محاصره‌های سعودی و حوثی رنج غیرنظامیان را به ابزار چانه‌زنی تبدیل کرده‌اند، با این حال هیچ‌یک از طرفین قادر به تحقق تصمیم نظامی نیستند. با محاصرهٔ تعز و وجود ۳۰۰٬۰۰۰ آواره، دیپلماسی عمان و سازمان ملل تنها مسیرهای عملی برای دستیابی به آتش‌بس ناقص باقی مانده‌اند.
محاصره یمن و توهم پیروزی
عربستان سعودی و جنبش انصارالله، که به نام حوثی‌ها نیز شناخته می‌شود، همچنان حملات خود علیه یکدیگر را تشدید می‌کنند در حالی که هشدارهای انسانی عمده‌ای در داخل یمن روشن شده‌اند. با روی آوردن همه طرف‌ها به تک‌گویی‌های اغراق‌آمیزتر و دیدن جنگ به‌عنوان مسیر اصلی تأمین منافع‌شان، واقعیتی روشن در منازعه یمن باقی می‌ماند: راه‌حل نظامی وجود ندارد. در عوض، محتمل‌ترین نتیجه درگیری‌های کنونی یک جنگ بی‌رحم فرسایشی صفر-مجموع است که در آن طرف‌های درگیر منتظر می‌مانند دشمن‌شان ابتدا کوتاه بیاید و این وضعیت دیپلوماسی را ضعیف می‌کند و بار پیامدها را بر دوش غیرنظامیان یمنی می‌گذارد.
چند هفته گذشته شاهد شدیدترین خصومت‌ها در 12 سال جنگ داخلی یمن از زمان آتش‌بسِ حمایت‌شده توسط سازمان ملل بود که عمدتاً در 2022 جریان درگیری‌ها را متوقف کرد، بوده است. جنگ منطقه‌ای گسترده‌تر که ایالات متحده در آن دخیل است مستقیماً با این تحول مرتبط است، به‌طوری‌که عربستان از نیروهایی حمایت می‌کند که با دولت بین‌المللی شناخته‌شده یمن (IRG) همراه‌اند و ایران از حوثی‌ها حمایت می‌کند. از سال 2014 تاکنون صدها هزار نفر به‌طور مستقیم و غیرمستقیم جان خود را از دست داده‌اند و بنا بر گزارش‌ها هزاران نفر نیز در ماه‌های اخیر کشته و زخمی شده‌اند.
درگیری‌های اخیر در خطوط مقدم که عمدتاً شمال و جنوب یمن را از هم جدا می‌کنند گسترده بوده است، هرچند مهم‌ترین نبردها در سواحل غربی و در کوه‌های اطراف تعز، سومین شهر بزرگ یمن و مرکز پیشین صنعتی، رخ داده است. حوثی‌ها در سپتامبر پیشروی‌های قابل توجهی انجام دادند چون جنگ مجدداً شدت گرفت و بخش زیادی از ساحل غربی و تنگه باب‌المندب را به‌دست گرفتند. همین اواخر، آنها تعز را محاصره کردند. این گروه از روزهای اول جنگ شهر را در اختیار نداشته و آن را در تهاجم متقابل IRG در اوایل 2015 از دست داده بود و از آن زمان تعز خط مقدم بسیاری از نبردها بوده است.
یک ضدحمله طرفدار دولت در اکتبر برای بازپس‌گیری سواحل دریای سرخ در جنوب‌غرب یمن آغاز شد. تاکنون، هر دو طرف در جنگ درباره موفقیت این عملیات که هدف آن بازپس‌گیری اهرم فشار حوثی‌ها در دریا و به‌تبع آن کاهش محاصره تعز است، اختلاف نظر دارند.
در حالی که برخی جناح‌ها در اردوگاه دولت قانونی بين‌المللی (IRG)، مانند کتائب غِیَنتس که قبلاً از سوی امارات متحده عربی حمایت می‌شدند، در طول سال‌ها در مقابله با حوثی‌ها موفقیت نسبی داشته‌اند، تلاش‌ها در این مرحله همچنان بی‌نتیجه باقی مانده است زیرا انصارالله به پیشروی به سمت تعز و ورود به استان همجوار لحج در شرق و عدن — پایتخت IRG — در جنوب ادامه می‌دهد. بطور قابل توجه، دشت‌های ساحلی غربی نگهداری‌شان بسیار دشوارتر از تصرف‌شان است، به‌خصوص در مقایسه با مناطق کوهستانی دورتر در داخل کشور.
