جنگ دست‌کم ۴۷ میلیارد دلار هزینه داشته بدون اینکه به تسلیم ایران منجر شود، در حالی که دموکرات‌ها خود را برای به چالش کشیدن تأمین مالی آماده می‌کنند. یک توافق محدود که محاصره را کاهش دهد و عبور و مرور در هرمز را بازگرداند، نقطه پایانی برای ترامپ فراهم می‌آورد، اما فروپاشی توافق ۲۰۱۵ نشان می‌دهد که پشتیبانی دوحزبی پایدار ضروری است.
چرا ترامپ اکنون به توافق هسته‌ای ایران نیاز دارد
هشت ماه پس از آغاز جنگ همراه با اسرائیل، ترامپ هنوز توضیح نداده است که پیروزی آمریکایی چگونه خواهد بود یا ایالات متحده باید برای دستیابی به آن چه مدت دیگری به جنگ ادامه دهد. در حالی که آمریکایی‌ها تصمیم گرفتند به حزب دموکرات رأی دهند که در حال آماده‌سازی برای به چالش کشیدن منطق جنگ است، ترامپ هنوز قدرت اجرایی زیادی برای ادامه حضور در جنگ دارد. در آینده، این به معنای آن است که ریسک‌های سیاسی برای او و حزبش بالا خواهد بود.
این وضعیت ممکن است توضیح‌دهنده موج ناگهانی دیپلماسی باشد. از سوی خودشان، قطر، ترکیه، پاکستان، عربستان سعودی و دیگر دولت‌های منطقه در تلاش‌هایی برای نزدیک‌تر کردن دو طرف دخیل هستند. برای اولین بار از زمان امضای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در ماه ژوئن (که ایالات متحده عملاً از آن کناره‌گیری کرد)، دلایل سیاسی قانع‌کننده‌ای در هر دو طرف برای خاتمه دادن به جنگ وجود دارد. سؤال این است که آیا ایالات متحده و ایران می‌توانند آن آگاهی را به یک مصالحه تبدیل کنند، یا وضعیت موجود را که بین حملات کینتیک پراکنده و دیپلماسی نوسان می‌کند، ادامه دهند.
با در دست گرفتن کنترل هر دو مجلس کنگره توسط دموکرات‌ها در ژانویه، آنها نفوذ قابل‌توجه‌تری بر جهت‌گیری سیاست خارجی ایالات متحده خواهند داشت. در حالی که کنگره نمی‌تواند مستقیماً از ترامپ بخواهد عملیات نظامی را پایان دهد، می‌تواند تصمیم‌های دولت را بررسی کند، درخواست‌های آن برای تامین مالی نظامی اضافی را به چالش بکشد و از طریق فرایند بودجه‌ریزی ادامه عملیات را به‌طور روزافزون دشوار سازد.
برای جمهوری‌خواهان که به تقویم انتخابات ریاست‌جمهوری 2028 می‌نگرند، جنگ به‌طور فزاینده‌ای مشکل‌ساز است. از سوی خود، معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده JD Vance صریحاً تقصیر شکست‌های جمهوری‌خواهان را به این مناقشه نسبت داده است. دخالت روزافزون او در مذاکرات با ایران بازتاب این باور است که ایالات متحده به یک مسیر سیاسی خروج نیاز دارد نه یک کارزار نظامی نامشخص دیگر.
ترامپ نیز دلایلی برای کشیدن ترمز دارد. این جنگ تاکنون دست‌کم به‌طور برآوردی 47 میلیارد دلار برای پنتاگون هزینه داشته است، در حالی که گسیل‌های نظامی، محاصره دریایی و نیاز به تجدید موجودی‌های تسلیحاتی کاهش‌یافته همچنان هزینه‌های قابل‌توجه و در عین حال نامشخصی را تحمیل می‌کنند. در همین حال، تقابل در اطراف تنگه هرمز به افزایش قیمت انرژی و عدم‌قطعی اقتصادی گسترده‌تر کمک کرده است.
بن‌بست نظامی در برابر نظارت مالی
ترامپ هنوز می‌تواند دستور یک حمله عمده دیگر را بدهد، اما مشکل نظامی اساسی بدون تغییر باقی می‌ماند. در حالی که نیروهای آمریکایی می‌توانند خسارات اضافی عظیمی به ایران وارد کنند، از جمله به زیرساخت‌های انرژی آن، تأسیسات هسته‌ای و قابلیت‌های موشکی، آنها توانایی مجبور کردن تهران به تسلیم در برابر خواسته‌های سیاسی واشنگتن را نشان نداده‌اند.
