شکاف اکتبر ۲۰۲۶ باکو با آنکارا بر سر حجاب و اسرائیل دگرگونی عمیق‌تری را منعکس می‌کند: آذربایجان اکنون نفوذ ترکیه را متغیری می‌داند نه فرضی ثابت. تسلیحات اسرائیلی، تولید مشترک پهپاد و دسترسی به واشینگتن وزن بیشتری نسبت به نفوذ رو به افول آنکارا بر قفقاز دارند.
چرا روابط آذربایجان و ترکیه در حال تیره شدن است
آذربایجان در حال حرکت فراتر از حوزه نفوذ انحصاری ترکیه در جهان ترک است، و پیوندهای نزدیک‌تری با رقبای آنکارا و حتی دشمنانش، به‌ویژه اسرائیل، برقرار می‌کند. این به‌معنای قطع رابطه با ترکیه یا ترک‌کردن نهادهای ترک نیست. بلکه باکو می‌کوشد رابطه «برادر بزرگ، برادر کوچک» را با شبکه‌ای گسترده‌تر از شراکت‌ها جایگزین کند تا استقلال و حیطه مانور خود را حفظ کند.
اختلاف درباره حجاب گسست عمیق‌تری را آشکار می‌کند
تنش‌ها اوایل اکتبر 2026 آشکار شد، زمانی که اختلاف‌نظرها درباره سیاست‌های داخلی باکو—به‌ویژه در مورد پوشش حجاب در مدارس—و رابطه آن با اسرائیل پدیدار شد. تأکید رئیس‌جمهور آذربایجان، الهام علی‌اف، بر «امنیت ایدئولوژیک» و ادعای اینکه کشورش به پشتیبانی خارجی نیاز ندارد، هشداری به آنکارا درباره محدودیت نفوذش بود.
غیبت علی‌اف در اجلاس کشورهای ترک در آنکارا، همراه با عدم حضور رئیس‌جمهور ترکیه، رجب طیب اردوغان، در اجلاس کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا (CICA) در باکو، شکاف را بیش از پیش نشان داد.
این اختلاف پس از اعتراض اوکتای سارال، مشاور اردوغان، نسبت به محدودیت‌های پوشش در مدارس آذربایجان شدت یافت. باکو این موضع را دخالت در امور داخلی خود تلقی کرد.
گفته می‌شود اردوغان برای کاهش تنش سارال را برکنار کرد، اما انتقاد ادامه یافت و باکو قویاً حق حاکمیتی خود را برای تعیین سیاست داخلی‌اش تأکید کرد. سامیل طیار، چهره برجسته در حزب عدالت و توسعه (AKP)، غیبت علی‌اف را واکنشی ممکن به عدم حضور اردوغان در اجلاس CICA در باکو در 15 اکتبر تفسیر کرد. او هشدار داد که دو «ملت برادر» نباید اجازه دهند بازیگرانی مانند اسرائیل میان آن‌ها تفرقه بیندازند.
تل‌آویو مرزهای برادری را می‌آزماید
دکتر احمد کاظمی، کارشناس امور قفقاز، نزدیک‌تر شدن باکو به اسرائیل را واکنش احساسی به انتقادهای ترکیه نمی‌داند. او این روند را بخشی از راهبرد گسترده‌تر باکو برای تعمیق پیوندها با اسرائیل می‌داند که به‌عنوان حامی اصلی‌اش عمل می‌کند.
در چند دهه گذشته، اسرائیل تأمین‌کننده اصلی تسلیحات پیشرفته برای آذربایجان بوده است؛ علاوه بر این، همکاری میان دو طرف به تولید پهپادها و مهمات هدایت‌شونده دقیق و نیز همکاری در حوزه‌های فناوری، کشاورزی و امنیت سایبری گسترش یافته است. داده‌های ردیابی نفتکش‌ها نشان می‌دهد حدود 34 میلیون بشکه نفت خام آذربایجانی در سال 2025 به اسرائیل رسیده است.
از دید کاظمی، اسرائیل سه هدف را برای باکو دنبال می‌کند: تأمین فناوری و تسلیحات؛ ایجاد پایگاه حمایتی و کانالی برای نفوذ در واشینگتن؛ و ایجاد بازارها همراه با همکاری اقتصادی و امنیتی.
