جنگ افغانستان: چگونه شش اشتباه آمریکا پیروزی را از دست داد

جنگ افغانستان سریع آغاز شد

وقتی جنگ افغانستان بیست و پنج سال پیش در ماه گذشته آغاز شد، هیچ نشانه‌ای نبود که این جنگ طولانی‌ترین در تاریخ آمریکا خواهد شد. رژیم طالبان در دو ماه فروپاشید و یک دولت جدید ظرف سه ماه بر سر کار آمد. استراتژی سبک‌ردپای آمریکا که در آن نیروهای عملیات ویژه و تیم‌های سازمان اطلاعات مرکزی (CIA) میلیشیاهای محلی را توانمند می‌کردند، انقلابی به‌نظر می‌رسید و پاسخی هوشمندانه به جنگ کند و بیرحمانه شوروی در دهه ۱۹۸۰ بود. اما سپس، جنگ آمریکا نیز کند شد، در دو دهه‌ای از توجه متغیر آمریکا، تا اینکه سرانجام نیروهای آمریکایی در ۲۰۲۱ از فرودگاه بین‌المللی کابل بیرون منتقل شدند و شکست خوردند.

آیا می‌توانست متفاوت شود؟ عراق، به هر حال، در ۲۰۰۸ مسیرش را تغییر داد، که با تصمیم راهبردی رئیس‌جمهور George W. Bush برای ارسال نیروی اضافی همراه بود. اما افغانستان نهادهای دولتی بسیار ضعیف‌تری نسبت به عراق داشت — و همچنان دارد. وقتی ایالات متحده تهاجم کرد، این سومین، و شاید چهارمین، فصل در یک جنگ داخلی چنددهه‌ای بود که پس از کودتای کمونیستی ۱۹۷۸ آغاز شد — و می‌توان بحث کرد که حتی زودتر، پس از سرنگونی King Mohammad Zahir Shah در ۱۹۷۳، آغاز شده بود. افغانستان ممکن است جنگی کمتر خشونت‌آمیز از عراق بوده باشد، اما بسیار نومیدکننده‌تر بود.

با این حال، در پی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، منابع آمریکایی در دسترس بودند. ممکن بود جنگ پیروز شود. این جنگ به دلیل چند انتخاب جداگانه که توسط جامعه بین‌المللی، دولت افغانستان، و بیش از همه ایالات متحده اتخاذ شد، از دست رفت. استخراج این انتخاب‌ها از طولانی‌ترین جنگ آمریکا برای جلوگیری از اشتباهات مشابه در آینده ضروری است.

اشتباه ۱: آمریکا سعی کرد افغانستان جدیدی بسازد

قاعده خوبی در دیپلماسی وجود دارد که باید تا حد ممکن کم تغییر داد تا موفقیت حاصل شود. تلاش برای ایجاد یک افغانستان متحد با ارتش ملی و پلیس ملی تحت یک دولت قدرتمند کابل از این قاعده پیروی نکرد و به‌شدت تاریخ‌باورانه نبود. وقتی کشور باثبات بود، به‌صورت کنفدراسیونی گشاده از مراکز قدرت استانی وجود داشت، با کابل به‌عنوان نخستِ برابرها، اما نه حاکم بر دیگران.

تصمیم متحدان در کنفرانس بن در دسامبر 2001 و سپس در لویه جرگه اضطراری ژوئن 2002، یک مجمع بزرگ که در کابل برگزار شد، برای حمایت از حامد کرزی به جای پادشاه سابق، این اشتباه را خلاصه می‌کرد. یک رهبر پشتون مدرن، با پیوندهایی به دوره مجاهدین و مشروعیت ضدطالبانی، ممکن بود به تهدیدی برای هم رهبران میلیشا و هم تجزیه‌طلبان پشتون تبدیل شود. پس از آنکه قدرت بیشتری در سال‌های 2003-2004 توسط لویه جرگه قانون اساسی به دستان کرزی متمرکز شد، دقیقاً همین اتفاق افتاد. کرزی توانایی انتصاب والیان ولایتی و ولسوالی‌ها را به دست آورد و ارتش ملی و پولیس تا حد زیادی جایگزین میلیشیاهای قومی شدند.

این ترتیب سه‌گانه زیان‌آور بود. اول، هسته توان رزمی دولت موجود را تهی کرد. دوم، کرزی را در نقشی قرار داد که در آن سعی می‌کرد اقتدار خود را بر مناطق—یعنی بر همردیفان سابقش—گسترش دهد، به جای آنکه با آن‌ها ائتلاف بسازد. و سوم، با پرهیز از محلی‌گرایی، افغان‌ها را با انتخاب ملی روشن بین دولت او و طالبان مواجه ساخت.