برای ترامپ، بنابراین، دیپلماسی راهی ممکن برای ادعا کردن این است که فشار نظامی آمریکایی به هدف خود رسیده در حالی که از تشدید پرهزینه دیگری اجتناب می‌کند. یک توافق هسته‌ای، همراه با بازگشایی تنگه هرمز، می‌تواند به‌عنوان یک دستاورد دیپلماتیک مهم ارائه شود. ممکن است حتی چیزی را به او بدهد که دور دیگری از بمباران از ارائه آن ناتوان است: یک نقطه پایان مشخص.
آیا تهران هنوز بر این باور است که مقاومت کارساز است؟
در تهران محاسباتی به همان اندازه مهم در حال انجام است. رهبران ایرانی در ابتدا شکست جمهوری‌خواهان را به‌عنوان سندی تفسیر کردند که استراتژی آنها مبتنی بر مقاومت مؤثر بوده است. اما این تفسیر خطرناک است زیرا رؤسای جمهور ضعیف‌تر آمریکا الزاماً نرم‌تر نیستند. ترامپ ممکن است نتیجه‌گیری کند که نمایش دیگری از قدرت نظامی بهترین راه برای بازگرداندن موقعیت سیاسی او است.
تعداد فزاینده‌ای از مقامات و رهبران سابق ایرانی علیه همین فرضیه هشدار می‌دهند. رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان بارها استدلال کرده است که کشور نمی‌تواند برای همیشه بین جنگ و صلح در بلاتکلیفی بماند، زیرا هزینه‌های اقتصادی هرچه بیشتر دشوارتر می‌شوند. محمدجواد ظریف، حسن روحانی و دیپلمات باتجربه علی‌اکبر صالحی نیز خردمندی ادامه رویارویی را زیر سؤال برده‌اند و صالحی هشدار داده است که جنگ بزرگی دیگر می‌تواند ایران را دهه‌ها به عقب بازگرداند. دغدغه مشترک آنها این است که ایستادگی بر موضع ایدئولوژیک جمهوری اسلامی نباید به قیمت آینده اقتصادی ایران تمام شود.
این استدلال‌ها لزوماً نهاد امنیتی را متقاعد نکرده‌اند تا امتیازاتی را که واشنگتن می‌طلبد بپذیرد. اما نشان می‌دهند که منازعه درون ایران دیگر صرفاً درباره میزان مجازات قابل تحمل کشور نیست. هرچه جلوتر می‌رویم بحث بیشتر درباره این است که مقاومت مداوم به‌طور واقعی چه دستاوردی می‌تواند داشته باشد.
برای تهران، دیپلماسی می‌تواند راهی برای حفظ اهرم نظامی باقیمانده‌اش در حالی که پایان دادن به رویارویی اقتصادی که هر چه بیشتر غیرقابل تحمل می‌شود، فراهم کند. برای واشنگتن نیز می‌تواند خروجی از جنگی باشد که ادامه‌اش از نظر سیاسی توجیه‌پذیری کمتری یافته است. انگیزه‌ها ممکن است در حال همگرا شدن باشند. اینکه مواضع مذاکراتی نیز دنبال کنندگان این همگرایی شوند، موضوعی متفاوت است.
آغاز مزاحم‌ها
بزرگ‌ترین مانع بر سر توافق ممکن است فقدان پیشنهادهای دیپلماتیک نباشد، بلکه تعداد بازیگران سیاسی‌ای باشد که مصالحه را شکست تلقی خواهند کرد.
در داخل ایران، شکاف‌ها را نمی‌توان به سادگی به دو اردوگاه متضاد اعتدال‌گراها و تندروها تقلیل داد. تفاهم ژوئن اسلام‌آباد اختلافات عمیقی در درون خودِ تندرویان حاکم را آشکار کرد. Mohammad Bagher Ghalibaf، فرمانده پیشین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و رئیس پیشین مجلس، از مذاکرات حمایت کرد، در حالی که چهره‌های مرتبط با Saeed Jalili و جبهه Paydari این توافق را خیانت خواندند. برای مخالفان سازش با ایالات متحده، سوال صرفاً این نیست که آیا ایران می‌تواند شرایط بهتری بدست آورد یا نه؛ هویت سیاسی آنها تا حد زیادی بر مقاومت در برابر واشنگتن استوار است.
