انتخاب محسن رضائی به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران باعث شد مقامات غربی او را به‌عنوان میانجی بالقوه قلمداد کنند. کارنامهٔ او تصویری از یک عمل‌کنندهٔ تراکنشی ارائه می‌دهد که روابط میان جناح‌ها را حفظ می‌کند اما بدون دستاوردهای ملموس از امتیازدهی خودداری می‌کند.
چرا مذاکرات آمریکا و ایران رضاei را اشتباه خواندند
پس از دهه‌ها ناکامی سیاسی، فرمانده پیشین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به مرکز قدرت بازگشته است. آیا او بهره‌بردار تصادفی جنگ است یا ناظران او را از ابتدا دست‌کم گرفته‌اند؟
در 1981، یک انقلابی 27 ساله به نام محسن رضایی به سمت فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منصوب شد. این انتصاب چندان اجماعی نبود. با مداخله پسر آیت‌الله خمینی، احمد، رضایی این مقام را به دست آورد.
چهل و پنج سال بعد، بحران رهبری دیگری رضایی را به مرکز قدرت ایران بازگردانده است. اکنون 72 ساله، این ژنرال پیشین دبیر شورای عالی امنیت ملی است، نهاد اصلی هماهنگی امنیت ملی. معاون رئیس‌جمهور آمریکا JD Vance مستقیماً در نامه‌ای خطاب به او خواستار ازسرگیری مذاکرات شده است. در واشنگتن، گزارش شده که مقامات اطلاعاتی او را مردی که بیشترین توان را برای تحمیل توافق ایران دارد، قلمداد می‌کنند.
این بازگشتی استثنایی برای کسی است که جاه‌طلبی‌های ریاست‌جمهوری‌اش هرگز محقق نشد و نسخه‌های اقتصادی‌اش با تمسخر عمومی روبرو شد. با این حال رضایی از پس بحران‌های سیاسی، بحث‌های نظامی و تغییرات رهبری که بسیاری از سایر کارزارها را پایان داد، جان سالم به در برده است. بازگشت او پرسشی بزرگ‌تر درباره جمهوری اسلامی امروز مطرح می‌کند: نفوذ از مشروعیت عمومی ناشی می‌شود یا از انباشت روابط درست در طول دهه‌ها؟ در مورد رضایی، تا حد زیادی گزینه دوم صدق می‌کند.
از شبان تا ژنرال
متولد یک خانواده بختیاری در خوزستان در 1954، خاطرات خودِ رضایی حکایت می‌کند که چگونه به عنوان یک چوپان هشت‌ساله، غریبه‌ای او را قانع کرد به مدرسه شبانه برود. آن ملاقات بخشی از روایت سیاسی مورد علاقه او شد: پسری فقیر استانی که از طریق تعلیم، مبارزه انقلابی و اراده شخصی بالا آمد.
او پیش از انقلاب 1979 به گروه اسلام‌گرای زیرزمینی منصورون پیوست و پس از آن به ایجاد دستگاه اطلاعاتی سپاه کمک کرد. همکاران اولیه او شامل علی شمخانی بود، انقلابی دیگری از خوزستان که بعداً به چهره‌ای برجسته در حوزه امنیت تبدیل شد.
زیر فرماندهی رضایی، سپاه پاسداران از نیروی انقلابی با سازمان‌دهی سست به نهادی نظامی با قابلیت‌های زمینی، دریایی و هوایی تبدیل شد. جنگ ایران و عراق به او اختیار فوق‌العاده و شبکه‌ای پایدار از فرماندهان داد که دوران کاری‌شان زیر رهبری او شکل گرفت. اینها شامل مردانی بودند که بعدها برخی از قدرتمندترین سمت‌ها در دستگاه امنیتی را تصاحب کردند، از جمله قاسم سلیمانی. روابطی که در دوران جنگ شکل گرفت، سیاسی‌تر و پایدارتر از خود فرماندهی رضایی باقی ماند.
