سازمان‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا کودتای ۱۹۵۳ را علیه نخست‌وزیر ایران، محمد مصدق، پس از اختلافات مربوط به ملی‌سازی نفت سازماندهی کردند. این عملیات مخفی قدرت سلطنتی را بازگرداند، آموزه‌های دخالت خارجی را شکل داد و خصومت نهادی ماندگاری پدید آورد.
بیگانگی دیپلماتیک مدرن بین واشینگتن و تهران بازتاب‌دهنده رنجش‌های تاریخی دیرینه‌ای است که ریشه در عملیات اطلاعاتی و اختلافات بر سر منابع در میانه قرن بیستم دارد. در حالی که گفتمان معاصر آمریکایی اغلب بحران گروگان‌گیری سفارت در سال 1979 را عامل اصلی خصومت دوجانبه می‌داند، وجدان ملی ایرانیان شدیداً با مداخلات خارجی پیشین تعریف می‌شود. کودتای ایران در سال 1953 نمایانگر یک گسست بنیادین در تاریخ ژئوپلیتیک خاورمیانه است که یک دولت پارلمانی منتخب را با بازگرداندن اقتدار سلطنتی تحت شاه محمدرضا پهلوی جایگزین کرد.
با انگیزه نگرانی‌های شدید انگلو-آمریکایی پیرامون ملی‌شدن نفت و گسترش شوروی در اوایل جنگ سرد، ابتکار اطلاعاتی مخفیانه‌ای که به عملیات آژاکس معروف شد، ساختار سیاسی منطقه را برای همیشه دگرگون ساخت. با براندازی دولت نخست‌وزیر محمد مصدق، قدرت‌های غربی استبداد را نهادینه کردند، مشی قانون‌مداری دموکراتیک را خاموش ساختند و دهه‌ها از خطابه‌های ضدامپریالیستی را بذر افکندند. در نتیجه، یادبود کودتای ایران در سال 1953 همچنان به‌عنوان یک نقطه اتکا ایدئولوژیک برای جمهوری اسلامی عمل می‌کند، روایت‌های مقاومت منطقه‌ای معاصر را زنده نگه می‌دارد و مناسبات دیپلماتیک را پیچیده می‌سازد. درک این مداخله تاریخی برای ارزیابی تنش راهبردی کنونی، دکترین‌های جنگ سایه و بی‌اعتمادی نهادی پایدار حاکم بر روابط آمریکا و ایران ضروری است.
چگونه کودتای ایران در سال 1953 آغاز شد
ایالات متحده اکنون نزدیک به پنج ماه است که در حالت جنگ با ایران قرار دارد. برای بسیاری از آمریکاییان، منشاء خصومت میان دو کشور به 4 نوامبر 1979 برمی‌گردد، زمانی که دانشجویان ایرانی به سفارت آمریکا در تهران یورش بردند و دیپلمات‌های آمریکایی را گروگان گرفتند. اما برای بسیاری از ملی‌گرایان ایرانی، نقطه عطف تعیین‌کننده در روابط آمریکا و ایران بیش از یک ربع قرن زودتر رخ داد، زمانی که ایالات متحده در طراحی کودتایی نقش داشت که در 19 اوت 1953 نخست‌وزیر ایران محمد مصدق را برکنار کرد.
یک نظرسنجی که من به نمایندگی از شورای روابط خارجی با اعضای انجمن تاریخ‌نگاران روابط خارجی آمریکا انجام دادم، سرنگونی مصدق را به‌عنوان چهارمین تصمیم بد سیاست خارجی در تاریخ ایالات متحده رتبه‌بندی کرد.
ایران پس از جنگ جهانی دوم از لحاظ سیاسی و اقتصادی تضعیف‌شده بیرون آمد. بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی در اواخر اوت 1941 به کشور حمله کردند و حاکم آن، شاه رضا خان، که افسر سابق ارتش و شانزده سال پیش در کودتا تخت طاووس را به دست گرفته بود، را برکنار ساختند. در ژوئن 1941، آلمان به اتحاد شوروی حمله کرد و به‌سرعت نیروهای شوروی را عقب راند. لندن و مسکو هر دو نگران بودند که شاه، که آشکارا شیفته آدولف هیتلر بود، «راهروی پارس» موسوم را ببندد و یکی از مسیرهای اصلی تأمین کمک‌های لند-لیز به شوروی را قطع کند.
بریتانیا و شوروی اجازه دادند پسر بیست‌ودو ساله رضا خان، محمدرضا پهلوی، به‌عنوان شاه جانشین او شود. کنترل او بر ایران در ابتدا سست بود. اغتشاش سیاسی ناشی از اشغال مشترک انگلیس و شوروی، به‌همراه سلسله‌ای از محصول‌های ضعیف، کشور را به فقر کشاند.
