سه نشست در اکتبر و گزارش‌های مربوط به حمایت اطلاعاتی روسیه دیدگاه تهران از مسکو را از شریک نامطمئن به ضرورت راهبردی تغییر داد. پدافند هوایی، پهپادها و فناوری موشکی اکنون در صدر دستور کار قرار دارند و شراکت ایران و روسیه در مسیر بازگشت‌ناپذیرتر شدن قرار گرفته است.
شراکت ایران و روسیه اهمیت راهبردی می‌یابد
جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران به‌طور بنیادین نحوه نگاه تهران به روسیه را تغییر داده است. قبلاً مسکو توسط برخی در تهران به‌عنوان شریک نامطمئنی دیده می‌شد که به‌نسبت از حمایت ایران بهره‌مند می‌شود. اما اکنون روسیه بیش از پیش به‌عنوان شریکی مهم برای تضمین بقا و ظرفیت‌های نظامی ایران، بازسازی پس از جنگ و بازدارندگی بلندمدت دیده می‌شود.
دیدارهای مثبت
فقط در ماه اکتبر، مقامات ارشد ایرانی و روسی سه دیدار در سطح بالا برگزار کردند که بازتاب‌دهنده اهمیت فزاینده‌ای است که هر دو دولت برای این شراکت قائل‌اند.
در 8 اکتبر، رئیس‌جمهور ایران مسعود پزشک‌زاده در حاشیه نشست‌های منطقه‌ای در ترکمنستان با رئیس‌جمهور روسیه ولادیمیر پوتین دیدار کرد. آنها بر اراده سیاسی متقابل برای تعمیق روابط در تقریبا همه بخش‌ها از جمله همکاری‌های تجاری و اقتصادی تأکید کردند.
در 19 اکتبر، وزیر خارجه روسیه سرگئی لاوروف برای نخستین بار از آغاز جنگ در 28 فوریه به تهران سفر کرد. او با رئیس‌جمهور پزشک‌زاده، وزیر امور خارجه عباس عراقچی و رئیس شورای عالی امنیت ملی محسن رضایی دیدار کرد. آنها درباره انرژی، حمل‌ونقل و روابط دوجانبه گسترده‌تر بحث کردند. این دیدارها بر لزوم پیشبرد شراکت راهبردی جامع که در ژانویه 2025 امضا شده بود و ادامه همکاری‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری علی‌رغم چالش‌های ناشی از جنگ تأکید کردند.
پس از دیدارها، عراقچی اعلام کرد: «هرگز در تاریخ ما ایران و روسیه به اندازه اکنون این‌گونه نزدیک همکاری نکرده‌اند.» پزشک‌زاده از روسیه بابت حمایت در طول جنگ قدردانی کرد. رئیس امنیتی رضایی نیز بر عزم تهران برای تقویت همکاری‌های راهبردی با مسکو تأکید کرد و نشان داد که رهبری امنیتی ایران نیز از روابط نزدیک‌تر حمایت می‌کند.
در 27 اکتبر، پزشک‌زاده برای شرکت در مجمع کشورهای صادرکننده گاز به مسکو سفر کرد و دوباره در آنجا با پوتین درباره همکاری دوجانبه گفت‌وگو کرد. پزشک‌زاده از پوتین بابت «پشتیبانی و مساعدت» در امور سیاسی و اقتصادی تشکر کرد. پوتین گفت که تجارت دوجانبه در هشت ماه نخست 2026 به میزان 10.4 درصد افزایش یافته است.
پوتین همچنین پای‌بندی مسکو به پروژه‌های جاری، از جمله نیروگاه هسته‌ای بوشهر را تأیید مجدد کرد. شرکت دولتی هسته‌ای روسیه، روساتم، اعلام کرد که شمار کارگران ساختمانی خود در بوشهر را به 200 نفر افزایش خواهد داد. روساتم پس از آغاز جنگ کارکنان خود را تخلیه کرده بود.
فراتر از این توسعه هسته‌ای، محتوای این دیدارها تفاوت قابل‌توجهی با تبادل‌های سطح‌بالا قبلی نداشت. آنچه برجسته است اما لحن رو به مثبت‌تر شدن بیانیه‌های عمومی از سوی چهره‌های ارشد در سراسر مجموعه سیاسی و امنیتی ایران است. این امر نشان‌دهنده ارزیابی مطلوب‌تر از ارزش استراتژیک روسیه است، اگرچه لزوماً نشان‌دهنده تغییر بنیادین در دیدگاه تمام تصمیم‌گیران ایرانی نیست.