اما فرماندهی دوران جنگ نیز رقابت‌هایی تولید کرد. رضایی بارها بر سر راهبرد نظامی، منابع و رابطه میان سپاه و مقامات غیرنظامی با اکبر هاشمی رفسنجانی و حسن روحانی درگیر شد. او همچنین با فرماندهان ارتش منظم بر سر کنترل عملیاتی رقابت می‌کرد.
عملیات فاجعه‌بار کربلای-4 در دسامبر 1986 همچنان از جنجالی‌ترین قسمت‌های فرماندهی او به شمار می‌رود. دهه‌ها بعد، اظهارنظر او مبنی بر اینکه این عملیات به عنوان فریبی علیه عراق عمل کرده بود، میان رزمندگان سابق و خانواده‌های کشته‌شدگان خشم برانگیخت. منتقدان او را متهم کردند که تصمیمات پرهزینه نظامی را پسینی توجیه می‌کند.
با این حال، میراث او تنها فرماندهی میدان نبرد نبود. دوره او به تثبیت سپاه به عنوان نهادی که قادر به بسط قدرت فراتر از ایران است کمک کرد. اعزام ابتدایی به لبنان در 1982، که در شکل‌گیری حزب‌الله نقش داشت، ظاهراً در دوران فرماندهی او رخ داد. او متعلق به نسلی بود که ایدئولوژی انقلابی را به نفوذ نظامی منطقه‌ای تبدیل کردن آغاز کردند.
علی خامنه‌ای در 1997 رضایی را با یحیی رحیم صفوی جایگزین کرد، که اندکی پس از پیروزی غیرمنتظره رئیس‌جمهور اصلاح‌طلب محمد خاتمی روی داد. او از رقیب سختگیر خاتمی، علی‌اکبر ناطق‌نوری حمایت کرده بود و کناره‌گیری‌اش به طور گسترده‌ای به عنوان شکست سیاسی تفسیر شد. اما خروج او عمق حمایتش در میان پاسداران را نیز آشکار کرد. سی و چهار فرمانده نامه‌ای امضا کردند که او را ستایش می‌کرد و عملاً به حذف او اعتراض کردند. در میان امضاکنندگان سلیمانی بود که صعود بعدی‌اش شبکه قدیمی دوران جنگ را اهمیت بیشتری بخشید.
خامنه‌ای اما او را از قدرت تبعید نکرد. در عوض، رئیسی دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام شد، نهادی که در حل اختلافات قانون‌گذاری و شکل‌دادن به سیاست‌های بلندمدت نقش دارد. او ۲۴ سال در آنجا ماند.
این تفاوت اهمیت دارد. رئیسی فرماندهی سازمانی را که در ساختن آن نقش داشت از دست داد، اما موقعیت نهادی، دسترسی به رهبری و ارتباطات در سراسر دستگاه حاکمیت را حفظ کرد. او همچنین علاقه‌ای فزاینده و بلندپروازانه به مدیریت اقتصادی پیدا کرد.
گرایش به اقتصاد
او با بازگشت به تحصیل دانشگاهی در سال ۲۰۰۰ دکترای اقتصاد از دانشگاه تهران کسب کرد. خود مدرک مستندسازی شده است، اگرچه شرایط آموزش دانشگاهی او به‌طور سیاسی بحث‌برانگیز شد. در مناظره انتخاباتی ۲۰۲۱، عبدالناصر همتی، رئیس‌کل سابق بانک مرکزی، او را متهم کرد که از رفتار ترجیحی دانشگاهی برخوردار بوده، از جمله اینکه استادان برای امتحان به دفتر او مراجعه می‌کرده‌اند.
رئیسی خود را اقتصاددانی معرفی کرد که قادر به نجات ایران از سوءمدیریت مزمن است. پیشنهادهای او شامل فدرالیسم اقتصادی، یارانه‌های نقدی سخاوتمندانه و وعده‌های بلندپروازانه درباره پول ملی ایران بود. در کارزار ۲۰۲۱، او وعده پرداخت ماهانه ۴۵۰٬۰۰۰ تومان به ۴۰ میلیون شهروند داد و پیشنهاد کرد می‌تواند پول ایران را به یکی از قوی‌ترین ارزهای منطقه تبدیل کند.