مشکل کرزی لزوماً خود کرزی نبود، بلکه برتری ناتمام کابل بود که یک دولت به رهبری کرزی نمایندگی می‌کرد. هر ذره‌ای از فساد، هر نمونه‌ای از قساوت، هر اشتباه نیروهای ائتلاف را طالبان می‌توانست در نوری ناخوشایند به افغان‌ها نشان دهد، به‌ویژه با ظهور مقایسه‌ها با مناطق تحت حکومت طالبان. تبلیغات به خودی خود نوشته می‌شد.

تا حدی طنزآمیز، انتخاب کرزی قرار بود دقیقاً از وقوع همین مشکل جلوگیری کند. جبهه شمالی پادشاه سابق را به‌عنوان یک تهدید بالقوه می‌دید، زیرا او مشروعیت مستقلی داشت. اما پادشاه که در ایتالیا زندگی می‌کرد، پیوندهای چندانی به افغانستان مدرن نداشت و از نظر تعریف تنها می‌توانست نقش نمادین داشته باشد. آن احتمالاً بهترین گزینه می‌بود. کرزی ظاهراً انعطاف‌پذیرتر، وابسته‌تر و برای غرب دموکراتیک‌تر به نظر می‌رسید—تا زمانی که چنین نبود.

اشتباه 2: کاخ سفید به‌واسطه عراق حواسش پرت شد

بی‌تردید، دولت بوش به‌واسطه جنگش در عراق از افغانستان غافل شد. پس از اینکه در ماه‌های نخست ابتدا شکست خورد، طالبان شروع به تجدید سازمان در مناطق مرزی پاکستان کردند. تا سال‌های 2004 و 2005، حملات علیه نیروهای امنیتی افغانستان، سازمان‌های غیردولتی غربی و نیروهای آمریکایی به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافت. تا سال 2006، شورش به‌طور کامل آغاز شده بود.

اگر دولت بوش روی افغانستان متمرکز بود، تقریباً مطمئناً نسبت به علائم بروز مشکل حساس‌تر می‌بود. با این حال، روشن نیست که ایالات متحده در آن زمان حضور نیروهای خود در افغانستان را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌داد، حتی اگر هر سرباز در دسترس مورد نیاز عراق نبود. واشنگتن از تکرار اشتباهات اتحاد شوروی که با ورود گسترده به افغانستان مردم را بیگانه کرده بود، اکراه داشت و موفقیت کمپین اولیه آمریکا به نظر می‌رسید ترکیب غیرمتعارفی از نیروهای عملیات ویژه، تیم‌های شبه‌نظامی سیا، حملات هوایی و متحدان محلی موجود را تأیید می‌کرد.

اما آن وضعیت نیرو با دستورکار سیاسی ملی که ایالات متحده برای خود تعیین کرده بود مبنی بر ساختن یک افغانستان جدید ناسازگار بود. در پایان، ایالات متحده تنها بر تعداد انگشت‌شماری از نیروهای موجود در کشور متکی ماند تا نظم سیاسی و امنیتی جدیدی بسازد، به‌جای بازسازی نظمی که پیش‌تر وجود داشت. و برای این کار، اثر سبک به هیچ‌وجه کافی نبود.

توجه بیشتر به افغانستان در سال‌های حیاتی اولیه می‌توانست این اختلاف را همگرا کند و زودتر نوآوری‌هایی برای گسترش امنیت به‌وجود آورد. کاخ سفید بوش ممکن بود با کاهش امنیت زودتر سطح نیروهای آمریکایی را افزایش دهد، یا اهداف محدودتری تعیین کند و نیروهای کلیدی جبهه شمال را حفظ کند که بسیاری از آنها بین 2003 و 2005 منحل شدند. تمرکز بیشتر بر افغانستان ممکن بود به راه‌حل‌های نوآورانه امنیتی منجر شود، همان‌گونه که بعدها رخ داد. این راه‌حل‌ها شامل برنامه‌های شبه‌نظامی مانند پولیس محلی افغانستان بودند که اعضای آنها از روستاهایی که در آن خدمت می‌کردند جذب می‌شدند و بسیار ارزان‌تر—و بیش از سربازان ملی آشنا—بودند. در عوض، با درجا زدن جنگ، خشونت تشدید شد.

