محاصره دریایی صادرات نفت ایران را به نزدیک صفر رسانده بدون آنکه حتی یک امتیاز واحد تحمیل کند. تاریخ نشان می‌دهد تهران به فشار اقتصادی پایدار با حمله به زیرساخت‌های انرژی خلیج پاسخ خواهد داد، و بنابراین دیپلماسی مرحله‌ای تنها راه خروج واقع‌گرایانه از جنگی است که هیچ‌یک از طرف‌ها قادر به پیروزی در آن نیستند.
چگونه محاصره نفتی ایران تحمیل شد
در هفته‌های اخیر گمانه‌زنی‌های زیادی وجود داشت که ایالات متحده پس از پایان انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا حملات جدیدی علیه ایران انجام خواهد داد. اما با پایان رأی‌گیری، گام بعدی واشنگتن همچنان نامشخص است.
در مصاحبه اخیر برنامه 60 Minutes، رئیس‌جمهور آمریکا دونالد ترامپ گفت که او «هیچ دلیلی» برای تشدید جنگ نمی‌بیند. ممکن است رئیس‌جمهور تصمیم بگیرد عملیات نظامی علیه ایران را از سر نگیرد و به سیاست کنونی خفه‌سازی اقتصادی بسنده کند. اما حتی در آن صورت نیز بازگشت به درگیری مسلحانه را نمی‌توان منتفی دانست. تهران به‌احتمال زیاد فشاری را که اقتصادش بیش از پیش رو به وخامت می‌گذارد به‌صورت آرام تحمل نخواهد کرد. این پارادوکس محاصره دریایی ایران توسط ایالات متحده است. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد این محاصره عملاً به مالیه رژیم آسیب زده است. بر اساس برخی تحلیل‌ها، ایران در سپتامبر نفتی روی تانکرها بار نکرد.
اما احتمال موفقیت محاصره در نیل به هدف راهبردی و وادار کردن رژیم به امتیازدهی قابل‌توجه در میز مذاکره اندک است. در عوض، ممکن است تهران را به واکنش شدید وا‌دارد که همه طرف‌ها را بار دیگر به نقطه آغاز این درگیری بازمی‌گرداند.
بن‌بست
محاصره صادرات نفت ایران از طریق تنگه هرمز طی ماه‌های اخیر تکامل یافته است. واشنگتن این عملیات را از آوریل راه‌اندازی کرد؛ پس از توافقنامه تفاهم (MoU) با ایران در ژوئن که اجازه بازگشایی تنگه را می‌داد، آن را کاهش داد؛ سپس با از هم پاشیدن توافق در 14 ژوئیه آن را مجدداً برقرار کرد.
ایران می‌خواهد محاصره برداشته و خواسته‌هایش برآورده شود قبل از آنکه تنگه را دوباره باز کرده و حملات خود در تنگه را متوقف کند. واشنگتن خواهان امتیازاتی درباره برنامه هسته‌ای ایران است پیش از اینکه هر گونه مذاکره درباره امنیت دریایی را از سر بگیرد.
این بن‌بست است. اما شاید مدت زیادی ادامه نداشته باشد. بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف باعث خواهد شد ایران در این تردید باشد که امتیازات آمریکا آن‌قدر پایدار خواهند بود که تسکین اقتصادی ماندگاری برایش به ارمغان بیاورند. برخی در رژیم بر این باور خواهند بود که بهتر است ایران طبق موازین خود بجنگد تا اینکه در حالی که اقتصاد خفه می‌شود از درون فروبپاشد.
لزومی ندارد که برای حمله ایران به همسایگانش، حمله نظامی جدیدی از سوی آمریکا به قلمروش انجام شود. در 2019، ایران به تاکتیک‌های «فشار حداکثری» اقتصادی ترامپ با مجموعه‌ای از حملات پاسخ داد. در ماه مه و ژوئن آن سال، به نفتکش‌ها نزدیکی فجیره و در خلیج عمان حمله کرد و یک پهپاد اطلاعاتی آمریکا را سرنگون ساخت.
سپس در 14 سپتامبر، پهپادها و موشک‌ها به تأسیسات فرآوری Abqaiq شرکت Saudi Aramco و میدان نفتی Khurais اصابت کردند. شبه‌نظامیان حوثی مورد حمایت ایران در یمن مسئولیت را بر عهده گرفتند، اما آمریکا و عربستان ایران را مقصر دانستند. پیام تهران روشن بود: ما به فشار اقتصادی شدید با حمله به زیرساخت‌های انرژی خلیج پاسخ خواهیم داد.
دفاع از روایت موسس
دو دلیل اصلی وجود دارد که ایران پیش‌تر به فشار اقتصادی این‌گونه پاسخ داد — و اینکه ممکن است دوباره همین کار را بکند.
اول ایدئولوژیک است. ایران در این جنگ فقط از مسیرهای دریایی و صادرات نفت خود دفاع نمی‌کند. این کشور روایت موسس خود درباره فداکاری و استقامت را محافظت می‌کند. این همان چیزی است که واشنگتن هنوز به نظر نمی‌رسد درک کند.