او استدلال می‌کند که اگر باکو ناچار به انتخاب بین آنکارا و تل‌آویو شود، اسرائیل را انتخاب خواهد کرد. بنابراین انتظاری که ترکیه دارد مبنی بر اینکه آذربایجان باید کاملاً با موضع ضداسرائیلی آن همسو شود، با محاسبات راهبردی علی‌یف ناسازگار است؛ باکو حاضر نیست به‌خاطر همسویی سیاسی با ترکیه، رابطه‌اش با تل‌آویو و واشینگتن را فدا کند.
آنچه اجلاس تهران نشان داد
این اختلاف مواضع میان آنکارا و باکو همچنین در نشست چهارجانبه‌ای که در 26 اکتبر در تهران برگزار شد، برجسته شد. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در مصاحبه‌ای با تلویزیون دولتی ایران پس از مذاکرات گفت که مقامات ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان مواضع قاطعی علیه اسرائیل اتخاذ کرده‌اند.
به گفته او، خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، اظهار داشته است: «پس از ایران، اسرائیل توجه خود را به ترکیه معطوف خواهد کرد و سپس عربستان سعودی را هدف قرار خواهد داد.»
رضایی همچنین به مواضع سخت‌گیرانه ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه (MIT)، و آسی‌م مناار، رئیس ستاد ارتش پاکستان، علیه اسرائیل اشاره کرد. این دیدار نمونه دیگری از فاصله میان موضع آنکارا درباره اسرائیل و موضع باکو ارائه داد.
ترکیه با یک رقابت منطقه‌ای فشرده‌تر مواجه است
در شرق مدیترانه، همکاری‌های دفاعی و اقتصادی میان یونان، قبرس و اسرائیل گسترش یافته است. دهمین اجلاس سه‌جانبه رهبران این کشورها در 22 دسامبر 2025 در اورشلیم برگزار شد و یک طرح اقدام نظامی مشترک برای 2026 – شامل آموزش‌ها و فعالیت‌های عملیاتی مشترک – در نیکوزیا امضا شد.
چارچوب انرژی «3+1» که ایالات متحده را نیز دربرمی‌گیرد، واشنگتن را بیشتر در این همکاری وارد کرده است. از منظر آنکارا، این امر بر توازن امنیتی و همچنین آزادی عمل ترکیه در امور دریایی و انرژی تأثیر منفی می‌گذارد.
در لیبی، یونان نیز روابط خود را با ساختار قدرت در شرق کشور عمیق‌تر کرده است – به‌ویژه از طریق دیدارهای مقامات یونانی با معاون فرمانده کل لیبی، Saddam Haftar، برای بحث در مورد انرژی و حمل‌ونقل، همراه با ادامه آموزش افسران گارد ساحلی لیبی در کرت.
در مقابل، در 20 اکتبر 2026، مجلس نمایندگان در شرق لیبی موافقت‌نامه دریایی 2019 میان ترکیه و دولت وفاق ملی (GNA) را تصویب کرد و موضع پیشین خود را لغو نمود.
در حالی که این تصمیم مشروعیت داخلی این توافق را تقویت کرد، اختلافات حقوقی با یونان و اتحادیه اروپا در خصوص پیامدهای توافق و حقوق دریایی جزایر یونانی را حل نکرد.
تدهور روابط میان ترکیه و اسرائیل، همراه با همکاری دفاعی اسرائیل با یونان و قبرس، نگرانی‌های آنکارا را افزایش داده است. در همین حال، ترکیه در تلاش بوده است تا شراکت‌های منطقه‌ای خود را گسترش دهد، چنان‌که دیدار شورای همکاری راهبردی آن با مصر در فوریه 2026 شاهدی بر این امر بود.
آنکارا همچنین پس از خرید سامانه دفاع هوایی S-400 از روسیه و تحریم‌های بعدی آمریکا، از برنامه F-35 کنار گذاشته شده است. در سراسر شرق مدیترانه، رقابت بر سر نفوذ نظامی، منابع انرژی و مسیرهای ترانزیت همچنان تشدید می‌شود و فشارهای وارده بر ترکیه را افزایش می‌دهد.
کدام شکاف‌ها پایدار خواهند ماند؟
سید مهدی حسینی تقی‌آباد، دانشیار دانشگاه تهران، تحولات کنونی را «تغییر بزرگی در هم‌گرایی‌ها» توصیف می‌کند، هرچند اشاره می‌کند که همه اجزای این تغییر احتمالاً پایدار نخواهند ماند.
به گفته او، تنش‌ها پیرامون موضوع حجاب، غیبت رهبران آذربایجان و ترکیه از برخی نشست‌ها و مجادلات لفظی مختلف می‌تواند از راه تعامل سیاسی یا میانجی‌گری کاهش یابد؛ زیرا این دو کشور منافع ساختاری مشترکی در حوزه‌هایی مانند انرژی، حمل‌ونقل، تمرینات نظامی مشترک و روابط اقتصادی دارند.
