور فعال پیگیری می‌شود.
برای تهران به‌سادگی بسیار دشوار است که تعیین کند کدام کشتی‌ها حامل کالاهای تجاری هستند و کدام‌یک مواد یا اقلامی را حمل می‌کنند که موجودیت ایران را تهدید می‌کند. تحرکات دریایی در خلیج فارس باید بر اساس قواعد درگیری‌های مسلحانه و نیت راهبردی درک شوند، نه بر اساس قواعدی که زمان‌های صلح را حاکم می‌سازد.
با این حال، برای تهران اهرمی که تنگه فراهم می‌آورد شکننده است. اگر ایران به‌طور مکرر ناوبری دریایی را تهدید کند، می‌تواند بخش زیادی از جهان را علیه خود قرار دهد. یک بستن طولانی‌مدت ممکن است همچنین منجر به تسریع سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی در خطوط لوله، بنادر و کریدورهای لجستیکی زمینی شود که به‌طور کامل از این آبراه عبور نکنند. اگر بازارهای جهانی موفق به تنوع‌بخشی و فاصله‌گرفتن از تنگه شوند، ایران دیگر قادر نخواهد بود از امکان بستن آن به‌عنوان وسیله‌ای بازدارنده استفاده کند.
بنابراین تهران باید خویشتن‌داری کند، همان‌طور که دیگر دولت‌ها باید از اقدام‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی که به منافع ایران در تنگه آسیب می‌زند خودداری کنند. این اقدامات شامل تحمیل تحریم‌هایی است که عملاً مانع از بهره‌مندی ایران از آزادی کشتیرانی شوند، ایجاد ائتلاف دیپلماتیک علیه ایران، یا عبور دادن تسلیحات نظامی که به امنیت ایران لطمه می‌زند از آب‌های تنگه.
بهترین راه برای انجام این وظایف، ایجاد یک شبکه امنیتی منطقه‌ای است که از طریق گفت‌وگو و همکاری اعتماد را میان کشورهای ساحلی خلیج فارس بسازد. این رویکرد با برداشتن دلیل موجه حضور قدرت‌های خارجی، به پایان دادن به حضور نظامی بی‌ثبات‌کننده و ماجراجویی آن‌ها می‌انجامد. همان‌طور که در یادداشت تفاهم مقرر شده، ایران و عمان «اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز را در گفت‌وگو با سایر کشورهای حاشیه‌ای خلیج فارس در چارچوب حقوق بین‌الملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز تعیین خواهند کرد.»
اصول خاورمیانه جدید
تنگه هرمز همچنان یک کانون بحرانی مهم باقی مانده است. اما به‌هیچ‌وجه تنها منبع تنش بین تهران و واشینگتن نیست. برای پایان دادن به جنگ‌ها، ایران و ایالات متحده باید اختلافات گسترده‌تر خود را مدیریت کنند.
اهداف هر یک باید متواضعانه باشد: تهران و واشینگتن نمی‌توانند دوست باشند. جنگ‌های اخیر، که در آن ایالات متحده و اسرائیل رهبر عالی ایران، فرماندهان ارشد آن و کودکان بی‌گناه مدرسه را به قتل رساندند، زخم‌های تاریخی کشور را عمیق‌تر کرده است. این شکایات فراموش یا بخشیده نخواهند شد، اما لزومی ندارد که به درگیری یا تشدید مستمر منجر شوند.
کلید کار این است که تعاملات دیپلماتیک آینده، برخلاف گذشته، به‌صورت واقع‌بینانه اختلافات را مدیریت کنند. منازعات آمریکا و ایران گاهی محصول تفاوت‌های بنیادین هویتی‌اند که نیازمند گفت‌وگوی روشن‌کننده هستند. گاهی نیز ناشی از سوءظن متقابل‌اند که همکاری مشترک بر سر منافع تاکتیکی را مختل می‌کند. گاهی هم مسائل سیاسی قابل مذاکره‌اند که برای مصالحهٔ استراتژیک مناسب‌اند. برای پیشرفت، هر دو کشور باید بین ارزش‌های وجودی و اهداف مشترک و تراکنشی تمایز قایل شوند و از دنبال کردن تلاش‌های بیهوده برای کسب نفوذ بیشتر خودداری کنند.
یک توافق امنیتی واقع‌گرایانه بین آمریکا و ایران در نهایت نیازمند چارچوبی متقابل برای عدم‌تهاجم خواهد بود که مانع از آن شود اختلافات هویتی به خشونت منجر شوند. در ادامه تهران و واشنگتن می‌توانند در برابر چالش‌های همپوشان مانند تثبیت افغانستان، مقابله با قاچاق مواد مخدر و مدیریت مهاجرت هماهنگ شوند. ایالات متحده یکپارچگی ارضی ایران را به رسمیت خواهد شناخت، نشانه‌گذاری‌های تروریستی علیه ایران و نهادهایش را بردارد و همهٔ تحریم‌ها را به‌طور دائم لغو خواهد کرد.
