عضویت احتمالی سوریه در ائتلاف مکه مسئولیت دفاع از آن را از دمشق به آنکارا، ریاض و اسلام‌آباد منتقل خواهد کرد، پیمان را در برابر تشدید اسرائیلی و ایرانی در معرض قرار می‌دهد، و انتظاراتی درباره اعزام نیروهای سوری به یمن ایجاد می‌کند در حالی که دمشق هنوز در حال تحکیم فرماندهی خود است.
چرا عضویت در ائتلاف مکه دمشق را وسوسه می‌کند
در آوریل 2025، من در جلسه‌ای در نیویورک بین وزیر امور خارجه سوریه، اسعد الشیبانی، و اعضای جامعه سوری-آمریکایی حضور داشتم. در جریان جلسه، الشیبانی ذکر کرد که سوریه آرزو دارد نه تنها فراتر از درگیری خود حرکت کند، بلکه قادر باشد در سایر درگیری‌های جهان نقش میانجیگری ایفا کند. برای کشوری که ویران شده توسط جنگ و در آن زمان هنوز تحت تحریم‌های سنگین بود، این بلندپروازی چشمگیر بود.
من از جلسه خارج شدم و تعجب می‌کردم که آیا رهبری سوریه آن چشم‌انداز را حفظ خواهد کرد زمانی که با دینامیک‌های همیشه در حال تغییر منطقه روبرو شود. هجده ماه بعد، در جریان گفتگوی امنیتی منامه، الشیبانی اعلام کرد که سوریه در حال سنجش امکان پیوستن به ائتلاف مکه است، یک پیمان دفاعی متقابل بین عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان.
اگرچه دو چشم‌انداز نیویورک و منامه ناسازگار نیستند، چشم‌انداز پیوستن سوریه به ائتلاف دو پرسش راهبردی را مطرح می‌کند: یکی برای سوریه و یکی برای پیمان. برای سوریه، پرسش این است که آیا پیوستن به ائتلاف کشور را امن‌تر کرده و انتقال آن را تسهیل می‌کند یا خیر. برای ائتلاف، پرسش این است که آیا پذیرش سوریه آن را قوی‌تر خواهد کرد یا خیر. من استدلال می‌کنم که پاسخ به هر دو پرسش منفی است.
برای سوریه مهم است که همکاری‌های دوجانبه‌اش با اعضای ائتلاف را در همه سطوح اقتصادی، نظامی و امنیتی عمیق‌تر کند، اما این امر نیازمند پیوستن دمشق به یک ائتلاف رسمی نیست. پیوستن به ائتلاف سوریه را در معرض مجموعه‌ای جدید از تهدیدات قرار می‌دهد. در عین حال، پذیرش سوریه در ائتلاف به معنای پذیرفتن عضوی با جغرافیای در معرض خطر است که دفاع از آن دشوار بوده و پتانسیل تشدید منطقه‌ای برای اعضای ائتلاف را افزایش می‌دهد.
دمشق چه فکری می‌کند
وسوسه برای سوریه واقعی است. درگیری چهاردههزارساله سوریه نیروهای مسلح این کشور را ویران کرد. در چهل و هشت ساعت نخست پس از سقوط بشار الاسد، اسرائیل صدها حمله هوایی انجام داد که آنچه از سامانه‌های پدافندی سوریه باقی مانده بود را نابود کرد. تکرار شتافتن‌های اسرائیل به جنوب سوریه، گزارش‌های بازداشت غیرنظامیان سوری و پست‌های نظامی جدیدی که اسرائیل در داخل سوریه می‌سازد، حس آسیب‌پذیری در میان سوری‌ها و تمایل به توسعه قابلیت‌های دفاعی‌شان را افزایش داده است.
در اواخر اکتبر، حملات هوایی اردن که موجب کشته شدن غیرنظامیان در جنوب سوریه شد، چیزی بود که بسیاری از سوری‌ها آن را افزودن توهین بر جراحت توصیف کردند. در گفتگوهای اخیرم با سوری‌ها، بسیاری از آنها ناامیدی خود را از نقض حاکمیت سوریه توسط کشورهای دیگر و ناتوانی دولت سوریه در محافظت از شهروندانش ابراز کردند.
