صدر در حالی که ائتلاف حاکم عراق تحت فشار از دست رفتن حدود شصت میلیارد دلار درآمد نفتی و کاهش شانزده درصدی تولید ناخالص داخلی در آستانهٔ فروپاشی است، در پی جلب واشینگتن به‌عنوان جایگزینی ملی‌گرا است. سیاست شیعیان عراق همچنان fragment شده و علمای نجف حق وتو بر هر گونه انحصار را در اختیار دارند.
خوانش مسلط آمریکایی از عراق، نظر شیعیان را به‌عنوان ظرفی واحد می‌پندارد که از تهران پر می‌شود، و این خوانش هزینه زیادی برای واشینگتن به‌بار آورده است. مقتدی صدر در بیانیه اکتبر خود، با درخواست برای «گشودن صفحه‌ای نو با عدالت و انصاف» و نام‌بردن آشکار از پیروان داعش به‌جای سربازان آمریکایی به‌عنوان دشمن اصلی، این فرض را در زمانی که ائتلاف حاکم عراق پایه‌های اقتصادی خود را از دست می‌دهد، دچار تزلزل می‌کند. پرسش استراتژیک این نیست که آیا صدر تبدیل به لیبرال شده است؛ او چنین نشده است.
پرسش این است که آیا می‌توان یک جنبش روحانی ملی‌گرا با سابقه طولانی مقاومت مسلحانه را به شریکی تبدیل کرد که توان محروم ساختن ایران از انحصار نمایندگی را داشته باشد؛ انحصاری که سیاست آمریکا به‌طور غیرمستقیم به ایجاد آن کمک کرده است. سیاست شیعی عراق را نمی‌توان به رقابتی میان دو بلوک، یکی وفادار به تهران و دیگری وفادار به بغداد، تقلیل داد، زیرا نیروهایی که آن را شکل می‌دهند از شهرهای زیارتی، شبه‌نظامیان، قبایل و شبکه‌های patronage می‌گذرد که هر فراکسیون پارلمانی را تغذیه می‌کنند.
از زمان بسته شدن تنگه هرمز، عراق حدود شصت میلیارد دلار درآمد نفتی از دست داده، تولید ناخالص داخلی آن شانزده درصد کوچک شده و حقوق‌های عمومی دیر پرداخت می‌شوند. ائتلاف حاکم پاسخی برای آن فروپاشی ارائه نکرده و دو مورد از شش شبه‌نظامی اصلی همچنان از تسلیم سلاح پیش از مهلت ژوئن 2027 امتناع می‌کنند.
ویرانی مالی و نافرمانی شبه‌نظامیان همراه با هم فرصتی را ایجاد می‌کنند که به‌نظر می‌رسد صدر در تلاش است آن را جذب کند، و این امر توضیح می‌دهد چرا کادرهای او باور دارند هنگام فروپاشی ترتیبات کنونی آماده به ارث بردن قدرت‌اند. مسیر او اما از دو سو تنگ می‌شود: انسجام داخل جنبش او پس از چهار سال کناره‌گیری سیاسی فرسایش یافته و حوزه نجف ظرفیت ساختاری لازم برای ممانعت از تک‌تسلط هر فراکسیونی بر قدرت را حفظ کرده است. بنابراین سیاست شیعی عراق صبر را به جای پیش‌بینی پاداش می‌دهد و فرض اینکه یک بازیگر واحد نماینده جامعه‌ای چندصدایی است را تنبیه می‌کند.
واشینگتن با انتخابی مواجه است که طی دو دهه از آن اجتناب کرده است: ادامه دادن به تلقی نظر شیعیان به‌عنوان بازتاب اراده ایران، یا تعامل با صداهای چندگانه‌ای که هرگز به‌طور کامل دشمنی منسوب‌شده به آنها را نپذیرفته‌اند. راه دوم تحمل ابهام و شریکی را می‌طلبد که سابقه‌اش پاک نیست. راه اول تضمین می‌کند که تهران انحصار خود را حفظ کند.