اشتباه 3: آمریکا هرگز پاکستان را به‌طور کافی تحت فشار قرار نداد

پاکستان با ادامه درگیری نقش فزاینده‌ای منفی ایفا کرد. رئیس‌جمهور آن در زمان تهاجم آمریکا، پرویز مشرف، پس از درخواست مستقیم ایالات متحده موافقت کرد از جنگ حمایت کند. اما اسلام‌آباد تقریباً بلافاصله به توافق پشت کرد و ظاهراً در اواخر 2001 صدها فرمانده ارشد طالبان، افسران اطلاعاتی پاکستانی و militants اسلامی را از کندز با هواپیما خارج کرد.

آن توافق اساسی بین بوش و مشرف به یک وضعیت تبدیل شد که در آن ایالات متحده آزادی عمل برای هدف‌گیری اعضای القاعده در پاکستان داشت در حالی که نسبت به حمایت اسلام‌آباد از طالبان چشم‌پوشی می‌کرد. این حمایت در دو جهت تکامل یافت: تحمل مرزی شل و پناهگاه‌های سازمان‌یافته برای رهبران بلندپایه طالبان در مکان‌هایی مانند کویته، و حمایت عملیاتی بیشتر از عناصر طالبان مانند شبکه حقانی.

با این حال، همان‌طور که فعالیت طالبان افزایش یافت و همکاری پاکستان نیز شدت گرفت، آن توافق به دلایل مختلف غیرقابل دوام شد. فعالیت القاعده با عملیات شبکه حقانی علیه نیروهای آمریکا در افغانستان درآمیخت، در حالی که شبکه حقانی نیز با سرویس‌های اطلاعاتی پاکستان همکاری داشت. رئیس‌جمهور Barack Obama بارها به‌خاطر این همکاری از اقدام علیه شبکه حقانی بازداشته شد، و هم‌زمان از اقدام علیه یک تسهیل‌کننده کلیدی القاعده نیز منع می‌شد.

در سطح بین‌المللی، فشار فزاینده بر ایالات متحده—و تقویت متعاقب شأن طالبان—تقریباً از حیث افزایش پرستیژ نیروهای القاعده قابل تشخیص نبود. روایت این بود که militants اسلامی واشنگتن را شکست می‌دهند. هرچه میدان نبرد در افغانستان گسترش می‌یافت، القاعده فضای بیشتری برای فعالیت پیدا می‌کرد. و حملات آمریکا در داخل پاکستان علیه القاعده پاکستانی‌ها را خشمگین کرد و جمعیت را یا بیش‌تر به شبه‌نظامیان همدل ساخت—یا دست‌کم خشمگین‌تر از ایالات متحده کرد.

به نظر می‌رسید در اوج افزایش نیروهای Obama در افغانستان، که با یک رشته بحران‌های دیپلماتیک با پاکستان در 2011 و 2012 تشدید شده بود، چیزی لابد فرو می‌پاشد. اما سپس فشار کاهش یافت. در نهایت، ایالات متحده نمی‌خواست مانند شوروی‌ها پاکستان را دشمن تلقی کند.

منطق کاخ سفید این بود که پاکستان نیمه موافق بهتر از پاکستان کاملاً مخالف است. اما مشکل این بود که آمریکا نمی‌توانست آن نیمه را تعدیل کند. آمریکا در حمله به طالبان در داخل پاکستان مردد بود، به این معنی که بهترین کاری که می‌توانست انجام دهد این بود که با مودبانه از پاکستان بخواهد حمایت خود را پایان دهد، کاری که اسلام‌آباد نکرد. همچنین دست‌کم گرفته بود که پاکستان تا چه میزان به ایالات متحده نیاز دارد—کمک‌های اقتصادی، خطوط تدارکاتی و حمایت نظامی‌اش—به‌ویژه در اوج قدرت آمریکایی.

به هر حال، اقدام معناداری از سوی پاکستان علیه پناهگاه‌های طالبان که مدت‌ها وعده داده شده بود، هرگز محقق نشد، و زمانی که تغییر سیاست خواستار شد، آن فرصت از دست رفته بود.

خطا 4: واشنگتن افزایش نیرو در مارچ و هلمند را هدر داد

این جنگ، مانند بیشتر عملیات‌های ضدشورش، قرار نبود با شکست کامل طالبان پایان یابد. قرار بود با کاهش تدریجی نفوذ طالبان در حالی که افغان‌ها به زندگی خود ادامه می‌دادند، پایان یابد؛ به‌طوری که اکثر جنگجویان در نهایت به جامعه بازمی‌گشتند و دیگران کشته می‌شدند. اما برای دستیابی به آن، ایالات متحده و دولت افغانستان باید امنیت را برای جمعیت تأمین می‌کردند.