چنین وعده‌هایی با تمسخر فراوانی روبه‌رو شد. تلاش‌های مکرر او برای ریاست‌جمهوری نیز مورد استهزا قرار گرفت. او پیش از انتخابات ۲۰۰۵ کناره‌گیری کرد و در ۲۰۰۹، ۲۰۱۳ و ۲۰۲۱ نامزد شد و شکست خورد. در آخرین رقابت، شمار آرای باطله از حدود ۳.۴ میلیون رأی او فراتر رفت.
با این حال، شکست‌های انتخاباتی جاه‌طلبی‌هایش را نابود نکرد. ابراهیم رئیسی او را در ۲۰۲۱ به‌عنوان معاون اقتصادی رئیس‌جمهور منصوب کرد، اگرچه دوره تصدی او در ۲۰۲۳ بدون تحولات اقتصادی که وعده داده بود به پایان رسید.
تضاد واضح بود: رضایی در متقاعد کردن رای‌دهندگان ایرانی که او می‌تواند حکومت کند، دچار مشکل بود، اما رهبران متوالی همچنان برای او سمت‌هایی می‌یافتند. شاید ایمن‌تر این بود که یک فرمانده بلندپرواز سابق را در داخل چتر رژیم نگه دارند تا ریسک دور بودن او از آن را نپذیرند.
برآمدگی تازه
برآمدگی تازه او را نمی‌توان بدون ویرانی بخش بزرگی از رهبری ارشد ایران در جریان جنگ 2026 فهمید. Ali Khamenei, Shamkhani, Hossein Salami, Ali Larijani and numerous senior commanders were killed. نهاد سیاسی بازمانده ناگهان با کمبود افرادی دارای حافظه نهادی و تجربه مدیریت بحران‌های ملی مواجه شد.
رضایی هر دو را در اختیار داشت. در مارس، Mojtaba Khamenei او را به‌عنوان مشاور نظامی منصوب کرد. در آگوست، او را نماینده خود در شورای عالی امنیت ملی کرد. رئیس‌جمهور Masoud Pezeshkian سپس او را مطابق رویه معمولِ ترکیب دبیرکلی با کرسی نمایندگی، به‌عنوان دبیر شورا منصوب کرد، اگرچه ترتیب این انتصابات غیرمعمول بود: Mojtaba ابتدا عمل کرد و Pezeshkian دنبال کرد.
گزارش‌های غربی به‌طور فزاینده‌ای رضایی را نزدیک به Mojtaba Khamenei توصیف می‌کنند. شواهدی از اعتماد سیاسی وجود دارد، از جمله این انتصابات و ارتباطات اخیر گزارش‌شدهٔ آنها. آنچه کمتر روشن است عمق هرگونه رابطه شخصی دیرپا بین آنهاست.
ارزش رضایی برای مجتبی ممکن است بیشتر نهادی باشد تا شخصی. رهبر معظم جدید به چهره‌های باتجربه‌ای نیاز دارد که قادر به پیوند دادن سپاه، دولت غیرنظامی و جناح‌های رقیب باشند. دهه‌ها حضور رضایی در این شبکه‌ها او را به میانجی بالقوه‌ای مفید تبدیل می‌کند. توانایی او در تاب آوردن حذف هم‌عصرانش نیز او را به مخزن نادری از روابط و حافظه نهادی تبدیل کرده است.
رابطه او با پزشکیان به همان اندازه عمل‌گرایانه است. رئیس‌جمهور رسماً شورای امنیت را ریاست می‌کند، اما رضایی دبیرخانه آن را در اختیار دارد و یکی از دو کرسی نمایندگی رهبر معظم را در اختیار دارد، کرسی دیگر متعلق به سختگیر سعید جلیلی است. همکاری آنها بازتاب نیاز به هماهنگی در زمان جنگ است تا لزوماً دیدگاه سیاسی مشترک. رضایی می‌تواند دستور کار شورا را شکل دهد و هماهنگی اجرای آن را به عهده بگیرد، اما نمی‌تواند به‌طور مستقل سیاست امنیت ملی را تعیین کند. اختیار نهایی با رهبر معظم است.