سیاست شیعی عراق و چرخش صدر
«بیایید صفحه را با عدالت و انصاف ورق بزنیم، بدون تکبر یا غرور»، مقتدی صدر، رهبر جنبش صدر، در پستی خطاب به ایالات متحده در تاریخ 7 اکتبر نوشت. الصدر فرمانده ارتش مهدی بود، میلیشیایی که پس از 2003 برای مقابله با حضور نظامی آمریکا در عراق تأسیس شد، و او سابقه طولانی در گفتار ضدغربی دارد. اما مهم‌ترین سیگنال از پست او، تمایز میان مواضع او و مواضع رقبایش در چارچوب هماهنگی بود، ائتلاف احزاب سیاسی شیعه که در حال حاضر عراق را اداره می‌کنند.
او بر نفوذ محوری عراق در تصمیم‌گیری شیعی تأکید کرد و به‌طور ضمنی دشمنان اصلی خود را «مؤمنان به داعش» خواند و آنها را به این گروه تروریستی پیوند زد. احزابی که در چارچوب به ایران نزدیک‌تر هستند، بر مرکزیت ایران تأکید می‌کنند، خود را جزء «محور مقاومت» می‌دانند و خصومت با ایالات متحده و متحدان آن را بر مقابله با گروه‌های اهل سنت رادیکال اولویت می‌دهند.
الصدری تلاش می‌کند خود را به‌عنوان یک ملی‌گرای که شریک بازتری برای ایالات متحده و متحدانش است، نشان دهد. با این‌حال، مرزهای واقعی مواضع او و اینکه آیا آنها نشانگر تغییری واقعی در اندیشه سیاسی او هستند یا خیر، پرسش‌هایی بی‌پاسخ باقی می‌ماند. برای درک آنچه الصدر می‌خواهد مخابره کند و چشم‌انداز کلی او، من با تعدادی از صدرگرایان صحبت کردم. اما حتی آنها هنوز پاسخ‌ها را نمی‌دانند و حتی به دلیل عدم قطعیت درباره اینکه آیا الصدر در حال حاضر اجازه چنین تماسی را می‌دهد، در دیدار با مقامات آمریکا مردد مانده‌اند.
شرط‌بندی جدید
پس از پیروزی او در انتخابات پارلمانی 2021، الصدر با جریان‌های سنی و کردی ائتلاف کرد تا دولتی اکثریتی تشکیل دهد که رقبای شیعه او را از قدرت خارج کند. در پاسخ، تهران ایجاد چارچوب هماهنگی را تسهیل کرد تا با پروژه الصدر مخالفت کند. با استفاده از حکمی از دیوان عالی فدرال که نیاز به حضور دو سوم پارلمان برای تشکیل دولت را مطرح می‌کرد، چارچوب فرایند سیاسی را فلج کرد. پس از ماه‌ها بن‌بست که به هجوم هواداران او به منطقه سبز در اوت 2022 انجامید، الصدر اعلام کرد که به‌طور کامل از سیاست کناره‌گیری می‌کند و به نمایندگان پارلمان خود دستور داد استعفا دهند.
از زمان کناره‌گیری، الصدر مواضعی در مخالفت با چارچوب اتخاذ کرده تا خود را به‌عنوان یک جایگزین قابل‌قبول برای قدرت‌های حاکم کنونی نشان دهد. در دسامبر 2024، او به‌سرعت پایان رژیم اسد در سوریه را پذیرفت، در حالی که جناح‌های مختلف چارچوب هماهنگی تلاش می‌کردند از گذار سوریه بهره‌برداری و ترس‌ها در جامعه عراقی را تشدید کنند.
این جناح‌ها با پافشاری بر ارتباط رئیس‌جمهور Ahmed al-Sharaa با گروه‌های جهادی که قبلاً در عراق می‌جنگیدند، موانع اضافی برای تعامل با سوریه ایجاد کردند. در آوریل 2026، جنبش صدر در جریان تظاهراتی در بغداد که جنگ با ایران را رد می‌کرد، پرچم‌های کشورهای خلیج عربی را به‌طور برجسته به نمایش گذاشت و مخالفت خود را با شبه‌نظامیان طرفدار ایران اعلام کرد؛ نیروهایی که تنها در طول جنگ با ایران بیش از پانصد پهپاد را به سوی عربستان سعودی پرتاب کردند.