آنچه ائتلاف در واقع ارائه می‌دهد
برای رهبری سوریه، پیوستن به «ائتلاف مکه» ممکن است شبیه یک پنجره فرصت به نظر برسد که آنچه سوریه بیش از همه طالب آن است را فراهم می‌کند: حفاظت و به رسمیت شناخته شدن. این می‌تواند ثابت کند که سوریه توانسته است با بازیگران قدرتمند برای جمعیت خود و بازیگران منطقه‌ای ائتلافی را تأمین کند. عضویت می‌تواند تعهد دفاع جمعی از سوی سه قدرت منطقه‌ای برای سوریه فراهم کند که احتمالاً از حملات آینده جلوگیری کند و به دمشق اعتماد بیشتری نسبت به امنیتش بدهد.
سوریه همچنین نیاز دارد توانمندی‌های نظامی خود، از جمله دفاع هوایی و نهادهای نظامی‌اش را بازسازی کند. رابطه رو به رشد آن با اعضای ائتلاف فرصت‌هایی برای همکاری نظامی و نیز حمایت دیپلماتیک و اقتصادی برای بازسازی فراهم می‌آورد. عربستان سعودی حامی مهمی در بازگرداندن سوریه به جامعه بین‌المللی بوده است و دمشق علاقه‌مند به تقویت آن رابطه است.
پس از یک حمله هوایی اسرائیل به یک پایگاه هوایی سوریه در ماه اوت، الشیبانی آنچه را تلاش اسرائیل برای مداخله در انتخاب‌های خارجی سوریه توصیف کرد، رد کرد. سوریه حق انتخاب دارد، اما اعمال آن اختیار به معنای ورود به ائتلاف‌های رسمی نیست. اگر سوریه به ائتلاف بپیوندد و اسرائیل الگوی حمله به سوریه را ادامه دهد، آن گاه تصمیم برای پاسخ به اقدامات اسرائیل از دمشق به آنکارا، ریاض و اسلام‌آباد منتقل خواهد شد. این امر به سوریه در بازسازی حاکمیتش کمک نمی‌کند، بلکه آن را از نظر ساختاری تضعیف می‌کند.
حرکت‌های بعدی ائتلاف
ائتلاف مکه در حال حاضر با چالش‌های خاص خود دست‌وپنجه نرم می‌کند. عربستان سعودی با تشدید اوضاع در یمن روبه‌رو است و علاقه فوری به تأمین حمایت نظامی اضافی دارد. برای این ائتلاف، گسترش پیمان می‌تواند نشانه‌ای از حرکت رو به جلو باشد، در زمانی که برخی تحلیلگران بالفعل درباره اثربخشی و قابلیت‌اعتبار آن نگرانی‌هایی مطرح کرده‌اند. ترکیه ممکن است منافع بلندمدتی در پیوستن سوریه به این پیمان ببیند که مستحکم کردن یک رابطه راهبردی با دمشق را در بر می‌گیرد؛ رابطه‌ای که در حال حاضر شامل آموزش نظامی، اطلاعاتی و حمایت عملیاتی است.
اما پذیرش سوریه اکنون می‌تواند باعث شود ائتلاف به‌عنوان جبهه‌ای علیه اسرائیل ظاهر شود، با توجه به اشغال سرزمین‌های سوریه توسط اسرائیل. پذیرش سوریه جغرافیای ائتلاف را گسترش می‌دهد و به‌عنوان بخشی ضروری از یک کریدور سعودی-ترکی از طریق اردن عمل خواهد کرد.
آن جغرافیا با این حال، جغرافیای در معرض خطر است. محتمل است که سوریه در صورت پذیرش و در حالی‌که تنش‌های اسرائیل و ترکیه ادامه دارد، آزمون بعدی ائتلاف شود. در صورت حمله اسرائیل یا ایران به سوریه، آیا عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان وارد دفاع از سوریه خواهند شد و ریسک گسترش درگیری و ورود به جبهه‌های جدید را خواهند پذیرفت؟ یا اینکه بازداری خواهند کرد و اعتبار ائتلاف را بیش از پیش تضعیف خواهند نمود؟ در این سناریو، سوریه می‌تواند هدف جذابی برای آزمودن ائتلاف شود بدون اینکه حفاظت قابل‌اعتمادی کسب کند.
یمن بار سوریه را به دوش خواهد کشید
زاویه مهم دیگر نقش بالقوه سوریه در یمن است. گزارش‌ها حاکی است سوریه در حال بررسی ارسال کمک‌های نظامی به عربستان سعودی است، اگرچه الشیبانی اخیراً انکار کرده که نیروهای سوری به یمن اعزام شده‌اند. حمایت نظامی از عربستان سعودی می‌تواند یکی از انتظاراتی باشد که در صورت پیوستن سوریه به ائتلاف بر آن تحمیل می‌شود. این اقدام پیامددار است. سوریه هنوز در حال تحکیم نیروهای مسلح خود و ایجاد فرماندهی یکپارچه و ارتشی ملی و فراگیر است. اعزام نیروها به یمن این روند و تلاش‌های کشور برای ساخت نهادها را منحرف خواهد کرد. علاوه بر این، پیوستن به جنگ یمن می‌تواند انتظاراتی ایجاد کند که سوریه جدید در جنگ‌های دیگران شرکت کند، که رابطه‌اش با اسرائیل را بیش از پیش پیچیده خواهد نمود.
