بحث درباره پیمان مکه مصر بر عدم حضور مشهود قاهره در توافق ۷ اوت که توسط عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان امضا شده، متمرکز است. این سه امضاکننده یک تعهد دفاع متقابل را رسمی کردند که بیان میکند هر حمله مسلحانه به یکی از اعضا به عنوان حمله به همه اعضا تلقی خواهد شد، که نشاندهنده عزم جمعی در برابر ایران و اسرائیل است و در عین حال تغییر منطقهای به سمت کاهش وابستگی بیقید و شرط به تضمینهای امنیتی ایالات متحده را تسریع میکند.
در زیر این موضع بیانی، ساختار پیمان به طور عمدی در مورد ظرفیت بازدارندگی، پوشش هستهای و ادغام عملیاتی مبهم باقی مانده است. بنابراین، تصمیم مصر برای ایستادگی در کنار پیمان مکه مصر نه یک حذف ساده بلکه یک بیان محاسبهشده از احتیاط استراتژیک است. قاهره مدتهاست که عدم تعهد، میانجیگری و روابط امنیتی دوجانبه را متعادل کرده است تا از گرفتار شدن در بلوکهایی که ممکن است گزینههای دیپلماتیکش را محدود کند، جلوگیری کند.
حامیان پیمان آن را به عنوان یک آزمایش در خودکفایی پایدار به جای یک اتحاد رسمی جنگی معرفی میکنند، اما اعتبار آن در نهایت به اولین آزمون فشار از سوی نمایندگان تهران بستگی خواهد داشت. موضع مصر واقعیت عمیقتری را منعکس میکند: کشورهای خاورمیانه در حال ایجاد توازن بین ترتیبات امنیتی تحت رهبری ایالات متحده و ائتلافهای نوظهور قدرتهای میانه هستند بدون اینکه به طور کامل به هیچ یک از آنها متعهد شوند. این ابهام به قاهره فضایی میدهد تا تکامل پیمان را مشاهده کند، ارزیابی کند که آیا تعهدات دفاع متقابل همچنان معتبر یا عمدتاً نمادین هستند و بعداً تصمیم بگیرد که آیا پیوستن به پیمان تأثیرش را تقویت میکند یا صرفاً حاکمیتش را به ریاض واگذار میکند.
چرا پیمان مکه مصر مهم است
عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ۷ اوت توافقنامه دفاع مشترک مکه، معروف به «پیمان مکه» را امضا کردند. این پیمان بیان میکند که هر حمله مسلحانه به یکی از اعضا به عنوان حمله به همه اعضا در نظر گرفته خواهد شد. این پیام را هم به ایران و هم به اسرائیل ارسال میکند و در عین حال امنیت منطقهای را از ایالات متحده متنوع میسازد.
با این حال، این پیمان دو سوال کلیدی بیپاسخ میگذارد: آیا کشورهای منطقه میتوانند بدون ایالات متحده بازدارندگی ایجاد کنند؟ و چرا مصر هنوز به این پیمان نپیوسته است، حداقل در حال حاضر، با توجه به اینکه با هر سه عضو همکاری نزدیکی داشته است؟
نه ناتو خاورمیانهای
پیمان مکه بر اساس توافقنامه دفاع متقابل استراتژیک امضا شده بین عربستان سعودی و پاکستان در سپتامبر گذشته بنا شده است. با این حال، این یک توافق جداگانه است. توافق جدید شامل ترکیه میشود و فضایی برای پیوستن سایر کشورها فراهم میکند.
این پیمان با ناتو مقایسه شده است؛ در واقع، وزیر امور خارجه ترکیه، هاكان فیدان، عنصر دفاع متقابل این پیمان را به عنوان «از نظر فنی مشابه» بند ۵ دفاع جمعی ناتو توصیف کرده است.
با این حال، مقایسهها با ناتو اغراقآمیز است. وقتی این مقایسهها کنار گذاشته شوند، این پیمان نسبتاً متواضع به نظر میرسد.
مقامات سعودی دامنه این توافق را کماهمیت جلوه داده و آن را به عنوان یک تمرین در «توانمندیهای پایدار» معرفی کردهاند تا جبههای مشترک در برابر هر کشوری. ترکیه نیز تأکید کرده است که این پیمان علیه ایران یا هر کشور دیگری نیست. پاکستان این توافق را به عنوان «بهطور خالص دفاعی» توصیف کرده است.