تعز، گرفتار میان محاصره و گرسنگی
درگیری‌ها در شهر تعز نیازمند توجه ویژه است، زیرا این امر برای صدها هزار غیرنظامی گرفتار در آن مناطق فاجعه‌بار خواهد بود، همزمان که حوثی‌ها به محاصره بی‌رحمانه شهر متعهد شده‌اند. سازمان بین‌المللی مهاجرت سازمان ملل (IOM) تخمین می‌زند که بیش از 300,000 آواره داخلی (IDPs) در استان تعز حضور دارند که بسیاری از آنها در خود شهر مستقرند. این سازمان برآورد می‌کند که جمعیت آوارگان داخلی علاوه بر تقریباً 600,000 نفری است که در شهر زندگی می‌کنند، و برخی برآوردها تا 1,000,000 سکنه که در میان تازه آواره‌شدگان زندگی می‌کنند را نیز نشان می‌دهد.
با ادامه درگیری‌ها در اطراف شهر، این آمار تنها رشد خواهد کرد زیرا مردم در تنها جهتی که می‌توانند حرکت می‌کنند — به سمت شهر. آژانس‌های امدادی می‌گویند که قادر به دسترسی به بیشتر اردوگاه‌های جابجایی نیستند و تعز، که قبلاً به دلیل بسته شدن بیشتر مسیرهای اصلی توسط جبهه‌ها دشوارالوصول بود، به‌طور فزاینده‌ای از منابع پایه‌ای مورد نیاز خود محروم شده است.
وقتی گرسنگی به‌عنوان سلاح به‌کار می‌رود
در این زمینه، محاصره تعز توسط حوثی‌ها می‌تواند با جلوگیری از جریان کالاهای مورد نیاز جمعیت غیرنظامی برای زنده ماندن، یک جنایت جنگی تلقی شود. این اقدام بی‌تمایز است و از بحران انسانی به‌عنوان روشی جنگی استفاده می‌کند. آن تصمیم آگاهانه نمایانگر روندهای بلندمدت‌تر جنگ است که در آن طرف‌های درگیر هدفشان این است که یکدیگر را از منابع محروم کنند و در عین حال از آن به‌عنوان اهرم در هر توافق پساجنگ بهره‌برداری کنند. محاصره زمینی، دریایی و هوایی عربستان سعودی بر قلمرو حوثی‌ها نیز می‌تواند به‌طور مشابه چنین جنایات جنگی‌ای را تشکیل دهد.
طرف‌های درگیر امروز همین راهبرد را تکرار می‌کنند و کمتر به این توجه دارند که اقداماتشان چگونه به‌طور مستقیم موجب رنج می‌شود و بیشتر به این می‌اندیشند که چگونه می‌توانند از آن به نفع خود استفاده کنند. این سبک جنگ‌ورزی در گستره وسیعی از منطقه بازگشته است، از غزه و لبنان تا ایران. با این حال برای یمنی‌ها به‌ویژه، که 83 درصدشان در فقر چندبعدی زندگی می‌کنند و جامعه‌ای به‌طور گسترده تخریب‌شده دارند، مکانیزم‌های اندکی برای مقابله و بقا در چنین جنگی باقی مانده است.
گفت‌وگوی دیپلماتیک، عمل به تشدید
تمام طرف‌ها از خواستار شدن راه‌حل دیپلماتیک سخن می‌گویند اما خشونت را به‌عنوان شکلی دیگر از بازی سیاسی انتخاب می‌کنند. به‌ویژه انصارالله در این محیط رونق دارد، به‌ویژه چون ظرفیت توسعه سلاح بومی خود را به‌طور قابل‌توجهی بهبود بخشیده است. در عین حال، دولت استقرار یافته در یمن (IRG) تقریباً طی یک سال گذشته مرتباً خواستار عملیات تازه‌ای علیه این گروه بوده است، احتمالاً کلیت پویش‌های منطقه‌ای را به‌عنوان فرصتی برای جلب دخالت بین‌المللی می‌بیند که می‌تواند به شکست میلشیا کمک کند. اما اکنون خود را در نبردی بازنده می‌یابند چون حوثی‌ها بار دیگر بر توانایی نظامی‌شان—به‌ویژه پهپادها—تأکید می‌کنند و طبیعت پراکندهٔ ائتلاف طرفدار دولت استقرار یافته که سال‌ها برای متحد شدن در برابر دشمنی که از نظر نظامی برتری دارد، مبارزه کرده، آشکار می‌شود.