تقی‌آباد می‌افزاید با این حال، مسیر عمل مستقل باکو و شراکت مستقر آن با اسرائیل ـ برخلاف این اختلافات مقطعی ـ در سیاست خارجی آذربایجان ریشه‌دار است. با تقویت‌شدن توسط پیروزی در قره‌باغ و تأکید بر خرید تسلیحات با منابع مالی خود، علی‌اف در پی تثبیت هویتی مستقل و کنار گذاشتن نقش «برادر کوچکتر» آنکارا است.
در سال‌های گذشته علی‌اف قبلاً گام‌هایی از جمله محدود کردن نهادهای خودگردان نخجوان را برای کاهش نفوذ ترکیه در کشور برداشته بود. اکنون او اتحاد خود با اسرائیل را به‌نمایش می‌گذارد تا آنکارا را به این باور برساند که ترکیه برای دسترسی به آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی به آذربایجان نیاز دارد. علی‌اف معتقد است که با توجه به نیاز روسیه به کشورش برای обход تحریم‌های غربی ـ همراه با حمایت ترامپ از آذربایجان ـ در موضعی قرار دارد که بتواند در برابر ترکیه بایستد.
روابط آذربایجان و ترکیه در پیمانی جدید
دکتر شیوا علیزاده، استادیار دانشگاه تهران، استدلال می‌کند که جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای ترکیه به‌طور فزاینده‌ای آن را در تضاد با منافع آذربایجان و سایر کشورهای همسایه قرار داده است. او چهار مسیر ممکن برای آنکارا شناسایی می‌کند:
اول: یک چرخش تاکتیکی به‌سمت ایران و محور مقاومت. فشارهای ناشی از تنش‌ها با اسرائیل می‌تواند ترکیه را به همکاری نزدیک‌تر با تهران در مسائل امنیت منطقه‌ای وادارد؛ با این حال، منافع متضاد در سوریه و قفقاز احتمالاً مانع از تبدیل این نزدیک‌شدن به یک اتحاد پایدار خواهد شد.
دوم: بازسازی پیوندها با غرب و کاهش تنش‌ها با یونان و اروپا. با کاهش اصطکاک در مدیترانه شرقی و از سرگیری گفت‌وگو با اروپا و قبرس، آنکارا می‌تواند بخشی از فشاری را که متحمل می‌شود کاهش دهد — اگرچه این مسیر مستلزم تعدیل مواضع ماکسیمالیستی و پذیرش هزینه‌های سیاسی داخلی مرتبط خواهد بود.
سوم: مدیریت تنش‌ها با باکو و پذیرفتن نقش جدید آذربایجان. رویکردی واقع‌بینانه‌تر برای حفظ ائتلاف این است که به خودمختاری باکو اذعان شود و رابطه بر مبنای شراکت برابر بازتعریف گردد — از جمله پذیرش پیوندهای مستقل آذربایجان با اسرائیل و یونان. چنین ترتیبی اجازه می‌دهد که همکاری ادامه یابد بدون آنکه از باکو خواسته شود از رهبری سیاسی آنکارا پیروی کند.
چهارم: تشدید انزوا و اتخاذ موضع تهاجمی. اقدامات یکجانبه در مدیترانه شرقی یا افزایش مداخله در لیبی می‌تواند رقابت‌ها را تشدید و ریسک رویارویی را افزایش دهد — مسیری که گران‌ترین گزینه برای ترکیه را نشان می‌دهد.
یک ائتلاف بر اساس شرایط جدید
باكو به طور فزاینده‌ای مصمم است مسیر خود را دنبال کند، حتی اگر این امر با آنکارا در تضاد قرار گیرد. پیوندهایش با ترکیه همچنان مهم است، اما علی‌اف تمایل کمی نشان داده تا اجازه دهد این پیوندها روابط آذربایجان با اسرائیل یا دیگر قدرت‌های منطقه‌ای را تعیین کند.
اختلافات دیپلماتیک اخیر ممکن است کمرنگ شوند، اما تفاوت‌های پشت آن‌ها به‌احتمال زیاد ناپدید نخواهند شد. پیوندهای نظامی و انرژی آذربایجان با اسرائیل به‌طور محکم تثبیت شده‌اند و آنکارا ممکن است مجبور شود بپذیرد که نزدیک‌ترین متحدش در قفقاز دیگر قرار نیست از رهبری آن پیروی کند.