این در عمل طرحی بود که وقتی دولت اوباما در سال 2009 بیش از پنجاه هزار نیروی اضافی را به افغانستان اعزام کرد دنبال شد، و لحظه‌ای طلایی برای دستیابی به آن وجود داشت. اما اولین فشار عمده این نیروها نه به کابل و نه به قندهار، بلکه به هلمند، استانی کشاورزی در جنوب‌غرب فرستاده شد.

عملیات مشتریک، همان‌طور که نامیده شد، با استقرار پانزده هزار نفر نیرو برای تصرف مارجا آغاز شد، شهری با حدود هشتاد هزار سکنه در منطقه‌ای تولیدکننده خشخاش در هلمند مرکزی. مقامات دفاعی آمریکا وعده پیروزی سریع در مارجا را دادند، اما دولت غیرنظامی جدید هرگز تثبیت نشد. سه ماه پس از آغاز عملیات، ژنرال فرمانده وقت، Stanley McChrystal، مارجا را «زخم چرکین» خواند. مشکلات امنیتی در آنجا سال‌ها پس از آن نیز ادامه یافت.

آن شکست بسیاری از رونق کمپین جدید را گرفت. قرار دادن مارجا و هلمند به‌عنوان هسته تمرکز مجدد ایالات متحده بر افغانستان به این معنا بود که پیروزی وابسته به جنگیدن نیروهای آمریکایی در قلب دورافتاده طالبان دور از مراکز جمعیتی عمده خواهد بود. این معیاری دشوار برای سنجش موفقیت بود و به پیروزی منجر نشد.

و ایالات متحده به‌طور اضطراری به یک پیروزی نیاز داشت. افکار عمومی آمریکا از جنگ خسته بود، حتی با حمایت اوباما از طرح. و همان‌طور که در عراق رخ داد، دولت خواهان یک داستان موفقیت اولیه بود. سه سال پس از آغاز عملیات مشتریک، آمریکایی‌ها هنوز در انتظار بودند.

یک انتخاب متفاوت — تصرف قلب تپنده کشور در اطراف کابل و قندهار، و جاده بین آن‌ها — ممکن بود ثبات کافی ایجاد کند تا امنیت استان‌های پیرامونی به نیروهای محلی و زورمندان واگذار شود. دولت مرکزی هرگز هلمند شمالی را به‌طور مؤثر کنترل نمی‌کرد. و نیازی به این کار هم نداشت. در عوض لازم بود اداره برای هلمند با کمترین هزینه ممکن فراهم شود. این به معنای متحدان و نیروهای محلی افغان بود که اهداف حداقلی ایالات متحده در میدان را برآورده کنند.

اشتباه 5: اوباما مَک‌کریستال را برکنار کرد

مانند مارجاه، ترک مک‌کریستال تردیدهایی را دربارهٔ شتاب تازه‌ای که پشت این استراتژی قرار داشت پدید آورد. آن شتاب همیشه شکننده بود. به هر حال اوباما مدت زمانی هجده‌ماهه را قبل از آغاز خروج‌ها از افزایش نیرو تعیین کرده بود و حزب دموکرات او نسبت به جنگ بیشتر بی‌میل بود. اما مک‌کریستال برای چهره‌ شدنِ استراتژی جدید انتخاب شده بود. این برنامه و عملیات او بود. درخواست او برای اعزام نیروهای اضافی در سال 2009 بر گفت‌وگوی سیاستی چیره شده بود.

در کنار ژنرال David Petraeus، که فرمانده نیروهای آمریکا در عراق و افغانستان بود، و لوفتنانت ژنرال Michael Flynn، که به‌عنوان رئیس اطلاعات مک‌کریستال در Joint Special Operations Command (JSOC) و در افغانستان خدمت کرده بود، مک‌کریستال یکی از سه افسر نظامی بود که احتمالاً بیشتر از هر آمریکایی زنده دیگری در شکست القاعده و افراطیون سنی نقش ایفا کرده بودند. در JSOC، مک‌کریستال و فلین در مبارزه با تروریسم انقلابی به وجود آوردند، با افزایش سرعت بهره‌برداری از اطلاعات، که به نیروهای آمریکایی اجازه می‌داد حملات متوالی را در طول شب انجام دهند و شبکه‌های کامل را منهدم کنند.

اخراج او بازتاب حساسیت سیاسی قابل درکی بود، با توجه به قضاوت ضعیف مک‌کریستال و کارکنانش در انتقاد از دولت اوباما در مصاحبه با یک خبرنگار. آن‌چه کمتر قابل درک بود این بود که دولت یک ژنرال نیروهای ویژه را ترفیع داده بود که از سنت‌های غیررسمی و حتی نافرمانانه آن جامعه بیرون آمده بود و فرماندهی کشتی را به او سپرده بود. او فرماندهی عمده را مانند یک رهبر شرکتی اداره نمی‌کرد، و هیچ‌کس نباید انتظار چنین کاری از او می‌داشت.