در حالی که پاکستان یک قدرت هستهای است، این توافق به ذکر اینکه ترکیه و عربستان سعودی تحت چتر هستهای آن قرار میگیرند، نمیپردازد. و در حالی که دفاع متقابل در توافق سپتامبر ۲۰۲۵ بین ریاض و اسلامآباد مطرح شده است، دومی به تعامل با تهران به عنوان یک میانجی ادامه داده است در میان حملات ایرانی به عربستان سعودی.
بنابراین، پیمان مکه باید به عنوان یک آزمایش در خودکفایی منطقهای درک شود نه به عنوان یک جبهه دفاع مشترک یا ائتلاف جنگی.
تأثیر وسیعتر منطقهای
با این حال، در حالی که دامنه این توافق متواضع است، اما پیامدهای عمیقتری برای نظم منطقهای دارد.
این پیمان به عربستان سعودی یک وسیله دیگر برای تنوعبخشی و تقویت امنیت و معماری دفاعی خود میدهد. این به ریاض اهرمی در هر گونه تعامل آینده با تهران در مورد امنیت منطقهای میدهد و وابستگی آن به ایالات متحده را کاهش میدهد.
برای آنکارا، این توافق میتواند به حمایت مالی و یک بازار بزرگ برای فناوری صنعتی دفاعیاش منجر شود، در حالی که اسلامآباد میتواند از حمایت اقتصادی سعودی بهرهمند شود و خود را به عنوان یک بازیگر فعال و مسئول در خاورمیانه معرفی کند.
تهران و نمایندگان آن احتمالاً در آینده نزدیک توافق را آزمایش خواهند کرد، احتمالاً از طریق حمله به عربستان سعودی از طریق حوثیها یا شبهنظامیان عراقی. واکنش سه امضا کننده به آن اولین آزمون فشار، اطلاعات بیشتری درباره این پیمان نسبت به بیانیههای رسمی به منطقه خواهد داد.
چرا مصر به این پیمان نپیوسته است
مصر به پیمان مکه نپیوسته است، با وجود اینکه بهطور نزدیک با هر سه کشور به عنوان بخشی از یک گروه غیررسمی چهارکشوری که به آن «STEP» یا «چهارگانه» گفته میشود، همکاری میکند.
وزیر امور خارجه مصر، بدر عبدالعاطی، روز جمعه گفت که قاهره در حال بررسی «بسیار جدی» این پیمان است و تصمیمگیری درباره پیوستن به آن «نیاز به مطالعات عمیق در پرتو قانون اساسی و تعهدات قانونی مصر» دارد.
فیدان از ترکیه پیشتر گفته بود که او معتقد است مصر در «مرحله بعد» به این پیمان خواهد پیوست، زمانی که «چند مسئله فنی» اجرا شود.
صرفنظر از اینکه آیا در نهایت به این پیمان میپیوندد یا نه، غیبت مصر با احتیاط استراتژیک این کشور از زمان ریاستجمهوری عبدالفتاح السیسی در سال 2024 همراستا است.
برای دههها، رهبران مصر رویکرد محتاطانهای اتخاذ کردهاند و به عدم تعهد گرایش داشته و از بلوکهای نظامی دوری کردهاند تا از گرفتار شدن جلوگیری کنند. اما پیوستن به پیمان مکه میتواند نشان دهد که مصر در حال انتخاب طرف در برابر رقبای ژئوپولیتیکی مختلف سه عضو است – که بهطور کلی میتوانند شامل ایران و حوثیها، اسرائیل، امارات متحده عربی، یونان، قبرس و هند باشند. این همراستایی درکشده میتواند به روابط قاهره با این بازیگران آسیب برساند بدون اینکه سود قابل توجهی به همراه داشته باشد.
این موضوع نشاندهنده این است که پیمان بیشتر درباره سیگنالدهی سیاسی است تا ارزش نظامی. این پیمان جزئیات عمومی کمی دارد اما ممکن است شامل همکاری در زمینه دفاع هوایی و موشکی، تبادل اطلاعات، امنیت دریایی گسترشیافته و همکاری در صنعت دفاعی باشد. با این حال، قاهره در حال حاضر در بسیاری از این زمینهها از طریق گروه چهارگانه و حمایت خود از ائتلاف دریایی تحت رهبری عربستان سعودی در دریای سرخ با سه کشور همکاری میکند.
در دوران سیسی، مصر خود را بیشتر به عنوان یک میانجی میبیند، که این امر نیازمند حفظ روابط مثبت و کانالهای باز با تمامی بازیگران است. مصر تلاش میکند از گرفتار شدن در اتحادهای نظامی که این نقش را پیچیدهتر یا تنشهای منطقهای را تشدید کند، اجتناب کند.