رییس مجلس، محمدباقر قالیباف، رابطه‌ای پیچیده‌تر را نمایندگی می‌کند. قالیباف که زمانی زیردست سپاه بود، به رقیبی برای برجستگی سیاسی تبدیل شد. با این حال رضایی از نامزدی او در انتخابات ریاست‌جمهوری 2024 حمایت کرد. بنابراین رقابت آنها نه دائمی است و نه ساده.
تنش‌ها اکنون غیرقابل‌انکار است. خبرگزاری راجا نیوز با گرایش سخت‌گیرانه از صعود رضایی استقبال کرده در حالی که به شدت از عملکرد قالیباف در مذاکرات با واشینگتن انتقاد می‌کند. مدافعان قالیباف این منتقدان را متهم می‌کنند که تنها زمانی مخالف مذاکره‌اند که او رهبری آن را بر عهده دارد.
طنز ماجرا این است که برخی از همان صداهای سیاسی که دیپلماسی قالیباف را به حساب تسلیم محکوم می‌کردند اکنون از دخالت رضایی در مذاکرات استقبال می‌کنند. این نشان می‌دهد که اختلاف صرفاً مربوط به اینکه آیا ایران باید با واشینگتن گفتگو کند نیست، بلکه مربوط به این است که چه کسی حق دارد مذاکرات را انجام دهد و امتیاز سیاسی را به خود نسبت دهد.
این تقسیمات سرمایه سیاسی پشت رضاei را نشان می‌دهد. او ممکن است جناح بی‌چون و چرایی از آنِ خود نداشته باشد، اما در چندین جناح ارتباط دارد. برخی حامیان او را یک کهنه‌سرباز انقلابی مورد اعتماد می‌بینند؛ دیگران دقیقاً به این دلیل او را مفید می‌دانند که پیشرفت او می‌تواند رقبای‌شان را تضعیف کند.
روابط با روسیه و چین
رضایی مدت‌هاست که روابطی با حزب کمونیست حاکم چین برقرار کرده است. در سال 2019، او از یک هیئت ارشد به سرپرستی Song Tao پذیرایی کرد و از رابطه‌ای راهبردی که اقتصاد، سیاست و دفاع را در بر می‌گرفت، دفاع کرد. او قدرت اقتصادی چین را شاهدی بر این می‌داند که تحریم‌های بین‌المللی را می‌توان از طریق تولید داخلی و تاب‌آوری اقتصادی بی‌اثر کرد.
روسیه شریک پیچیده‌تری است. رضایی بارها مواضع مسکو درباره جزایر مورد اختلاف خلیج فارس و کریدور زنگزور در قفقاز جنوبی را مورد انتقاد قرار داده است. در سال 2023، او هشدار داد که ایران به دوران وابستگی قاجار یا پهلوی بازنخواهد گشت و تأکید کرد که دوستی با روسیه به مسکو حق بهره‌کشی از تهران را نمی‌دهد. با این حال در 2 November، او مستقیماً تلفنی با Vladimir Putin سخن گفت و همکاری راهبردی را بار دیگر تأیید کرد. این نمایش دیگری از جایگاه رو به رشد دیپلماتیک او بود، اما همچنین نشان‌دهنده رویکرد تراکنشی او در روابط خارجی بود.
مذاکرات آمریکا و ایران بر سر امتیازها رقم می‌خورند
یک سختگیر دیپلماتیک
دیدگاه جهان‌شناسانه رضایی همچنان ریشه در جنگ ایران و عراق دارد. او فشار غرب را ویژگی دائمی محیط راهبردی ایران می‌داند و بر این باور است که قدرت نظامی برای حفظ استقلال سیاسی ضروری است.