همان‌طور که در سایر نقاط آسیا، آفریقا و خاورمیانه نیز رخ داد، ملی‌گرایی پس از پایان جنگ در ایران اوج گرفت. ایرانیان می‌خواستند کنترل کشورشان را دوباره به دست بگیرند. محمد مصدق تبدیل به مدافع آن آرزوها شد. او که از نوادگان سلطنت پارسی و در اروپا تحصیل‌کرده بود، بیش از بیست سال وزیر دارایی ایران بوده است. او در سن شصت و نه سالگی وقتی نخست‌وزیر شد، در پی بازپس‌گیری حاکمیت ایران و گسترش قدرت مجلس شورای ملی (مجلس) بود. بخش اول به معنای رویارویی با بریتانیا و بخش دوم به معنای رویارویی با شاه بود.
ملی‌کردن نفت و تشدید تنش‌ها با بریتانیا
هدف اصلی ملی‌گرایی مصدق شرکت نفت انگلو-ایرانی (AIOC) بود. بریتانیا سهم اکثریت در شرکت را در اختیار داشت که انحصار تولید نفت ایران را در اختیار داشت. AIOC از قراردادی یک‌طرفه که بر دولت ایران تحمیل کرده بود سود می‌برد و آن را با پرداخت‌های غیرقانونی به چهره‌های برجسته ایرانی حفظ می‌کرد. از نظر نظریه، ایران 16 درصد از سود شرکت را دریافت می‌کرد. درصد واقعی احتمالاً بسیار پایین‌تر بود؛ AIOC هرگز اجازه نداد مقامات ایرانی دفاتر حسابداری آن را ببینند.
در مارس 1951، نخست‌وزیر به‌شدت نامحبوب علی رزم‌آرا، که تلاش‌های قانون‌گذاری برای مطالبه توافق بهتر از بریتانیا در مورد AIOC را مسدود کرده بود، ترور شد. یک بحران سیاسی به‌وجود آمد. مصدق موافقت کرد که به شرطی نخست‌وزیر شود که مجلس صنعت نفت را ملی اعلام کند. مجلس این کار را به‌طور متحد انجام داد. بریتانیا با این تصمیم مخالفت کرد، اگرچه خود صنعت زغال‌سنگ و فولادش را ملی کرده بود.
تصویر از خود و منافع خود هر دو در امتناع لندن از مذاکره برای رسیدن به یک مصالحه مؤثر بود. بریتانیا به یک امپراتوری جهانی که به‌سرعت در حال افول بود چسبیده بود و ترس داشت که هر امتیازی به ایران نفوذش را در سایر نقاط خاورمیانه تضعیف کند. در همین حال، سودهای AIOC به تأمین مالی دولت بریتانیا کمک می‌کرد. لندن که حاضر به عقب‌نشینی نبود، صادرات نفت ایران را محاصره کرد و سایر قدرت‌های غربی را قانع کرد که کنار بایستند. صادرات نفت ایران سقوط کرد و اقتصاد آن را به‌هم ریخت.
چرا ترس‌های جنگ سرد تشدید شد؟
بریتانیا خواستار حمایت آمریکا برای فشار بر ایران بود. با این حال، رئیس‌جمهور Harry S. Truman، پیشنهادهای بریتانیا برای تهاجم به ایران و برکناری مصدق را رد کرد. ترامان در عوض تلاش کرد اختلاف را میانجی‌گری کند. او فرستادگانی به تهران فرستاد و حتی مصدق را در واشنگتن میزبانی کرد تا به دنبال مصالحه‌ای باشد. هیچ‌کدام از این تلاش‌ها نتیجه نداد، تا حد زیادی به این دلیل که مصدق با هر گونه دخالت بریتانیا در صنعت نفت ایران مخالف بود. در اکتبر 1952، پس از آگاه شدن از اینکه لندن در تلاش برای سازماندهی کودتا علیه او است، مصدق روابط دیپلماتیک با بریتانیا را قطع کرد و تمامی دیپلمات‌های بریتانیایی را اخراج نمود.
انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده در سال 1952 بار دیگر به لندن فرصت داد تا حمایت آمریکا را برای برکناری مصدق جلب کند. با سلطه شوروی‌ها بر اروپای شرقی، حاکمیت مائو زندونگ در چین و حضور نیروهای آمریکایی در نبرد با نیروهای کمونیست در کره، رئیس‌جمهور Dwight D. Eisenhower تنها به «مهار» اکتفا نکرده و متعهد شده بود که کمونیسم را «پس بزند». جان فاستر دالیس، انتخاب او برای وزارت خارجه، قصد داشت آن تعهد را به اجرا درآورد.