صدرگرایانی که با آنها گفتگو کردم بر این باورند که al-Sadr در حال آماده‌سازی جنبش است تا در لحظه فروپاشی حکمرانی Coordination Framework به قدرت برسد. یک سیاستمدار صدرگرا که به‌دلیل نگرانی‌های امنیتی خواست نامش فاش نشود، به من گفت که صدرگرایان سازمان‌یافته‌ترین و با منابع‌ترین نیرو در عراق برای پر کردن هر خلأ سیاسی هستند و از جنگ منطقه‌ای متأثر نخواهند شد. اگرچه al-Sadr دستورالعمل‌های مشخصی درباره بازگشت به سیاست صادر نکرده است، این باور با پیام‌های عمومی او همخوانی دارد. در تاریخ 3 ژانویه او دستگیری رهبر ونزوئلا، Nicolas Maduro، توسط دولت ترامپ را «پیامی آسمانی» توصیف کرد و نوشت که سقوط ستمگران و فاسدان—با تکثیر از واژه‌پردازی مکرر او برای توصیف Coordination Framework—به‌طور مشابه رخ خواهد داد.
al-Sadr از اثرات موجی مسیر al-Sharaa مصون نیست. در گفتگوهای من، هم صدرگرایان و هم اعضای Coordination Framework از توانایی al-Sharaa در بازبرندینگ ارتباطات تروریستی گذشته و ظهور به‌عنوان شریک ایالات متحده ابراز تحسین کردند.
آیا این ریسک نتیجه خواهد داد؟
ظهور al-Sadr ابتدا مستلزم شکست Coordination Framework است. این ممکن است خودبه‌خود رخ دهد. از زمان بسته شدن تنگه هرمز، عراق حدود شصت میلیارد دلار درآمد نفتی خود را از دست داده است. به گفته صندوق بین‌المللی پول، این امر منجر به 16 درصد انقباض در تولید ناخالص داخلی شده است. Framework هیچ گام موثری برای رسیدگی به اقتصاد عراق یا خشم رو به رشد عمومی برنداشته است. شهروندان با تاخیر در دریافت حقوق، افزایش بدهی و سطح زندگی به‌سرعت نزولی مواجه‌اند و جامعه آماده پذیرش یک جایگزین سیاسی در صورت ارائه آن است.
علاوه بر اقتصاد، مشخص نیست که دولت عراق در خلع سلاح شبه‌نظامیان حامی ایران در کشور موفق خواهد شد یا نه. عدم خلع سلاح تا 30 ژوئن 2027، همان‌طور که در طرح دولت اعلام شده است، می‌تواند ایالات متحده را وادار کند تا تحویل دلارهای جمع‌آوری‌شده از صندوق‌های نفتی عراق را معطل کند و در نتیجه عراق را از پرداخت حقوق بخش دولتی و سایر تعهدات مالی ناتوان سازد.
ابو مجاهد الاساف، مسئول امنیتی گروه شبه‌نظامی کتائب حزب‌الله، اعلام کرد که روند تحویل سلاح‌ها همچنان از نقطه صفر است و خواستار تعیین یک روز ملی برای سوزاندن پرچم آمریکا شد. از میان شش شبه‌نظامی اصلی، دو گروه هنوز مایل به خلع سلاح نیستند. این امر برای تعهد اخیر نخست‌وزیر علی الزیدی در دیدار با ریاض، پس از حمله شبه‌نظامیان به خط لوله شرق-غرب سعودی، که گفته بود عراق برای حمله به عربستان سعودی مورد استفاده قرار نخواهد گرفت، خبر خوشایندی نیست،
علمای نجف حق وتو دارند
در حالی که اقتصاد و چالش‌های جاری با شبه‌نظامیان نشان‌دهنده روندی است که ممکن است برای الصدر فرصت ایجاد کند، او با دو مانع اصلی مواجه است. اولین مانع از بین رفتن انسجام درون جنبش صدر در مقایسه با سال‌های گذشته است. دومین مانع مخالفت علما در حوزه نجف، عالی‌ترین نهاد دینی شیعی، است.