از زمان تأسیس، جمهوری اسلامی اعتبار خود را نه تنها بر مقاومت در برابر فشار خارجی بلکه بر نافرمانی از آن قرار داده است. تحریم‌ها، انزوا و تهدیدات نظامی رژیم را مجبور یا ساقط نخواهند کرد: این پیامی است که تهران مرتباً به مخاطبان و مخالفان خود منتقل می‌کند. جنگ با عراق از 1980 تا 1988 روشن‌ترین نمونه تعهد رژیم به آن اصل است. ایران آن جنگ را تقریباً به تنهایی علیه دشمنی که توسط آمریکا و دولت‌های خلیج پشتیبانی می‌شد، جنگید و زنده ماند. یک سال یا دو سال دشوار در نتیجه یک محاصره به هیچ وجه با آنچه رژیم در آن زمان تحمل کرد قابل مقایسه نیست.
چین رژیم را سرپا نگه می‌دارد
دلیل دوم عملی است: سرسختی ایران، بر خلاف دوران جنگ عراق، اکنون با کمک دیگران تقویت شده است. بزرگ‌ترین منبع حمایت چین است، از طریق خرید نفت ایران. تعجبی ندارد که مقامات آمریکایی بر اساس گزارش‌ها از پکن خواسته‌اند نقش سازنده‌تری در پایان دادن به درگیری ایفا کند. آنها درک می‌کنند که بدون چین، توان پایداری رژیم به‌طور قابل‌توجهی کاهش خواهد یافت.
تهران همچنین می‌داند که کشورهای خلیج فارس می‌خواهند محاصره پایان یابد. وضع موجود برای آنها درد اقتصادی عظیمی ایجاد کرده است. رهبری ایران شرط بسته است که اگر به اندازه کافی مقاومت کند، کسانی که بیشترین زیان را از این بحران اقتصادی خواهند دید – عربستان سعودی، امارات، قطر و کویت – فشار بیشتری بر واشینگتن وارد خواهند کرد تا راهی برای خروج بیابند.
خمینی تنها هنگام فروپاشی تسلیم شد
البته محدودیت‌هایی برای تاب‌آوری ایران وجود دارد. در 1988، پس از عملیات Praying Mantis (حمله یک‌باره آمریکا به منابع دریایی ایران به دستور رئیس‌جمهور Ronald Reagan) و ماه‌ها تلفات فزاینده، رهبر معظم ایران آیت‌الله روح‌الله خمینی آتش‌بس با عراق را پذیرفت. او مشهوراً آن را به نوشیدن سم تشبیه کرد. با این حال این نشان داد که وقتی بقای آن در معرض خطر بود، ایران می‌تواند امتیاز دهد (اگرچه تسلیم نشود).
اما محاصره اصلاً همان وضعیت نیست. در 1988، هیچ راهی وجود نداشت که ایران بتواند جنگ را ببرد. ادامه دادن احتمالاً به فروپاشی نظامی منجر می‌شد.
امروز ایران معتقد است که دست بالا را دارد. به سخنان مقامات ایرانی گوش دهید، واضح است که آنها معتقدند این رقابت را قبلاً برده‌اند. این تا حدودی درست است. رژیم ایران به احتمال زیاد از این درگیری جان سالم به در خواهد برد و ممکن است از یک حمله بزرگ جدید آمریکا جلوگیری کند، که آن را پیروزی تعریف خواهد کرد.
محاصره نفت ایران به دیپلماسی مرحله‌ای نیاز دارد
اما هنوز باید به مسئله محاصره رسیدگی کند. اگر تاریخ راهنمایی کند، ایران در مقطعی برای وادار کردن واشینگتن به تجدیدنظر به خشونت متوسل خواهد شد. این به نوبه خود بعید است موفق شود: ایالات متحده نیز غرور و منافع خود را دارد. مقامات آمریکایی متقاعد شده‌اند که محاصره مؤثر است، بنابراین کنار گذاشتن آن آسان نخواهد بود. اگر چیزی وجود داشته باشد، واشینگتن با دادن چراغ سبز به US Central Command برای ایجاد یک کارگروه جدید که قرار است «جلوگیری از استفاده ایران از مسیرهای زمینی برای انتقال سلاح‌های پیشرفته و سایر مواد» را بر عهده داشته باشد، دست خود را تقویت کرده است.
تنها یک راه خروج از این بن‌بست وجود دارد: دیپلماسی مرحله‌ای، که ظاهراً دو طرف در حال بررسی آن هستند. توالی پایه‌ای روشن است: در فاز اول، واشنگتن باید به‌طور جزئی محاصره را کاهش دهد و در ازای آن ایران تنگه را دوباره باز کند و تمام حملات علیه کشتی‌رانی را متوقف کند. در فاز دوم، مذاکرات هسته‌ای می‌تواند برگزار شود، شامل رفع تدریجی تحریم‌ها و آزادسازی وجوه بلوکه‌شده ایران.
دو طرف علاقه‌مند به پایان دادن به درگیری هستند. اما آنها ظاهراً به همان اندازه مصمم‌اند که از هر تحقیر محتملی اجتناب کنند و اسرائیل همچنان عاملی غیرقابل‌پیش‌بینی باقی می‌ماند. حتی اکنون نیز روشن نیست که عقلانیت غالب خواهد شد.