درک فضای واشینگتن توسط دیپلمات‌های بریتانیایی این استدلال را مطرح کرد که کارزار ملی‌سازی مصدق فرصتی برای کمونیست‌ها فراهم می‌آورد تا قدرت را به‌دست گیرند. نخست‌وزیر به‌طور ناخواسته آن استدلال را تقویت کرد وقتی از مجلس خواست تا اختیارات حکومتی اضطراری به او بدهد، به دیپلمات‌های آمریکایی گفت انقلاب قریب‌الوقوع است و تهدید کرد که اگر واشینگتن کمک بیشتری به ایران نکند به مسکو رو خواهد آورد.
طراحی اقدام مخفی در تهران
دالّس به شنیده‌هایش معتقد شد، هرچند که مصدق کمونیست‌ها را از دولت خود کنار گذاشته بود و آن‌چه اقتصاد ایران را آسیب زده و سیاست آن را متلاطم کرده بود تحریم بریتانیا بود و نه فعالیت‌های کمونیستی. آیزنهاور در ابتدا تردید داشت و در مارس 1953 به همتای بریتانیایی خود گفت که مصدق «تنها امید غرب در ایران» است. با این حال، مخالفت آیزنهاور کمرنگ شد چون مصدق پیشنهادهای مصالحه در مورد AIOC را رد کرد و ایرانیان برای اعتراض به مشکلات اقتصادی و دنبال کردن اختیارات اضطراری توسط مصدق به خیابان‌ها آمدند. نگران از اینکه نفت ایران ممکن است برای همیشه از دست غرب خارج شود، آیزنهاور در ژوئن موافقت کرد به تلاش مخفی مشترک انگلیسی-آمریکایی برای سرنگونی مصدق کمک شود.
آلن دالِس، مدیر سیا و برادر کوچکتر جان فاستر دالِس، برنامه‌ریزی عملیات «آژاکس» را نظارت کرد. کارزار مخفی برای سرنگونی مصدق شامل برانگیختن خشم ایرانیان علیه مصدق از طریق پرداخت به روزنامه‌نگاران، ملاها و سیاستمداران برای حمله به او به‌عنوان فاسد و تشنه قدرت بود. در همان زمان، گروه‌های خیابانی برای حمله به چهره‌های عمومی دستمزد می‌گرفتند تا بی‌ثباتی افزایش یابد و شایعاتی مبنی بر اینکه مصدق منتقدانش را سرکوب می‌کند تقویت شود. سپس تظاهرکنندگان پولی به سوی مجلس حرکت می‌کردند تا خواستار برکناری او شوند. قدرت به ژنرال فضل‌الله زاهدی منتقل می‌شد، کسی که پیش از آن در دولت مصدق خدمت کرده بود اما پس از مدتی با او اختلاف پیدا کرد.
اجرای عملیات آژاکس در میدان
کرشنت روزولت، نوه رئیس‌جمهور تئودور روزولت، اجرای عملیات آژاکس در میدان در ایران را بر عهده داشت. او بلافاصله با یک مشکل روبه‌رو شد. نقشه بر این بود که شاه مصدق را برکنار کند. اما وقتی لحظه رسید، شاه تردید کرد. او یک سال پیش در مورد حدود اختیارات سلطنتی با نخست‌وزیر روبه‌رو شده بود.
مصدق در واکنش استعفا داده بود. وقتی جمعیت سپس به خیابان‌ها ریختند و خواستار بازگرداندنش شدند، شاه عقب‌نشینی کرد. او بیم داشت که برکناری دوبارهٔ مصدق به برکناری خودش منجر شود. در همین حال، پس از اطلاع در ماه ژوئیه که اعضای مجلس برای رأی علیه او رشوه گرفته‌اند، مصدق خواستار همه‌پرسی ملی برای تأیید دولتش شد. رأی آشکاراً مهندسی‌شده به او 99.4 درصد حمایت داد.
تحت فشار شدید مقامات آمریکایی، شاه سرانجام موافقت کرد مصدق را برکنار کند و زاهدی را به جای او منصوب کند. با این حال، وقتی در 15 اوت از برکناری‌اش مطلع شد، مصدق از کنار رفتن امتناع کرد؛ او در عوض به کشور اعلام کرد که کودتا را خنثی کرده است. عملیات آژاکس به نظر می‌رسید شکست خورده باشد: شاه از کشور گریخت، زاهدی مخفی شد، و سیا به روزولت دستور داد ایران را ترک کند.
