انتقال فناوریها بهطور پایدارتر از فروش تسلیحات، تعادلهای نظامی را تغییر میدهد. خطرناکترین انتقالات تسلیحاتی همیشه آنهایی نیستند که در جعبهها از مرزها عبور میکنند. آنها آنهایی هستند که بهصورت نقشهها، دادههای آزمایشی و تخصص مهندسی وارد میشوند و به یک کشور اجازه میدهند تا آنچه را که قبلاً قادر به تولید آن نبود، بسازد. برنامهای که با کمک روسیه برای توسعه موشکهای مافوق صوت ایرانی با نام رمز C430L در حال انجام است، نمونهای از این تغییر است.
سالها، مسکو به تهران تسلیحات آماده میفروخت یا اخیراً، پهپادهای ایرانی را برای جنگش در اوکراین خریداری میکرد. اکنون این رابطه معکوس شده است. متخصصان روسی از NPO Mashinostroyenia به ایران کمک میکنند تا بر سختترین مانع فناوری در طراحی موشکهای کروز غلبه کند: نیروی محرکه رمجت برای پرواز مافوق صوت پایدار. این یک معامله نیست که با تحویل پایان یابد. این یک انتقال قابلیت صنعتی است.
اگر موفق شود، ایران ممکن است در نهایت بتواند موشکهای پیشرفته مافوق صوت ضد کشتی را بهطور مستقل تولید کند و تهدیدی برای نیروهای دریایی ایالات متحده در دریای عربی باشد و محاصرهای که در حال حاضر برقرار است را پیچیدهتر کند. پارادوکس این است که روسیه، که زمانی به پهپادهای ایرانی برای حفظ تلاش جنگیاش وابسته بود، اکنون تخصصی را ارائه میدهد که میتواند ایران را به یک رقیب قدرتمندتر برای واشنگتن تبدیل کند. پیامد استراتژیک واضح است: موشکهای مافوق صوت ایرانی، که با ردپای روسی ساخته شدهاند، ممکن است به زودی نه بهعنوان تسلیحات وارداتی، بلکه بهعنوان سیستمهای تولید داخلی وارد شوند و این تعادل قدرت را در خلیج عمان و فراتر از آن تغییر میدهد.
کمکهای روسی به موشکهای مافوق صوت ایرانی
گزارشها حاکی از آن است که روسیه به ایران در توسعه قابلیت موشک کروز مافوق صوت پیشرفته کمک کرده و به تهران چیزی را ارائه میدهد که ممکن است از تحویل تسلیحات دیگر مهمتر باشد: دانش فنی لازم برای توسعه سیستم در داخل کشور.
بر اساس تحقیقی از Financial Times که بر مبنای مکاتبات محرمانه روسی، سوابق سفر و اختراعات نظامی است، برنامه مخفی با نام رمز C430L در سال 2023 آغاز شده و در طول جنگ ایالات متحده-اسرائیل با ایران ادامه یافته است.
این برنامه متخصصان ارشد از تولیدکننده موشک روسی NPO Mashinostroyenia را بهطور مستقیم با نهاد دفاعی ایران در تماس قرار داده است. کار آنها بر کمک به تهران در توسعه نیروی محرکه رمجت متمرکز شده است که به موشکهای کروز اجازه میدهد تا در حین پرواز در جو، سرعتهای مافوق صوت را حفظ کنند.
ایران قبلاً یک سیستم پیشرانه رمجت را ساخته و آزمایش پروازی کرده است، هرچند که در حال حاضر هیچ مدرکی مبنی بر اینکه یک موشک با کمک روسیه وارد خدمت عملیاتی شده باشد، وجود ندارد.
گزارشها حاکی از آن است که مهندسان روسی دادههای آزمایش پروازی ایران را تحلیل کرده و به همتایان خود در مورد مشکلات فنی مربوط به سیستمهای سوخت، پایداری احتراق، ورودیهای هوا و نازلهای موتور مشاوره دادهاند.
این تمایز اهمیت دارد. به جای فروش یک موشک روسی آماده به تهران، به نظر میرسد مسکو در حال کمک به مهندسان ایرانی برای غلبه بر موانع فناوری است که برنامه خود را برای سالها محدود کرده است.
اگر این کمک موفقیتآمیز باشد، ممکن است در نهایت به ایران اجازه دهد که خانواده جدیدی از موشکهای کروز پیشرفته را به طور مستقل تولید و توسعه دهد.
بستن شکاف در زرادخانه ایران
ایران در حال حاضر بزرگترین و متنوعترین زرادخانه موشکی خاورمیانه را در اختیار دارد که شامل موشکهای بالستیک، موشکهای کروز حمله به زمین و سلاحهای ضد کشتی به طور فزایندهای پیشرفته است.