با نگاه به گذشته، ایجاد یک فرماندهی میانی در دوران مأموریت او — International Security Assistance Force Joint Command (IJC) — برای اداره جنگ و اختصاص تمرکز مک‌کریستال به متحدان، شرکا، آمریکایی‌ها و رسانه‌ها، اشتباه بود. از دست رفتن او شتاب تلاش اوباما را کم کرد. پترائوس آنجا بود و ظرف یک سال رفت، و تا زمانی که ژنرال John Allen آمد تا جانشین شود، تمرکز آمریکا در حال جابه‌جایی از جنگ بود.

اشتباه 6: آمریکا در اجرای «گزینه بانون» ناکام ماند

تا آغاز سال 2017، جنگ افغانستان در مراحل نهایی خود بود. سطح نیروهای آمریکا به حدود نه هزار نفر کاهش یافته بود، از اوجی حدود صد هزار در 2010-2011، و اکثر وظایف امنیتی به اردوی ملی افغانستان واگذار شده بود. دولت افغانستان و ایالات متحده از قبل جهت‌گیری استراتژیک افغانستان را از طریق سازش‌هایی درباره رهبری آن تحت ریاست‌جمهوری Ashraf Ghani، شکل ارتش آن و سیاست خارجی‌اش تعیین کرده بودند.

راهبرد پاکستان طوفان آمریکا را تاب آورد و اشتیاق آمریکا برای سرمایه‌گذاری بیشتر در افغانستان به‌منظور تغییر مسیر وجود نداشت. با این حال، تاریخ نشانه‌ای از پایان احتمالی متفاوت ارائه می‌داد. آخرین رهبر کمونیست افغانستان، نجیب‌الله، هنگام خروج نیروهای شوروی در 1989 سقوط نکرد، بلکه زمانی سقوط کرد که کمک‌های شوروی در 1992 تمام شد. تا زمان فروپاشی شوروی، او از میلیاردها دلار کمک شوروی برای خرید وفاداری و بازی دادن جناح‌های مختلف در برابر یکدیگر استفاده می‌کرد.

همین ایده از نظر نظری در 2017 برای ایالات متحده در دسترس بود. یک منبع قابل‌توجه از کمک‌های عملیاتی به حکومت، به‌علاوه پیمانکاران و احتمالاً ادامه یک قابلیت پیشرفته ضدتروریسم در باگرام، ممکن بود به رژیم کابل امکان دهد با یک مجموعه مشوق‌ها و تهدیدها وفاداری فرماندهان مختلف در شرق و جنوب را اجاره کند.

این می‌توانست یک واریاسیون از آنچه مشاور رئیس‌جمهور استیو بانون و دیگران در اولین دولت ترامپ گزارش شده بود که حمایت می‌کردند باشد: رویکردی مبتنی بر پیمانکار که با مخالفت پنتاگون روبرو بود. اما راهبردی که کابل را به همراه هرات، مزار شریف و چند سرکرده پشتون در شرق و جنوب مانند فرمانده پلیس نامدار قندهار عبدالرازق پیوند می‌داد، ممکن بود نسبتاً کم‌هزینه افغانستان را همراه نگه دارد.

با این حال، این فقط در صورت وجود شبه‌نظامیان قومی آماده برای نبرد کار می‌کرد—چیزی شبیه به گروه‌بندی اولیه‌ای که طالبان را در 2001 سرنگون کرد. همچنین محدودترین حد ممکن بر اهداف آمریکا و تحمل قابل‌توجهی نسبت به زشتی‌ها در میان متحدان خشن آن را می‌طلبید. ایالات متحده ممکن بود قادر باشد از بازگشت القاعده به کابل جلوگیری کند و رژیمی دوستدار را در قدرت نگه دارد.

اما صحبت از هر چیز بزرگ‌تر از میان می‌رفت. شاید این گزینه با تصمیم حمایت از کرزی در بن و لویه جرگه بعدی در کابل یا با تمرکز بیشتر قدرت تحت ریاست‌جمهوری او در 2003-2004 مسدود شده بود. به جای مجموعه‌ای از جنگجویان قومی قابل‌اعتماد، ایالات متحده با دولتی ملی به رهبری یک رئیس‌جمهور پشتون روبرو شد که تلاش می‌کرد با طالبان رقابت کند. و پس از دهه‌ها فساد و ترس، این برای مردم کافی نبود که برای آن بجنگند.