اما طی چهار روز بعد، جریان تغییر کرد. چه به این دلیل که سیا به معترضان پول پرداخت کرد، یا دشمنان سیاسی مصدق فرصت را برای پیشبرد دستورکار خود دیدند، یا ایرانیان عادی نتیجه گرفتند که مصدق در پی پایان دادن به سلطنت است، احساس عمومی و حمایت نظامی علیه نخست‌وزیر برگشت. در 19 اوت، نخست‌وزیری او پایان یافت.
تعادل مجدد کنترل نفت و قدرت استبدادی
شاه پس از برکناری مصدق کنترل خود بر ایران را تثبیت کرد. او مصدق را به خیانت محکوم و به سه سال زندان و سپس حبس ابد تحت حبس خانگی محکوم کرد. یکی از نزدیک‌ترین مشاوران مصدق اعدام شد، همان‌طور که بیش از یک‌دوجین افسر نظامی و رهبران دانشجویی متحد با دولتش نیز اعدام شدند. زاهدی که دیدگاه مصدق را مبنی بر اینکه ایران باید یک پادشاه مشروطه با اختیارات محدود داشته باشد، شریک بود، تنها دو سال به‌عنوان نخست‌وزیر دوام آورد و سپس در یک کشمکش قدرت به شاه باخت. حاکمی که زمانی تردیدآمیز بود، به حکومتی استبدادی تبدیل شد که در انقلاب ایرانی 1979 برکنار خواهد شد.
سرنگونی مصدق نتیجه‌ای که مقامات بریتانیایی انتظار داشتند به‌بار نیاورد. دولت آیزنهاور ایده اینکه AIOC، که بعدها به British Petroleum (که اکنون با نام BP شناخته می‌شود) تغییر نام داد، بتواند مجدداً انحصار تولید نفت ایران را از سر گیرد پذیرفتنی ندانست. در عوض، ایالات متحده بریتانیا را مجبور کرد با توافقی موافقت کند که بر اساس آن کنترل یک شرکت جدید ملی نفت ایران میان شرکت‌های آمریکایی، بریتانیایی و اروپایی تقسیم می‌شد و سود آن پنجاه‌پنجاه با ایران تقسیم می‌گشت.
پیامدهای بلندمدت کودتای 1953 ایران
تاریخ‌نگاران مدت‌ها بر سر میزان اهمیت عملیات آژاکس در سقوط مصدق بحث کرده‌اند. برخی استدلال می‌کنند که ایالات متحده تنها به این دلیل موفق شد که بخش‌های حیاتی از نخبگان و افکار عمومی ایرانی از پیش علیه او برگشته بودند. او با تصاحب اختیارات اضطراری و تلاش برای خفه کردن انتقاد داخلی نسبت به اینکه سیاست ملی‌سازی‌اش نتوانسته منافع وعده‌داده‌شده را فراهم کند، اصول دموکراتیک خود را رها کرده بود. از این منظر، اگر آیزنهاور به جای تصویب عملیات آژاکس آن را رد می‌کرد، احتمالاً مصدق باز هم از قدرت کنار گذاشته می‌شد.
هرچه سهم دقیق آمریکا در برکناری مصدق بوده باشد، این واقعیت باقی است که ایالات متحده در سیاست ایران مداخله کرد. این دست‌کم خوراک روایت شدیدی ضدآمریکا را فراهم آورد که ایالات متحده را مسئول شکست دموکراسی نوپای ایران و صعود حکومت خودکامه شاه می‌داند. این روایتی ضدآمریکا است که رهبری جمهوری اسلامی تا به امروز همچنان به آن اشاره می‌کند.
تأثیر برکناری مصدق فراتر از ایران نیز رفت. دولت آیزنهاور و جانشینانش موفقیت ظاهری عملیات آژاکس را تأییدی دانستند بر اینکه عملیات مخفی می‌تواند رهبران مزاحم را با هزینه‌ای کم از میان بردارد. در سه دهه بعد، ایالات متحده تحت پرچم جلوگیری از کمونیسم به‌طور مخفیانه در مجموعه‌ای از کشورها مداخله کرد، شاید مشهورترین نمونه‌ها گواتمالا در 1954 و شیلی در 1973 باشند. آن مداخلات اغلب دیکتاتورها را به قدرت رساند، آسیب فراوانی به جمعیت‌های غیرنظامی وارد کرد و احساسات ضدآمریکایی قابل‌توجه و پایدار ایجاد نمود.