با این حال، پرواز مداوم کروز فوقصوت همچنان یک چالش فناوری قابل توجه باقی مانده است. تهران سالهاست که به دنبال این قابلیت است. مقامات ایرانی در سال ۲۰۱۶ از برنامههای خود برای موشکهای ضد کشتی فوقصوت خبر دادند، در حالی که دو دیپلمات ایرانی در سال ۲۰۱۸ در اوکراین دستگیر شدند در حالی که به طور ظاهری در تلاش برای به دست آوردن قطعات و مستندات مربوط به موشک ضد کشتی طراحی شده توسط شوروی، Kh-31A بودند.
موشکهای فوقصوت ایرانی تهدیدی برای قدرت دریایی ایالات متحده هستند
ارزش نظامی این موضوع به ویژه در دریا قابل توجه خواهد بود. “یک موشک کروز ضد کشتی فوقصوت میتواند شکاف مهمی در زرادخانه دریایی ایران پر کند”، فارزین ندیمی، پژوهشگر ارشد در موسسه واشنگتن، به The New Arab گفت.
برخلاف موشکهای بالستیک که از ارتفاعات بالاتر فرود میآیند، یک موشک کروز با پیشرانه رمجت میتواند در حالی که با سرعت ماخ ۲ یا ماخ ۳ در حال حرکت است، به یک کشتی در ارتفاع پایین نزدیک شود و زمان شناسایی و رهگیری را کاهش دهد. موشکهای بالستیک ضد کشتی ایران تا کنون نتوانستهاند کشتیهای جنگی یا ناوشکنهای متحرک ایالات متحده را در طول درگیری کنونی هدف قرار دهند، در حالی که به گفته ندیمی، یک سلاح فوقصوت که به سطح دریا نزدیک میشود، زمان پاسخگویی کشتیهای مجهز به آگیس را به طور قابل توجهی کاهش میدهد.
“این تهدیدی برای پیکت خلیج عمان/دریای عربی است که اکنون محاصره را در دست دارد”، او گفت.
تهدید ممکن است بهطور بیشتری به سمت دریا گسترش یابد اگر نسخهای از موشکهای هوابرد در نهایت با جنگندههای مدرنتر ادغام شود. ایران سالهاست که به دنبال جنگندههای روسی است به عنوان بخشی از تلاشی برای نوسازی نیروی هوایی که هنوز بهطور عمده به هواپیماهای خریداریشده قبل از انقلاب 1979 وابسته است. اسناد افشا شده روسی نشان میدهد که قراردادی برای تأمین هواپیماهای نظامی برای ایران بهعنوان زودهنگامترین زمان در ژوئن 2021 امضا شده و پس از حمله تمامعیار روسیه به اوکراین نیز ادامه داشته است.
اولین نتیجه ملموس، تحویل جتهای آموزشی پیشرفته یاک-130 به ایران در سال 2023 بود. گزارشها حاکی از آن است که حداقل هشت فروند به کشور رسیده و به تهران یک بستر مدرن برای آموزش پیشرفته خلبانان و یک پل بالقوه به سمت عملیات جنگندههای روسی با قابلیتهای بیشتر ارائه میدهد.
سو-35 نمایانگر یک گام بسیار مهمتر خواهد بود. گزارشها در ماه ژوئیه نشان داد که روسیه 20 جنگنده اولیه را که به ایران اختصاص دارد، تکمیل کرده است، بخشی از آنچه که اسناد افشا شده نشان میدهد ممکن است در نهایت به یک ناوگان بهمراتب بزرگتر تبدیل شود، هرچند تحویلها و وضعیت عملیاتی نهایی آنها هنوز نامشخص است.
ندیمی استدلال میکند که جفتکردن یک موشک ضدکشتی مافوق صوت با چنین هواپیمایی میتواند نقطه پرتاب را از سواحل مکران ایران دور کند و خطرات موجود برای نیروهای دریایی ایالات متحده را که در عمق دریای عرب فعالیت میکنند، افزایش دهد.
با این حال، در حال حاضر، قابلیت موشکی خود به نظر میرسد که هنوز در مرحله توسعه است. حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد ایران در گروه بحران بینالمللی، به حملات موشکی اخیر ناموفق ایران علیه نیروهای دریایی ایالات متحده اشاره کرد و آن را بهعنوان شواهدی مبنی بر اینکه کمکهای روسی “احتمالاً هنوز به سطح عملیاتی نرسیده است” مطرح کرد.