عربستان سعودی، که لزوماً در ابتدا خواستار شعله‌ور شدن دوباره جنگ نبوده است با توجه به آشفتگی منطقه‌ای که به‌طور قابل‌توجهی به اقتصاد آن و دیگر کشورهای خلیج آسیب رسانده، اکنون با جنبش حوثی روبه‌رو است که در پی افزایش اهرم فشار خود در هر نوع توافق پساجنگ است. از سوی دیگر، خود عربستان نیز سطح تنش را بالا می‌برد و حملات انصارالله در خاک خود را با حملات متقابل پاسخ می‌دهد. نتایج فاجعه‌بارند: هر دو طرف به‌طور علنی زیرساخت‌های غیرنظامی یکدیگر—به‌ویژه فرودگاه‌ها—را تهدید می‌کنند و با هدف آشکار ایجاد رنج گسترده که به پایان دادن به برخوردهای آشکار بینجامد.
حملات به فرودگاه‌ها مارپیچ تنش را عمیق‌تر می‌کند
حملات حوثی‌ها به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض و زیرساخت‌های نفتی، از جمله مقر شرکت دولتی نفت عربستان آرامکو، نباید کوچک شمرده شود. همچنین نباید حملات سعودی به زیرساخت‌های نفتی در قلمرو حوثی و فرودگاه بین‌المللی صنعا در همان بازه زمانی نادیده گرفته شود. این حوادث که در عرض چند ساعت از یکدیگر روی دادند و شامل تهدید به تشدید از هر دو سو بودند، صدها کشته و مجروح بر جای گذاشتند و ماهیت نگران‌کنندهٔ مارپیچ تشدید در جریان در یمن را برجسته کردند. حملات حوثی‌ها به دفتر فرماندهی ائتلاف به رهبری سعودی در کاخ ریاست‌جمهوری در عدن نشان می‌دهد که این وضعیت تا چه حد می‌تواند پیش برود.
این مؤلفه بین‌المللی جنگ، از جمله محاصره سعودی و «محاصره محاصره‌ها»ی حوثی‌ها علیه عربستان در واکنش به آن، هم جدا از و هم درهم‌تنیده با منازعه درون‌یزیدی جاری است. با این حال برای پایان یافتن جنگ، هر دو باید به‌طور پایدار حل شوند و احتمالاً هیچ طرفی کاملاً راضی نخواهد بود. آن دینامیک همان چیزی است که جنگ‌هایی مانند جنگ در یمن را بسیار دشوار برای حل‌وفصل می‌کند، به‌ویژه با در نظر گرفتن دینامیک‌های منطقه‌ای که در خاورمیانه‌ای رخ می‌دهد که به‌طور کلی در آشفتگی نسلی قرار دارد.
محاصره یمن قادر به شکستن بن‌بست نیست
با این حال، بخش زیادی از چارچوب دیپلماتیک پیشین همچنان پابرجاست. عمان، در نقش سنتی خود به‌عنوان میانجی در این جنگ و دیگر منازعات منطقه‌ای، گزارش شده که پیام‌هایی میان سعودی‌ها و حوثی‌ها تسهیل می‌کند. مسیر دیپلماتیک سازمان ملل، گرچه دارای کاستی است، همچنان راهی دیگر برای گفتگوها به‌منظور پایین آوردن تنش باقی می‌ماند. سؤال زمان‌مند است: در حالی که همه طرف‌ها بازی ریسک‌پذیری خود را پیش می‌برند، در چه نقطه‌ای دیپلماسی را بهترین راه برای دستیابی به منافع خود خواهند دانست؟
آن بن‌بستِ خون‌ریزی متقابل نزدیک به پایان به‌نظر نمی‌رسد. سعودی‌ها از حیث زیرساخت‌های انرژی، فضای سرمایه‌گذاری در میان برنامه جاری تنوع‌بخشی اقتصادی و جایگاه کلی‌شان، بیشتر برای از دست دادن دارند. حوثی‌ها تقریباً مطمئناً می‌توانند آنها را طولانی‌تر از سعودی‌ها تحمل کنند، همان‌طور که قبلاً این کار را کردند. این امر توضیح می‌دهد چرا ریاض درخواست حمایت بین‌المللی برای مبارزه با حوثی‌ها کرده است، همان‌طور که IRG نیز چنین کرده است. با این وجود، اشتباه خواهد بود که دیگر دولت‌ها وارد میدان جنگ شوند به‌جای آنکه طرفین را به رسیدن به توافق تشویق کنند.
