محاصرهٔ بریتانیا در ۱۹۵۱ درآمد نفت ایران را تقریباً به صفر رساند و ظرف دو سال به سرنگونی مصدق کمک کرد. با این حال تهران امروز دارای نیابتی‌ها، پهپادها و اهرم تنگهٔ هرمز است، درحالی‌که دهه‌ها تحریم نتوانسته فروپاشی داخلی‌ای را پدید آورد که قیاس ۱۹۵۳ بر آن مبتنی بود.
چرا کودتای 1953 ایران هنوز وسوسه‌انگیز است
«بسیار اندک چیزها وارد یا خارج ایران می‌شوند!» رئیس‌جمهور Donald Trump در 8 نوامبر 2026 در یک پست در شبکه‌های اجتماعی ادعا کرد و در همان پست از «بزرگ‌ترین محاصرهٔ نیروی دریایی در تاریخ» تمجید کرد.
این اظهارنظر پس از رونمایی از Task Force Iron Gate بود – آخرین طرح دولت ترامپ برای منزوی‌کردن اقتصاد ایران در تلاش برای وادار کردن دولت تهران به تمکین در برابر ارادهٔ واشینگتن. در عین حال، ترامپ اظهار داشته که بازگشت به جنگ آشکار با ایران «بسیار بعید» است.
از منظر من به‌عنوان کارشناس روابط ایران با جهان گسترده‌تر، معتقدم که جنگ ایالات متحده علیه ایران – اکنون وارد نهمین ماه خود شده است – بیش از پیش شبیه به یک دورهٔ پیشین در منازعهٔ ایران و غرب می‌شود.
در اوایل دههٔ 1950، بریتانیا پس از ملی‌شدن صنعت نفت تحت کنترل بریتانیا توسط نخست‌وزیر وقت ایران، Mohammad Mossadegh، یک محاصره و تحریم دو‌ساله علیه ایران تحمیل کرد. آن تلاش‌ها به توطئه‌ای در 1953 انجامید که با پشتیبانی بریتانیا و آمریکا اعتراضاتی را در ایران برانگیخت و در نهایت Mossadegh را سرنگون کرد.
هفتاد و سه سال بعد، بسیاری از آن تم‌ها – نفت، اجبار اقتصادی، مداخلهٔ سیاسی – بار دیگر صدا می‌دهد. توجیهات اعلام‌شده و در حال تغییر ترامپ برای جنگ شامل پیش‌دستی در برابر تهدید قریب‌الوقوع و عدم‌اشاعهٔ سلاح‌های هسته‌ای است. با این حال، انگیزه‌های اصلی او به نظر می‌رسد انتخاب رهبر ایران و کنترل نفت آن باشد. پس از ناکامی در دستیابی به این اهداف از طریق نیروی نظامی مستقیم، ابزار اصلی ترامپ برای تحقق اهداف اکنون محاصرهٔ دریایی و انزوای اقتصادی است – بسیار شبیه به بریتانیا حدود هفت دهه پیش.
اما شاید در همین‌جا قیاس پایان یابد. بر خلاف دوران Mossadegh، ایران نشان داده که می‌تواند از طریق جنگ نامتقارن و ایجاد اختلال اقتصادی در برابر مداخلهٔ خارجی و اقدامات اجبارآمیز اقتصادی مقابله کند.
از ملی‌سازی نفت …
در مارس 1951، یک ماه پیش از آنکه به نخست‌وزیری برسد و در حالی که به‌عنوان نماینده پارلمانی خدمت می‌کرد، مصدق مجلس ایران را قانع کرد قانونی را تصویب کند که شرکت نفت ایران و انگلیس را ملی اعلام می‌نمود. این اقدام در میان بسیاری از ایرانیان محبوب بود، کسانی که آن را اقدامی دیرهنگام برای بازپس‌گیری استقلال ملی و کنترل ثروت کشور می‌دانستند، اما بریتانیایی‌ها آن را نقض قرارداد و دزدیدن بزرگ‌ترین دارایی خارجی خود ارزیابی می‌کردند.
UK با تشکیل تازه‌شده شورای امنیت سازمان ملل شکایاتی مطرح کرد. اما در ژوئیه همان سال مذاکرات متوقف شد و تنش‌ها بین مصدق – که اکنون نخست‌وزیر شده بود – و بریتانیا تشدید گردید. اجبار اقتصادی با ممانعت بریتانیا از فروش نفت ایران آغاز شد، به‌طوری‌که به نفتکش‌های ایرانی اطلاع دادند رسیدهای آنها – که هنگام بارگیری کالا صادر می‌شود – در بازار بین‌المللی پذیرفته نخواهد شد. در آگوست، UK کمپین را تشدید کرد و محاصره دریایی علیه ایران را اعمال نمود blockade against Iran.
در این فرایند، آنها نفتکشها را در سواحل فارس متوقف و از صدور نفت ایران به سایر کشورها جلوگیری کردند. بریتانیایی‌ها همچنین صادرات کالاهای کلیدی به ایران – مانند شکر و فولاد – را ممنوع و حساب‌ها و دارایی‌های بانک‌های ایرانی در UK را مسدود کردند.
در همان ماه، UK تکنسین‌های بریتانیایی خود را تخلیه و پالایشگاه‌ها و دیگر تأسیسات Anglo-Iranian Oil Company در شهر آبادان را بست.