اسرائیل و ایالات متحده
مصر ممکن است نگرانیهای امنیتی مشترکی با این اتحاد در مورد بازیگران غیردولتی، امنیت دریایی و سودان داشته باشد. اما برای بسیاری از سیاستگذاران مصری، احتمال درگیری با اسرائیل همچنان بزرگترین تهدید امنیتی آینده خواهد بود، با وجود پیمان صلح و هماهنگیهای امنیتی بین دو کشور.
با توجه به وضعیت اسرائیل به عنوان متحد کلیدی ایالات متحده در منطقه، هیچ اتحاد امنیتی دیگری نمیتواند به طور قابل تصوری به مصر حفاظت کافی در یک درگیری احتمالی با اسرائیل ارائه دهد.
بنابراین، در حالی که پیوستن به پیمان مکه ممکن است به مقابله با نگرانیهای فوری مصر در سودان، لیبی یا شاخ آفریقا کمک کند، اما اولویتهای امنیتی بلندمدت آن را حل نخواهد کرد. در حال حاضر، ایالات متحده مهمترین شریک امنیتی مصر باقی میماند.
قاهره همچنین نگران حاکمیت خود است. ادغام در ترتیبات امنیتی تحت رهبری عربستان سعودی، تلاش ریاض برای رهبری عربی را تقویت میکند. از دیدگاه قاهره، این خطر ایجاد یک رابطه حامی-مشتری با ریاض را به همراه دارد.
دلایل پیوستن در آینده
برای مصر، خطرات پیوستن به این پیمان احتمالاً در حال حاضر بیشتر از مزایای آن است. اما این ارزیابی ممکن است با گذشت زمان تغییر کند.
پیمان مکه کمتر یک اتحاد نظامی و بیشتر یک بیانیه از نیت درباره شکلگیری نظم منطقهای آینده است. در حالی که واشنگتن مهمترین شریک برای اکثر قدرتهای منطقهای، از جمله ترکیه و عربستان سعودی باقی میماند، آنها در تلاشند تا وابستگی خود به ایالات متحده را کاهش دهند. این روند احتمالاً تسریع خواهد شد.
این پیمان همچنین به اعضای خود اجازه میدهد تا در برابر جاهطلبیهای منطقهای ایران و اسرائیل محافظت کنند و تعادل جدیدی از قدرت را که در قدرتهای میانه قرار دارد، آزمایش کنند. مصر به شدت علاقهمند است که با شرکت در این ترتیبات، ابتکار عمل را به دست گیرد.
<p
مصر در صورتی که تعهدات دفاع متقابل الزامآور توافق در عمل اجرا نشود، انگیزه بیشتری برای پیوستن به این پیمان خواهد داشت. این انعطافپذیری اطمینان میدهد که قاهره میتواند بدون از دست دادن توانایی خود در میانجیگری یا تعمیق هماهنگی با رقبای پیمان، به آن بپیوندد، هرچند که این موضوع سوالاتی درباره اعتبار این اتحاد به وجود میآورد.
این فضای مانور اهمیت دارد، زیرا مصر به دلیل وضعیت اقتصادی مزمن و کاهش جایگاه خود در جهان عرب، به تنوع و شراکتها در خطوط گسل منطقه نیاز دارد. در عین حال، پیوستن به این پیمان توانایی قاهره را برای اعمال نفوذ با قرار گرفتن در مرکز ترتیبات امنیتی منطقهای افزایش میدهد.
آیا پیمان مصر و مکه پابرجا خواهد ماند؟
مصر باید صبور باشد، اما نه مردد. این پیمان از نظر اصولی جذاب است اما هنوز اولویت فوری برای مصر نیست. در انتظار ماندن ضرری ندارد.
توافق جدید از نظر پیچیدگی کمتر از ناتو است. اما جدیتر از ائتلافهای منطقهای قبلی است. این پیمان ممکن است به یک شراکت متمرکزتر و مبتنی بر مسائل تبدیل شود تا یک بلوک الزامآور. این بهترین سناریو برای مصر خواهد بود.
آزمون واقعی هر اتحادیه در اجرای آن نهفته است، به ویژه در زمان جنگ. با عدم قطعیت در مورد پایان جنگ ایران و تشدید دورهای در دریای سرخ، مصر باید واکنش این اتحاد را در زمانی که یکی از اعضا تهدید میشود، زیر نظر داشته باشد و ارزیابی کند.
در حال حاضر، قاهره باید زمان خود را برای مشاهده ساختار پیمان، تعهدات نظامی و ادغام عملیاتی صرف کند. باید قضاوت درباره عضویت را تا زمانی که همه این جنبهها بیشتر مشخص شوند، به تعویق بیندازد.