روابط دوجانبه بر تعهدات بلوکی برتری دارد
استدلال فوق به این معنا نیست که سوریه باید از عربستان سعودی، ترکیه یا پاکستان فاصله بگیرد. برعکس، این روابط برای بازسازی سوریه مهم هستند. با این حال، منافع قابل‌دستیابی سوریه از روابط خارجی‌اش نیازمند عضویت در یک ائتلاف نظامی نیست. سوریه می‌تواند از طریق اشکال مختلف روابط دوجانبه و چندجانبه، آموزش نظامی، اشتراک اطلاعات، همکاری در امنیت مرزی و حمایت در ساخت قابلیت‌های دفاعی را دنبال کند، بدون آنکه خود را به ائتلاف نظامی متعهد سازد که نه حفاظت موردنظر را به سوریه ارائه می‌دهد و نه قدرت لازم را به ائتلاف می‌بخشد.
پاکستان، که سابقه طولانی در آموزش نظامی و همکاری اطلاعاتی با سوریه دارد، می‌تواند در بازسازی نیروهای مسلح و مؤسسات نظامی سوریه نیز مشارکت کند بدون اینکه نیاز باشد دمشق به اتحاد بپیوندد. قرارداد همکاری دفاعی که سوریه و سعودی‌ها در 4 نوامبر امضا کردند در حال حاضر نمونه‌ای است از اینکه چگونه چنین همکاری‌هایی می‌توانند پیش بروند بدون اینکه سوریه به اتحاد بپیوندد. در بعد اقتصادی، صندوق توسعه سعودی شش توافق‌نامه وام با شرایط ترجیحی به‌ارزش بیش از $403 میلیون امضا کرده است تا بازسازی در بخش‌هایی از جمله انرژی، آب، بهداشت، مسکن و زیرساخت‌ها را حمایت کند.
عضویت در اتحاد مکه، سوریه را تضعیف می‌کند
علاوه بر این، ادغام اقتصادی، سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها و مسیرهای تجاری می‌توانند از طریق ترتیباتی پیش بروند که سوریه را به شرکت در جنگ‌های منطقه‌ای ملزم نمی‌کند یا در معرض آنها قرار نمی‌دهد. این فرمول برای اعضای اتحاد نیز سودمند است. آنها می‌توانند سوریه را تقویت کنند بدون اینکه خود را به دفاع نظامی از آن ملزم کنند یا درگیر یک تقابل نظامی در داخل سوریه شوند. این به نفع همه اعضاست و به نفع ایالات متحده نیز هست.
دیدگاه الشیبانی درباره مشارکت سوریه در ساختن صلح فراتر از مرزهایش ارزش پاسداشت دارد. رهبری سوریه نیاز دارد فراتر از آنچه سوریه می‌تواند با پیوستن به یک اتحاد نظامی به دست آورد بیندیشد و سوالی گسترده‌تر بپرسد: سوریه در سال‌های آینده چه نقش منطقه‌ای می‌خواهد توسعه دهد؟ سوریه با وظیفه‌ای نسلی مواجه است برای بازسازی دولت و جامعه‌اش.
تصمیماتش درباره مشارکت در مناقشات منطقه‌ای امروز می‌تواند انتظارات و تعهدات سیاست خارجی‌اش را برای سال‌های آینده شکل دهد. پیوستن به یک بلوک نظامی ممکن است تحقق این چشم‌انداز را دشوارتر کند، به‌ویژه اگر سوریه در سایر مناقشات منطقه‌ای دخالت کند. شرکای سوریه می‌توانند از بهبودی سوریه در سطوح اقتصادی و امنیتی حمایت کنند بدون اینکه آن را در اتحادی وارد کنند که ممکن است نهادهایش را بارگیر کند و تکامل آنها را نابهنجار سازد.
منطقه به ایده‌های جدیدی نیاز دارد درباره اینکه چگونه دولت‌های آن می‌توانند روابطی بسازند، از جمله همکاری امنیتی منطقه‌ای بدون تعهد به مشارکت در درگیری‌های شرکا. این ممکن است دور از دسترس به نظر برسد، که دقیقاً به همین دلیل بیش از همه لازم است.