اما تصویر او به‌عنوان مخالفی تمام‌عیار و مادام‌العمرِ مذاکرات گمراه‌کننده خواهد بود. در جریان گفتگوهایی که به توافق هسته‌ای 2015 انجامید، رضایی از مذاکره‌کنندگان ایران به‌طور علنی دفاع کرد و استدلال آورد که آنها تحت نظارت خامنه‌ای قرار دارند. حمایت او همراه با ملاحظاتی بود: هر توافق باید توانمندی‌های هسته‌ای ایران را حفظ کند و تحت بررسی نهادی مناسب قرار گیرد. او بعدها هشدار داد که تحریم‌های مجدد آمریکایی دعوت به تلافی‌جویی ایرانی خواهد کرد.
نقد او بر یادداشت تفاهم اسلام‌آباد در ژوئن 2026 تندتر بوده است. رضایی استدلال می‌کند که این توافق دارای ابهام‌های خطرناکی در مورد تنگه هرمز و آزادسازی وجوه ایرانی بود. او به‌ویژه با ترتیباتی که به واشنگتن منافع فوری می‌داد در حالی‌که ایران را وابسته به وعده‌های تسکین در آینده می‌کرد، مخالفت دارد.
هفت شرط او برای ازسرگیری دیپلماسی با هدف زدودن آن ابهام‌ها مطرح شده است. این استدلالی برای مذاکره از موقعیتی با اهرم بیشتر است، نه لزوماً مخالفت با خودِ مذاکرات.
رویکرد منطقه‌ای او از همان منطق پیروی می‌کند. او از مداخله ایران در سوریه حمایت کرد و استدلال آورد که از دست دادن دمشق سرمایه‌گذاری‌های استراتژیکِ گسترش‌یافته تا مدیترانه را به خطر می‌اندازد. او مدت‌ها از دفاع پیش‌دستانه، جنگ نامتقارن و اهمیت جلوگیری از برتری بی‌چون‌وچرای دشمنان در منطقه دفاع کرده است.
با این حال اندیشه او محدود به مقابله نیست. پس از جنگ 2026، رضایی بیش از پیش بر نظم امنیتی منطقه‌ای که توسط کشورهای خاورمیانه مدیریت شود تا قدرت‌های خارجی تأکید کرده است. او کاهش نفوذ آمریکا را به‌عنوان یک فرصت راهبردی می‌بیند، اما اشتیاق او برای همکاری با چین و روسیه نباید با وفاداری بی‌قید و شرط اشتباه گرفته شود.
دیدارهای اخیر او با مقامات ارشد سعودی، ترکیه‌ای و پاکستانی نشان‌دهنده تلاشی برای تبدیل نفوذ ایران در زمان جنگ به نقش دیپلماتیک جدید است. او استدلال می‌کند که ایران باید در هر تنظیم امنیت منطقه‌ای جدید شرکت کند و کشورهای عربی نمی‌توانند برای همیشه روی حمایت آمریکایی حساب کنند. این که آیا این دولت‌ها با ارزیابی او هم‌نظرند موضوعی دیگر است.
او می‌خواهد مذاکرات، در صورت وقوع، از موضعی که تهران آن را موقعیت قدرت می‌داند پیش برود. پافشاری او بر رفع تحریم‌ها، پایان محاصره آمریکایی و تضمین‌هایی در برابر حملات بیشتر بازتاب همین رویکرد است. او همچنین گفته است که ایران هیچ تصمیم رسمی برای تغییر دکترین هسته‌ای خود نگرفته است.
سخنان او می‌تواند گزنده باشد. او اخیراً تهدید کرده است که اگر جنگ از سر گرفته شود، ایران «شاخ‌های آمریکا را خواهد شکست». اروپا نیز از خشم او در امان نبوده است. او اواخر اکتبر دولت‌های اروپایی را متهم کرد که از عملیات‌های نظامی اسرائیل تشویق می‌کنند در حالی که از پیامدهای اقتصادی عظیم جنگ شکایت دارند. پیام او این بود که حمایت اروپا از این درگیری اکنون هزینه‌ای دارد که باید آن را بپردازد. اما تقلیل او به چنین اظهاراتی محاسبه راهبردی زیربنایی او را از دست می‌دهد: این که واشنگتن باید هزینه مواجهه با ایران را بپذیرد قبل از آن که بتوان آن را برای مذاکره جدی قانع کرد.