واشنگتن همچنین متعهد خواهد شد به کمک به بازسازی ایران از ویرانی‌های ناشی از تجاوزش، همان‌طور که در یادداشت تفاهم با ایجاد صندوق سرمایه‌گذاری 300 میلیارد دلاری برای کشور وعده داده شده بود. در مقابل، ایران موافقت خواهد کرد تضمین‌های دائمی عدم‌اشاعهٔ هسته‌ای را بپذیرد—مانند تصویب پروتکل الحاقی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که بازرسان آژانس را از دسترسی بیشتری به تأسیسات هسته‌ای یک کشور برخوردار می‌سازد. ایران ممکن است فتوای مرحوم رهبر عالی ایران آیت‌الله علی خامنه‌ای دربارهٔ سلاح‌های هسته‌ای را به‌طور قانونی تدوین کند.
اگر خواهان صلح است، ایالات متحده باید نقش اسرائیل را مورد توجه قرار دهد. فراتر از راه‌اندازی نخستین جنگ علیه ایران در ژوئن 2025 و متقاعد کردن ترامپ برای پیوستن به آغاز جنگ دوم، دولت‌های متوالی اسرائیل پیوسته با ابتکارات آمریکا که می‌خواستند تنش‌ها را کاهش دهند و غرب آسیا را تثبیت کنند، از جمله توافق هسته‌ای 2015 و یادداشت تفاهم اخیر، مخالفت کرده‌اند.
بنابراین هر تلاشی برای جلوگیری از تجدید منازعه باید با این خرابکار حساب کند، کسی که تمایلش برای ادامهٔ جنگ—صرف‌نظر از هزینه‌ها—متضاد با منافع ایالات متحده است. رفتار اسرائیل نه تنها مانع صلح با ایران می‌شود؛ بلکه کل غرب آسیا را بی‌ثبات می‌کند. از طریق گسترش شهرک‌های اشغالی، نسل‌کشی در غزه و ویران‌سازی لبنان، اسرائیل مکرراً نشان داده است که می‌خواهد هرج‌ومرج را در سراسر منطقه بپراکند تا برتری نظامی خود را حفظ کند.
رسیدگی به این منبع پایدار بی‌ثباتی به عهده ایالات متحده و شرکای آن خواهد بود. هم ترامپ و هم معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده JD Vance در پاراگراف اول یادداشت متعهد شدند که «حفظ یکپارچگی سرزمینی و حاکمیت لبنان» را تضمین کنند. در عین حال، اما، وزیر امور خارجه ایالات متحده مارکو روبیو در جریان سفر ماه گذشته خود به منطقه کارزار فعالی را برای تضعیف آن حکم آغاز کرد، تا حدودی از طریق تلاش‌های قاطع برای مجبور کردن دولت لبنان به توافقی یک‌جانبه با اسرائیل در حالی که اسرائیل همچنان بخش‌هایی از لبنان را اشغال کرده است. ناسازگاری‌های دولت و بی‌تفاوتی آن نسبت به وضعیت روزمره مردم فلسطین باید پایان یابد. در عوض واشنگتن باید فشار واقعی بر اسرائیل را آغاز کند.
ادغام دفاعی نوین خاورمیانه
اسرائیل تنها بازیگری نیست که می‌تواند بر موفقیت یک توافق صلح میان تهران و واشنگتن تاثیر بگذارد. ایران و همسایگان نزدیک آن در خلیج فارس بهتر است طرحی برای پایان دادن به دهه‌ها تنش تدوین کنند—تنشی که از جنگ ایران و عراق 1980–88 آغاز شد و تا به امروز ادامه یافته است و به زیان همه بوده است.
این بدان معناست که غرب آسیا باید از مدلی امنیتی که متکی به قدرت‌های خارجی است فاصله بگیرد، گرایشی که نیروهای آمریکایی را به منطقه آورده و منجر به ادامه درگیری‌ها شده است. سال‌هاست که این رویکرد فاجعه‌بار بوده است، همان‌طور که تجاوز عراق به کویت پس از جنگ ایران و عراق نخستین بار نشان داد و درگیری‌های اخیر نیز بیشتر آن را نشان داده‌اند. تلاش برای واگذاری امنیت به قدرت‌های جهانی نمی‌تواند امنیت واقعی فراهم کند، چه رسد به ثبات مورد نیاز برای توسعه اقتصادی پایدار.