فراتر رفتن از تردید
این شور و اشتیاق در تضاد با تردیدهای پیشین در تهران درباره منافع سرمایه‌گذاری در مسکو به‌عنوان متحد است. عناصری از رهبری ایران مدت‌ها تردیدی عمیق نسبت به روسیه داشته‌اند.
این تردید از اواخر 2022 پررنگ‌تر شد، زمانی که عده‌ای در تهران نسبت به بازده حمایت خود از روسیه در جنگ اوکراین سؤال کردند. ایران هزاران پهپاد از جمله مدل‌های شاهد-131 و شاهد-136 را همراه با سایر کمک‌های نظامی به روسیه تحویل داده است. ایران به‌صورت علنی دخالت در این درگیری را تکذیب کرده، اما اذعان داشته که پیش از تهاجم تمام‌عیار به اوکراین پهپاد به روسیه ارسال کرده و مقام‌های ایرانی چند ماه پس از آغاز جنگ به رویترز گفتند که تهران توافق کرده پهپادها و موشک‌های بیشتری تامین کند.
اسناد قراردادهای منتشرشده نشان می‌دهد که روسیه موافقت کرده حدود 290,000 دلار به ازای هر پهپاد برای خرید عمده 2,000 پهپاد شاهد-136 پرداخت کند، اگرچه میزان تکمیل این پرداخت‌ها نامشخص مانده است. همچنین گزارش شده ایران در راه‌اندازی تأسیسات تولید در روسیه کمک کرده است، که به مسکو امکان تولید داخلی نسخه‌ای تغییر یافته از پهپاد شاهد-136 ایران به نام گِران-2 را داده است.
با این حال، صداهای اثرگذار در تهران غالباً اتحاد راهبردی با مسکو را مورد سؤال قرار داده‌اند. یک فرمانده سابق نیروی دریایی سپاه گفته است «این دیدگاهی هست که روسیه خواست ایران را به آن [جنگ اوکراین] بکشد … تا تنها نباشد و فشار تحریم‌ها بر ایران افزایش یابد.» در 2022، آمریکا و اتحادیه اروپا تحریم‌های اضافی علیه ایران به‌خاطر فروش پهپاد به روسیه اعمال کردند. طی سفر پیشین لاوروف به تهران در فوریه 2025، مفسران ایرانی هشدار داده بودند که مسکو ممکن است از ایران به‌عنوان مهره‌ای در مذاکرات با واشنگتن بر سر اوکراین استفاده کند.
منتقدان روابط نزدیک‌تر همچنین استدلال کرده‌اند که روسیه به‌طور نامتناسبی از حمایت تهران بهره‌مند شده است، در حالی که کمک قابل مقایسه‌ای در عوض ارائه نکرده است. به‌ویژه، تهران احساس می‌کرد روسیه در طول جنگ ۱۲ روزه بین ایران و اسرائیل در ژوئن 2025 عملاً به کمکش نیامده است. روسیه از تحویل سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته‌ای که ایران گفته بود پیش از جنگ خریداری کرده است، مانند جنگنده‌های SU-35، خودداری کرد.
حمایت از همکاری نزدیک‌تر
جنگ آمریکا-اسرائیل به نظر می‌رسد که بازنگری در ارزش روسیه برای تهران را به دنبال داشته است. طبق چند گزارش، روسیه اطلاعات جمع‌آوری‌شده درباره مواضع نظامی آمریکا، تصاویر ماهواره‌ای برای هدف‌گیری و قطعات تسلیحاتی در اختیار ایران قرار داد. ارزیابی اثر واقعی حمایت روسیه در میدان نبرد دشوار است. با این حال، با وجود اظهارنظر رئیس‌جمهور Donald Trump مبنی بر اینکه مسکو و پکن به تهران کمک نکرده‌اند، شواهد خلاف این را نشان می‌دهد.
چنین حمایتی احتمالاً موقعیت کسانی در دستگاه امنیتی ایران را که مدت‌ها طرفدار روابط نزدیک‌تر با مسکو بوده‌اند، تقویت کرده است. برای این گروه که توسط رئیس‌جمهور پیشین درگذشته، Ebrahim Raisi، پشتیبانی می‌شدند، جنگ استدلال دیرینه‌شان را مبنی بر اینکه همکاری نزدیک‌تر با روسیه می‌تواند منافع راهبردی ملموسی فراهم کند، تأیید کرده است. این منافع شامل کمک به ایران برای دور زدن تحریم‌ها، غلبه بر انزوای دیپلماتیک و مقابله با فشار غربی است.