کناره‌گیری جنبش صدر از سیاست برای بیش از چهار سال به طور قابل‌توجهی توانایی آن در ارائه خدمات به پایگاه خود را کاهش داده است. جوامع صدری دیگر نمی‌توانند برای برآورده شدن نیازهای خود روی نمایندگان مجلس یا مقام‌های صدر حساب باز کنند. تاجران و بازرگانی که پروژه‌هایشان قبلاً توسط جنبش محافظت می‌شد، مجبور شده‌اند حمایت‌گرایانه از احزاب سیاسی دیگر درخواست کنند. سیاستمداران صدر خود تحت فشار اجتماعی فراوانی قرار دارند و اغلب پیشنهاداتی برای پیوستن به جناح‌های رقیب دریافت می‌کنند. صدرگرایانی که با آنها صحبت کردم احساس می‌کنند که هیچ قطب‌نمای روشنی در مورد انتخاب‌های سیاسی الصدر وجود ندارد. در همین حال، الصدر از پاسخ یا اظهارنظر در این‌گونه پرسش‌ها در برابر حلقه درونی خود خودداری می‌کند و احساس عمیقی از کنار گذاشته شدن در میان کادرهای صدر وجود دارد.
علاوه بر این، چندین عالم برجسته در نهاد نجف معتقدند که دولت به رهبری الصدر ناگزیر آنها را محدود خواهد کرد. علما یادآور بیانیه‌ای هستند که الصدر در روز درگذشت آیت‌الله محمد سعید الحكیم صادر کرد و خواستار «پاک‌سازی» نجف شد که به طور گسترده‌ای به عنوان توهین تعبیر شد. در آن زمان، الحكیم یکی از چهار آیت‌الله مقیم شهر بود که در کنار مرجع عالی، آیت‌الله العظمی علی سیستانی قرار داشت.
مراجع در نجف دارای قدرت ساختاری برای مانع‌تراشی در مسیر تبدیل شدن السیدر به تنها حاکم شیعه هستند. آنها به‌طور کلی ترجیح می‌دهند تا مشارکت فعال چندین جناح شیعه در قدرت حفظ شود تا از ایجاد انحصار جلوگیری شود.
مقام السیدر می‌تواند به واشنگتن کمک کند تا جامعه شیعه عراق را بهتر درک کند. سیاستمداران، اعضای جامعه مدنی، روحانیون و صداهایی در میان عموم مردم، بعضی از آنها که به‌شدت با السیدر مخالف‌اند، این دیدگاه را دارند که خصومتی نسبت به ایالات متحده ندارند. بسیاری از ابتدا این خصومت را قبول نداشتند، در حالی که برخی دیگر همین اخیراً به این قضاوت رسیده‌اند.
آیا سیاست‌های شیعه عراق می‌تواند چیرگی ایران را بشکند
این صداها کمتر از نیروهای همسو با ایران شنیده می‌شوند. نفوذ میلیشیاها هزینه ابراز نظر را افزایش می‌دهد، در حالی که تشتت و عدم توانایی در سازمان‌دهی این طرز فکر آنها را از ابزارهای ملموس برای شکل‌دهی به سیاست محروم کرده است.
برای واشنگتن، گذر از تمایل پایدار به دیدن شیعیان عراق به‌عنوان بازتابی از رژیم ایران ضروری است. این دیدگاه دقیقاً آنچه را تهران می‌خواهد به او می‌دهد: انحصار نمایندگی شیعه در سراسر جهان. ایالات متحده باید دامنه صداهای شیعه‌ای را که با آنها وارد گفتگو می‌شود گسترش دهد و کشورهای منطقه‌ای متحد خود در خلیج فارس را که از نظر فرهنگ و زبان به شیعیان عراق نزدیک‌ترند تشویق کند تا همین کار را انجام دهند.