مصدق و دولتش فرض کردند که می‌توانند تکنسین‌ها را با افرادی از کشورهای دیگر جایگزین کنند و در عین حال ایرانیان را برای پوشش خلأ آموزش دهند. با این حال، از طریق تهدیدهای حقوقی و توافقات، بریتانیا شرکت‌های نفتی بین‌المللی دیگر در ایالات متحده و اروپا، به‌جز ایتالیا، را مجاب کرد از اعزام پرسنل خودداری کنند.
… به عملیات آژاکس
به‌دلیل محاصره و تحریم UK تولید نفت ایران بین 1950 و 1952 حدود 96% کاهش یافت و درآمد نفتی آن به تقریبا صفر رسید. در همان زمان، شرکت‌های نفتی خارجی مانند British Petroleum و Saudi Aramco تولید خود را دو برابر کردند تا اثر اقتصادی کاهش یا عدم وجود تولید و صادرات از ایران را برای UK و جهان جبران نمایند.
در میانهٔ بحران اقتصادی، ناتوانی مصدق در کاهش فقر، در کنار موارد دیگر، موجب تفرقه در ائتلاف سیاسی او شد و پیش از سرنگونی‌اش در عملیات آژاکس در 19 آگوست 1953، به کمپین تبلیغاتی بریتانیا و آمریکا علیه او نیرو بخشید.
یک سال بعد، شاه ایران، محمدرضا پهلوی، قدرت را متمرکز کرد و یک قرارداد نفتی با بریتانیا امضا نمود. در آن، سهم ایران از سودها کمی افزایش یافت، در حالی که اکثریت قاطع بین 75٪ و 79٪ همچنان توسط شرکت‌های بریتانیایی و آمریکایی مطالبه می‌شد. در مقابل، بریتانیا محاصره را برداشت و به ایران اجازه داد صادرات نفت به بازار بین‌المللی را از سر بگیرد.
تفاوت بازدارندگی
کمپین بریتانیا برای فشار بر ایران و سرنگونی رهبرانش شباهت‌هایی با درگیری کنونی دارد. اکنون، همان‌طور که آن زمان، یک قدرت غربی امیدوار است با اقدامات اقتصادی اجباری رهبران ایران را به زانو درآورد — و اعتراضات گسترده ضددولت را تشویق کند.
اما برخلاف دهه 1950، تهران امروز بهتر قادر به بازداشتن رقیب خارجی خود است.
در حالی که واشینگتن توانمندی‌های نظامی متعارف ایران، از جمله نیروی هوایی و نیروی دریایی آن را به شدت تضعیف کرده، تهران با استفاده موثر از پهپادها، موشک‌ها و نیابتی‌ها بارها دارایی‌های آمریکا در منطقه را هدف قرار داده است.
در دهه 1950، ایران شبکه‌ای از شبه‌نظامیان منطقه‌ای همدل مانند امروز نداشت و فاقد فناوری کافی برای پاسخ به یک نیروی نظامی از نظر متعارف برتر بود.
نیابتی‌ها و هرمز محاسبات را تغییر می‌دهند
ایران همچنین می‌تواند در برابر اقدامات اقتصادی مقابله کند. از زمان آغاز جنگ در فوریه 2026، تهران و شرکایش به‌طور مداوم ترافیک نفتکشها و زیرساخت‌های غیرنظامی و انرژی کشورهای خلیج عربی را هدف قرار داده‌اند.
در نتیجه، این امر باعث شده پادشاهی‌های خلیج تجدیدنظر کنند که همچنان تحت چتر امنیتی آمریکا باقی بمانند و مشارکت‌های دفاعی خود را برای شامل کردن سایر قدرت‌ها در داخل و خارج از منطقه تنوع بخشند.
ایران همچنین تا سطوح مختلفی کنترل نقاط گره‌ای حیاتی تنگه هُرمز و تنگه باب‌المندب را با همکاری با حوثی‌ها در یمن اعمال کرده‌است.
با حمله به کشورهای خلیج عربی و مختل کردن کشتی‌های تجاری در منطقه، ایران قیمت نفت و دیگر کالاها را افزایش داده و فشار اقتصادی و سیاسی بر ایالات متحده و سایر کشورها وارد کرده‌است.
آنچه کودتای 1953 ایران از دست داد
و در حالی که تحریم‌ها و دیگر اقدام‌های آمریکا چالش‌های اقتصادی عظیمی را که پیش از جنگ ایران را تهدید می‌کرد — کاهش بی‌سابقه ارزش ارز، تورم سرسام‌آور و رشد منقبض‌شده — تشدید کرده‌اند، رژیم در تهران ظاهراً از ناآرامی‌های اجتماعی جدی که درست پیش از درگیری رخ داد و طی آن هزاران معترض و شهروند دیگر به خیابان‌ها آمدند و توسط نیروهای امنیتی کشته شدند، جان سالم به در برده‌است.
برخلاف مصدق، رهبران کنونی ایران دهه‌ها فرصت داشته‌اند تا تاب‌آوری در برابر فشارهای خارجی را تقویت کنند. و در حالی که دو سال فشار اقتصادی لازم بود تا مصدق را از قدرت کنار بزنند، سال‌ها تحریم تاکنون نتوانسته جمهوری اسلامی ایران را به زانو درآورد. هیچ تضمینی وجود ندارد که افزایش فشار اکنون این وضعیت را تغییر دهد.