اظهارات روزافزون مثبت از سوی مقامات ارشد سیاسی مانند Pezeshkian و Araghchi نشان می‌دهد که حمایت از همکاری نزدیک‌تر با روسیه در طیف سیاست‌ورزی ایران بیشتر رواج یافته است، از جمله در میان کسانی که زمانی نسبت به هم‌راستایی نزدیک با مسکو تردید داشتند.
همان‌طور که تهران در ماه‌های آتی بر بقا و توان نظامی و بازسازی اولویت می‌گذارد، همکاری نزدیک‌تر با روسیه احتمالاً به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان یک ضرورت راهبردی تلقی خواهد شد تا صرفاً به‌عنوان وسیله‌ای برای دور زدن تحریم‌ها و مقاومت در برابر فشار غرب. این شراکت دلیل امنیتی فوری‌تری پیدا کرده است که هم نیازهای نظامی فعلی ایران و هم اهداف راهبردی بلندمدت آن را پوشش می‌دهد.
پیامدها
در کوتاه‌مدت، کمک‌های فنی و اجزای تسلیحاتی می‌تواند به ایران کمک کند تا با حفظ توانایی‌هایی که در اثر ماه‌ها درگیری تحلیل رفته‌اند، در برابر درگیری مقاومت کند. تخصص روسیه می‌تواند به تهران در بازسازی سامانه‌های پدافندی هوایی، زیرساخت موشکی و صنعت دفاعی یاری رساند. اطلاعات جاسوسی روسیه می‌تواند به نیروهای ایرانی در ردیابی دارایی‌های نظامی آمریکا و اطلاع‌رسانی در تصمیمات عملیاتی کمک کند.
حمایت روسیه در صورت تشدید مجدد نظامی به‌ویژه باارزش خواهد بود. این حمایت می‌تواند توان ایران در پیش‌بینی حملات، حفظ قابلیت‌های نظامی‌اش و تحمیل هزینه بر دشمنانش را بهبود بخشد. با این حال، بعید است که به‌طور بنیادی تراز قدرت را به نفع ایران تغییر دهد.
در میان‌مدت، با فرض اینکه جنگ به پایان برسد، همکاری ایران و روسیه احتمالاً با هدف بازسازی قابلیت‌های نظامی ایران ادامه خواهد یافت. این همکاری احتمالاً بر دفاع هوایی، پهپادها و فناوری موشکی متمرکز خواهد بود.
در حالی که ظرفیت روسیه برای برآورده کردن خواسته‌های ایران همچنان به‌خاطر جنگ در اوکراین و فشار بر صنعت دفاعی‌اش محدود خواهد ماند، انتقال‌های انتخابی فناوری و تخصص نیز می‌تواند به تهران در پرداختن به ضعف‌هایش و تسریع در بازسازی قابلیت‌های بازدارندگی کمک کند. برای مثال، روسیه می‌تواند قطعات جایگزین برای سامانه دفاع موشکی S-300 و همچنین فناوری جنگ الکترونیک فراهم کند.
شراکت ایران و روسیه فراتر از جنگ پایدار می‌ماند
در درازمدت، پیامد مهم‌تر می‌تواند نهادی‌شدن همکاری نظامی میان ایران و روسیه باشد. سیاست‌گذاران ایرانی نسبت به گرایش روسیه به اولویت‌دادن منافع خود و فقدان تضمین امنیتی الزام‌آور محتاط خواهند ماند. اما این رابطه احتمالاً در برنامه‌ریزی نظامی آینده، تدارکات و همکاری‌های صنعتی-دفاعی نقش فزاینده‌ای خواهد یافت. این امر احتمالاً توان ایران را در مقاومت در برابر فشارهای نظامی و اقتصادی آمریکا افزایش می‌دهد، اگرچه بدون آنکه نقطه عطفی در تراز قدرت ایجاد کند.
ممکن است جنگ، روسیه را به تضمین‌کننده قابل‌اطمینان امنیت برای ایران تبدیل نکرده باشد، اما می‌تواند مسکو را به مولفه‌ای پایدارتر در استراتژی امنیتی تهران تبدیل کند. این امر تضمین می‌کند که این شراکت، فارغ از اینکه چه کسی در قدرت باشد، بازگشت‌پذیرتر نخواهد بود.