مشکل برای رهبر عالی ایران، Ayatollah Mojtaba Khamenei، به‌ویژه حاد است. او نظام سیاسی‌ای را به ارث برده است که نهادهای امنیتی آن در نتیجه جنگ جسورتر شده‌اند، اما لزوماً اختیار شخصی همتایان پیشین خود را برای تحمیل یک مصالحه دردناک ندارد. هر توافقی که به نظر برسد تحت فشار نظامی آمریکا پاداشی به همراه دارد، می‌تواند مقاومت کسانی را برانگیزد که معتقدند ایران باید از توانمندی‌های باقی‌مانده خود برای درخواست بیشتر استفاده کند.
واشنگتن و اسرائیل در برابر توافق مقاومت می‌کنند
واشنگتن نیز با تقسیمات خود مواجه است. ترجیح Vance برای راه‌حل دیپلماتیک لزوماً با دیگر مقامات ارشد دولت مشترک نیست. Rubio خواسته‌های اخیر ایران را غیرواقع‌بینانه خوانده است، در حالی که وزیر دفاع Pete Hegseth موضعی بسیار مقابله‌جویانه‌تر را حفظ کرده است.
اسرائیل همچنان یک مختل‌کننده بالقوه دیگر است. نخست‌وزیر اسرائیل، Benjamin Netanyahu، مدت‌هاست که طرفدار تضعیف بنیادین‌تر توانمندی‌های نظامی و نظام سیاسی ایران بوده است. یک توافق محدود آمریکایی که جمهوری اسلامی را در جای خود نگه می‌دارد، بخشی از زرادخانه موشکی آن را حفظ می‌کند و تخفیف‌های تحریمی را ارائه می‌دهد، به مراتب کمتر از نتیجه‌ای است که اسرائیل ترجیح می‌دهد.
یمن و لبنان می‌توانند جنگ را دوباره باز کنند
شرکای منطقه‌ای ایران لایه دیگری از پیچیدگی را اضافه می‌کنند. تحولات در یمن، لبنان و عراق می‌تواند حتی در صورت رسیدن واشنگتن و تهران به تفاهم، آتش‌بس را تضعیف کند. یک حمله جدید حوثی‌ها به زیرساخت‌های انرژی سعودی، یک حمله اسرائیلی علیه حزب‌الله، یا تبادل شامل نیروهای آمریکایی و شبه‌نظامیان عراقی می‌تواند به سرعت درگیری گسترده‌تر را دوباره باز کند.
خطر این است که فرصت سیاسی ایجادشده توسط انتخابات میان‌دوره‌ای بر سر همان موضوعی که بارها مذاکرات را به بن‌بست کشانده هدر برود: هیچ‌یک از طرفین نمی‌خواهد منبع اصلی اهرم خود را پیش از دریافت چیزی ملموس واگذار کند.
محتمل‌ترین سناریو
محتمل‌ترین نتیجه تلاش‌های دیپلماتیک کنونی نه آشتی همه‌جانبه بلکه ترتیبی محدود است که هدف آن توقف درگیری و ازسرگیری عبور و مرور دریایی است.
چنین توافقی می‌تواند نسبتاً سریع مذاکره شود اگر هر دو طرف به تعهداتی قابل راستی‌آزمایی و با توالی مشخص تن دهند. واشینگتن محاصره خود را کاهش داده و تسهیلات اولیه رفع تحریم‌ها را فراهم می‌کند. تهران آزادی کشتیرانی در هرمز را بازگردانده و به بازرسان بین‌المللی اجازه می‌دهد تا فعالیت‌های راستی‌آزمایی هسته‌ای مورد توافق را از سر بگیرند. سوالات دشوارتر مربوط به اورانیوم غنی‌شده، ظرفیت غنی‌سازی و رفع تحریم‌های بلندمدت بعداً مطرح خواهد شد.
یک توافق هسته‌ای بعدی می‌تواند برای ترامپ ادعای موفقیت ایجاد کند و برای ایران مسیری به سوی احیای اقتصادی فراهم آورد. دولت‌های منطقه از کاهش تنش‌های نظامی و بازگشت عرضه‌های انرژی پیش‌بینی‌پذیرتر استقبال خواهند کرد. اما حتی در این خوش‌بینانه‌ترین سناریو، مشکل سیاسی بنیادی باقی خواهد ماند.