عربستان سعودی باید اولین حرکت را انجام دهد
منافع هر طرف نسبتاً روشن است، بنابراین تصمیمات سیاسی برای پایان دادن به درگیری لازم خواهد بود. حوثی‌ها امیدوارند با فشار بر صادرات نفتی عربستان و برنامه تنوع‌بخشی اقتصادی آن از طریق ضربات مستقیم، ریاض را مجبور به کاهش محاصره قلمروی خود کنند، همراه با علاقه به پرداخت حقوق بخش عمومی در قلمروشان و نقشی پیشرو در هر سازوکار حاکمیتی آینده یمن.
IRG تمام خواسته‌های حوثی‌ها را رد می‌کند و خود را تنها قدرت حاکم مشروع کشور می‌داند. در همین حال، سعودی‌ها خواهان پایان پایداری برای جنگ هستند که امنیتشان را تضمین کند و از تکرار تجربه حزب‌الله لبنان در لبنان جلوگیری کند — که منتقدان ادعا می‌کنند هدف آن گروه در یمن است، نه تمایل واقعی به هر توافق تقسیم قدرت.
در نهایت، عربستان سعودی مجبور خواهد شد که نخستین گام را بردارد. امتیازدهی در این زمینه به معنای تسلیم نیست، بلکه مواجهه با واقعیت است. حوثی‌ها قرار نیست ناپدید شوند. آنها بخشی از هر دولت یمنی آینده خواهند بود. برخورد با آنها به این صورت ممکن است تنها راه باشد، و این از پایان دادن به محاصره سعودی بر قلمرو حوثی‌ها و نیز پرداخت‌نشدن حقوق کارکنان بخش دولتی در قلمرو حوثی‌ها توسط IRG—که به معنای امتناع سعودی است—شروع می‌شود. این مسائل طولانی‌مدت و دشوار همیشه برای پایان جنگ نیاز به حل‌وفصل داشته‌اند. زمان زیادی از موعد حل آنها گذشته است.
حوثی‌ها نیز باید امتیاز دهند. آنها باید پذیرش یک آتش‌بس را بپذیرند و باید با حسن نیت به مذاکرات همزمان داخلی یمنی و مذاکرات حوثی-سعودی درباره یک توافق پساجنگ متعهد شوند. آنها باید به عدم‌خشونت متعهد شوند و باید در ازای آن با تصمیمات مربوط به محاصره و پرداخت حقوق مواجه شوند. دارایی‌های نظامی باید از خطوط مقدم خارج شوند و توافق باید شامل تعهد قابل راستی‌آزمایی به خلع‌سلاح باشد. چنین تصمیماتی می‌توانند در مراحل اجرا شوند تا از رعایت توافق اطمینان حاصل شود.
ریاض خواهد باید در خفا با ایران گفتگو کند، همان‌طور که در حال حاضر می‌کند، هرچند تهران کنترل کامل بر گروه ندارد، تا به تضمین پیشرفت توافق کمک کند، زیرا هنوز تا حدودی اهرم نفوذ دارد. حتی توقف موقتی در درگیری‌ها در حال حاضر، که زمان لازم را برای حل‌وفصل احتمالی جنگ منطقه‌ای که به‌وضوح امکان ازسرگیری درگیری‌ها در یمن را فراهم کرد می‌دهد، می‌تواند در آینده فرصت‌هایی ایجاد کند.
این رویکرد قطعاً ایده‌آل نیست و ممکن است شکست بخورد. عوامل زیادی در یمن و سراسر منطقه در جریان هستند که بازیگران را تشویق می‌کند تا به آسانی مسیر درگیری را همانند مسیر دیپلماتیک انتخاب کنند. در حال حاضر، ملاحظه باید ابتدا و پیش از همه شهروندان یمن باشد—نه ژئوپولیتیک—که ممکن است به معنای پذیرش یک آتش‌بس عمیقاً ناقص باشد که دست‌کم فعلاً درگیری‌ها را متوقف می‌کند.