Adviser to Iran’s supreme leader Mohsen Rezaei and Iranian Foreign Minister Abbas Araqchi attend a farewell ceremony for Iran’s late Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei in Tehran on 3 July 2026.
علاقه غرب
علاقه ناگهانی غرب به رضایی قابل توجه است. David Ignatius در واشنگتن پست گزارش داد که مقامات آمریکایی او را تماس ایرانی ضروری می‌دانند که قادر است توافقی بین نهادهای رقیب تهران ایجاد کند.
آنها ممکن است در مورد دسترسی او درست بگویند، اما دسترسی با اختیار توافق‌کردن یکسان نیست. دریافت نامه ونس به این معنا نیست که او جایگزین قالیباف به‌عنوان مذاکره‌کننده اصلی ایران شده است. مقامات ایرانی اصرار کرده‌اند که ساختار مذاکره‌ای موجود همچنان پا بر جاست.
در واقع، پاسخ رضایی به وِنس تناقضاتی را که حولهٔ شهرت جدید او به‌عنوان یک میانجی احتمالی وجود دارد نشان می‌دهد. او تایید کرد که نامه را دریافت کرده و لحن محترمانه‌تر آن را خوشامد گفت، اما اصرار داشت که واشنگتن باید ابتدا شرایط ایران را بپذیرد. بر اساس گزارشی تأییدنشده از رسانه اماراتی Erem News، او همچنین پیشنهاد قطری برای برقراری تماس مستقیم میان دیپلمات‌های آمریکایی و یک هیئت ایرانی در دوحه را رد کرد. اگر این گزارش درست باشد، این ماجرا نشان می‌دهد که برجستگی جدید او لزوماً به انعطاف‌پذیری بیشتر ایران تبدیل نمی‌شود.
یک پیچیدگی دیگر وجود دارد. رضایی همچنان مشمول اطلاعیه قرمز اینترپل مرتبط با بمب‌گذاری مرکز جامعه یهودیان AMIA در بوئنوس آیرس در سال 1994 است. او و دولت ایران این اتهامات را رد می‌کنند. بنابراین شهرت بین‌المللی او جداشدنی از جنجال‌هایی نیست که واشنگتن نمی‌تواند به‌سادگی نادیده بگیرد.
سؤال مهم‌تر این است که آیا رضایی می‌تواند خواسته‌های رقابتی ایران برای امنیت، بازسازی اقتصادی و اعتبار انقلابی را با هم آشتی دهد یا نه. صعود او تا حدی نتیجهٔ خلأ رهبری‌ای است که جنگ ایجاد کرده است. اما همچنین نتیجهٔ یک کارنامهٔ سیاسی است که با حفظ روابط و مفید بودن برای خلف‌های متوالیِ رهبر معظم همراه بوده است.
مردی که بارها در رسیدن به ریاست‌جمهوری انتخابی ایران ناکام مانده، از طریق نهادی که در آن انتخابات کمابیش اهمیتی ندارند، نفوذ کسب کرده است. ممکن است رضایی هرگز آن سیاستمدار درخشانی که خود می‌پنداشت نبوده باشد. با این حال او چیزی اساسی درباره جمهوری اسلامی را درک کرده بود: روسای‌جمهور می‌آیند و می‌روند، مُدهای سیاسی تغییر می‌کنند، اما اعتبارات انقلابی و روابط نهادی ارزش خود را حفظ می‌کنند.
برای واشنگتن، خطر این است که برجستگی او را با تمایل به دادن امتیاز اشتباه بگیرد. برای تهران، آزمون این است که آیا یک بازمانده از جنگ‌های دیروز می‌تواند به جلوگیری از جنگ بعدی کمک کند یا نه.