توافق هسته‌ای ایران نیازمند سیاستی پایدار است
تجربه توافق هسته‌ای 2015 باید عبرت‌آموز باشد. برنامه جامع اقدام مشترک نشان داد که ایران و ایالات متحده می‌توانند تعهدات فنی مفصل را مذاکره و چارچوب راستی‌آزمایی بین‌المللی را برقرار کنند. برای مدتی، توافق همان طور که پیش‌بینی شده بود عمل کرد. اما هرگز به فهم سیاسی گسترده‌تری میان واشینگتن و تهران تبدیل نشد.
دو دولت به رفتار با یکدیگر به‌عنوان رقبای راهبردی ادامه دادند. اختلافات مربوط به تحریم‌ها، رقابت‌های منطقه‌ای، توسعه موشکی ایران و اختلاف‌نظرها درباره اسرائیل و استقرار نظامیان آمریکایی همچنان حل‌نشده ماندند. مخالفان توافق در هر دو کشور از آن تنش‌ها سوءاستفاده کردند، در حالی که خودِ توافق هرگز در واشنگتن حمایت دوحزبی پایداری نیافت. تصمیم ترامپ برای خروج از JCPOA در 2018 نهایتاً آسیب‌پذیری سیاسی آن را آشکار ساخت.
درس این نیست که یک توافق آینده باید همه اختلافات را یک‌باره حل کند. چنین آرزویی احتمالاً مذاکرات را ناممکن می‌سازد. بلکه، یک حل‌وفصل هسته‌ای باید با یک فرآیند سیاسی گسترده‌تر همراه باشد که به هر دو دولت انگیزه‌ای برای حفظ آن بدهد. این به معنای آغاز گفت‌وگویی درباره نوع رابطه‌ای است که دو کشور آماده پذیرش آن هستند.
به‌احتمال زیاد ایران به‌سرعت مخالفت ایدئولوژیک خود با نفوذ آمریکایی را رها نخواهد کرد و واشنگتن نیز ناگهان سیاست‌های منطقه‌ای تهران را نخواهد پذیرفت. عادی‌سازی رسمی دیپلماتیک ممکن است همچنان دست‌نیافتنی بماند. اما دو کشور می‌توانند شکلی قابل‌پیش‌بینی‌تر از هم‌زیستی برقرار کنند، با کانال‌های مستقیم برای مدیریت بحران، محدودیت‌های مورد توافق برای تشدید نظامی، تعهدات اقتصادی متقابل و گفت‌وگویی مداوم درباره امنیت منطقه‌ای.
اکثریت جدید دموکرات‌ها در کنگره نیز می‌تواند نقش سازنده‌ای ایفا کند. اگر واشنگتن توافق دیگری را مذاکره کند که تنها از طریق تصمیمات اختیاری یک رئیس‌جمهور دوام می‌یابد، آن توافق در برابر تغییر بعدی در دولت آسیب‌پذیر خواهد ماند. یک ترتیبات پایدارتر نیازمند سطحی از حمایت سیاسی فراتر از کاخ سفید است، به‌ویژه وقتی که رفع تحریم‌ها و تعهدات اقتصادی بلندمدت در میان باشد.
هیچ‌یک از این‌ها مستلزم دوستی میان ایران و ایالات متحده نیست. لازم است هر دو دولت بپذیرند که رقابت‌شان با زور نظامی قابل‌حل نیست و اینکه جلوگیری از یک جنگ دیگر خود یک هدف سیاسی مشروع است.
این همان گزینه‌ی سوم واقعی فراتر از انتخاب آشنا بین تشدید و آتش‌بس شکننده است: رابطه‌ای مدیریت‌شده که در آن دو کشور همچنان رقیب می‌مانند اما منافع مشترک و قواعد پذیرفته‌شده‌ی کافی برقرار می‌کنند تا هر اختلافی به بحران نظامی تبدیل نشود.
انتخابات میان‌دوره‌ای فرصت جدیدی برای چنین تغییری پدید آورده است. ترامپ انگیزه‌های سیاسی قوی‌تری برای پایان دادن به جنگ دارد، در حالی که تهران دلیلی دارد تا این لحظه را غنیمت بشمارد و دردهای اقتصادی ناشی از مواجهه را کاهش دهد.