کشورهای غرب آسیا باید در عوض شروع به ادغام بهتر با یکدیگر کنند به گونه‌ای که قدرت هر دولت، ثبات دیگران را تقویت کند. ایرانیان در حال حاضر چندین سنگ بنای این نوع نظم را پیشنهاد کرده‌اند. به‌عنوان معاون رئیس‌جمهور در 2024، من خواستار برقراری گفت‌وگوی نهادی‌شده میان دولت‌های منطقه بر پایه احترام متقابل، عدم مداخله و در نهایت ترتیبات عدم تجاوز شدم. این گفت‌وگو شامل اقدامات افزایش اعتماد، مانند برنامه‌های کمک بشردوستانه در مناطق درگیر، ابتکارات مشترک ضدتروریسم و کمپین‌های رسانه‌ای مشترک که همزیستی را ترویج می‌کند، خواهد بود.
من همچنین شبکه‌ای منطقه‌ای هسته‌ای پیشنهاد دادم، از جمله یک کنسرسیوم غنی‌سازی که منحصراً به کاربرد صلح‌آمیز علوم هسته‌ای اختصاص یابد. اعضای آن تخصص منطقه‌ای را به اشتراک می‌گذارند، همکاری علمی را ترویج می‌کنند و از طریق ترتیبات راستی‌آزمایی مشترک که تضمین می‌کند هیچ عضوی به دنبال سلاح هسته‌ای نیست، اعتماد را تقویت می‌کنند. چین و روسیه، همراه با ایالات متحده، می‌توانند در تأسیس چنین کنسرسیوم غنی‌سازی سوخت با ایران و همسایگان علاقمند در خلیج فارس کمک کنند، که سپس باید تنها تأسیسات غنی‌سازی سوخت برای خاورغربی باشد.
برای آنکه موفقیت هر کشور به نفع دیگران نیز باشد، دولت‌های غرب آسیا خواستار ایجاد یک اکوسیستم اقتصادی منطقه‌ای یکپارچه خواهند بود. آن‌ها ممکن است، برای مثال، صندوق توسعه غرب آسیا را راه‌اندازی کنند که بازسازی پس از درگیری، خدمات بهداشتی، آموزش و زیرساخت‌های حیاتی را تأمین مالی کند. اتصال منطقه‌ای بدون مرز — راه‌آهن‌های فراملی، خطوط لوله انرژی، زیرساخت دیجیتال و مسیرهای دریایی — می‌تواند نقل و انتقال سرمایه و کالا را تسهیل کند. نهادهای مشترک دیگر می‌توانند به کشورهای غرب آسیا در مقابله با تهدیدات وجودی مشترک، مانند تغییرات اقلیمی و کم‌آبی، کمک کنند.
نهادهای منطقه‌ای محرک خاورمیانه نو
اگر این منطقه بتواند نهادهای معنادار و مشترک بنا کند، می‌تواند شاهد توسعه‌ای بی‌سابقه باشد. این منطقه منابع طبیعی فراوان، تمدن‌های ریشه‌دار و جمعیت‌های جوان و تحصیل‌کرده دارد. خود ایران قلمروی وسیع، تخصص علمی پیشرفته و سرمایه انسانی در سطح جهانی را به همراه دارد. کشورهای عربی ظرفیت مالی، سرمایه‌گذاری و مدیریتی بی‌نظیری را همراه با شبکه‌های تجاری جهانی ارائه می‌دهند. پاکستان و ترکیه نیز توانمندی‌های صنعتی قابل توجه و وزن ژئوپولیتیکی فراهم می‌کنند.
هیچ‌یک از این‌ها آسان نخواهد بود، با توجه به دهه‌ها بی‌اعتمادی و سوءظن در داخل این همسایگی، از جمله در میان برخی از کشورهای عربی و بین آن‌ها و ایران. اما غرب آسیا نیازی نیست که زندانی گذشته خشونت‌آمیز خود باقی بماند. جنگ‌های اخیر نه تنها هزینه‌های ویرانگر تقابل نظامی را نشان داده‌اند بلکه محدودیت‌های آنچه اجبار می‌تواند به انجام برساند را نیز نمایان کرده‌اند.
هم واشینگتن و هم کشورهای عربی باید بپذیرند که ایران یک پدیده دائمی در ساختار منطقه‌ای است و همسایگان با کنار گذاشتن آن نمی‌توانند به ثبات دست یابند. در عین حال، ایران باید اعتماد تازه‌تأییدشده‌اش را با آمادگی برای درازکردن دست دوستی به سوی همسایگان و پیگیری امنیت از طریق همکاری هم‌زمان با بازدارندگی همراه سازد. و کل جهان باید به این نکته واقف باشد که ثبات پایدار را نمی‌توان از خارج به غرب آسیا وارد کرد یا با زور تحمیل نمود. این ثبات باید توسط مردم و دولت‌های منطقه خود ساخته شود.