از پهپادهای ایرانی تا دانش فنی روسی
C430L با این حال نشان میدهد که رابطه نظامی بین مسکو و تهران از زمان حمله روسیه به اوکراین در سال 2022 چقدر تغییر کرده است.
ایران در ابتدا بهعنوان تأمینکننده ظاهر شد. از سال 2022، تهران به روسیه پهپادهای حمله یکطرفه شهادی-131 و شهادی-136 ارائه داد و بهتدریج به مسکو در ایجاد تولید داخلی کمک کرد، بهعلاوه انتقال موشکهای بالستیک کوتاهبرد.
<p
روسیه سپس فناوری ایرانی را به نیازهای میدانی خود تطبیق داد. نسخههای تولید شده در روسیه از نوع Geran تغییراتی در ناوبری، ارتباطات و کلاهکها دریافت کردند، در حالی که مسکو تاکتیکهای پیچیدهتری را با استفاده از تعداد زیادی پهپادهای حمله و فریبدهنده توسعه داد. آن اکوسیستم صنعتی هنوز در حال گسترش است.
تصاویر ماهوارهای از اوایل سپتامبر بهطور گزارش شده نشان میدهد که حداقل ده تأسیسات جدید در حال ساخت در مجتمع تولید آلابوگا در تاتارستان وجود دارد. برخی از آن تغییرات بعداً در پهپادهای ایرانی ظاهر شد که نشان میدهد تجربههای انباشته شده در اوکراین در حال بازگشت به تهران است.
برخی از آن تغییرات بعداً در پهپادهای ایرانی ظاهر شد که نشان میدهد تجربههای انباشته شده در اوکراین در حال بازگشت به تهران است.
“آنچه ما مشاهده میکنیم این است که همکاری نظامی بین ایران و مسکو یک خیابان یکطرفه نبوده است” آذیزی به روزنامه The New Arab گفت. به گفته این تحلیلگر، روسیه به ایران ارتقاءهایی را که برای نسخههای قبلی شاهد توسعه داده بود و اطلاعاتی که از استفاده عملیاتی آنها در اوکراین به دست آمده است، ارائه کرده است.
همکاری اطلاعات نظامی روسیه همچنین به تلاشهای جنگی ایران کمک کرده است، بهویژه با بهبود دقت حملات علیه پایگاههای آمریکایی در منطقه.
برنامه موشکی این تبادل را بیشتر میکند. روسیه تخصصی را که در طول دههها در توسعه موشکهای با سرعت بالا به دست آورده است، ارائه میدهد و نه تنها فناوری ایرانی را به شکل اصلاح شده بازمیگرداند. متخصصان درگیر بهطور گزارش شده شامل مهندسان ارشد روسی بودند که بر روی موشکهای پرتابشونده از دریا، آیرودینامیک، بالستیک و پیشرانههای رمجت فوقصوت کار میکردند.
این میتواند پیامدهایی فراتر از C430L داشته باشد. اگر ایران فناوری پیشرانه را به تسلط درآورد، میتواند بهطور بالقوه آن را در طراحیهای موشکی بعدی خود بدون نیاز به تأمین مداوم سلاحهای کامل از مسکو گنجانده و استفاده کند. از این نظر، این برنامه به تغییر گستردهتری از معاملات مربوط به سیستمهای تسلیحاتی فردی به سمت همکاری اشاره دارد که میتواند ظرفیت ایران را برای طراحی، تطبیق و تولید آنها تقویت کند.
شراکت با محدودیتها
این به این معنا نیست که روسیه و ایران به متحدان نظامی رسمی تبدیل شدهاند. پیمان جامع مشارکت استراتژیک ۲۰ ساله آنها که در ژانویه ۲۰۲۵ امضا شد، همکاریهای دفاعی را گسترش داد اما از ارائه تضمینهای دفاع متقابل کوتاهی کرد. مسکو همچنین به تنظیم حمایت خود از تهران در برابر روابطش در سایر نقاط خاورمیانه ادامه داده است.
عزیزی همچنین این رابطه را از مشارکت روسیه با کره شمالی متمایز میکند، که به حمایت مستقیم نیروی انسانی برای جنگ مسکو گسترش یافته است. همکاری ایران و روسیه، در مقایسه، همچنان بر روی “فناوری و اطلاعات به جای کمک مستقیم” متمرکز است.
پیشرفت کند برنامه Su-35 نیز این محدودیتها را نشان میدهد. تهران سالهاست که این جنگندهها را خواستار است و در حالی که گزارشهای اخیر نشان میدهد تولید اکنون در حال پیشرفت است، غیبت طولانی آنها از خدمت ایرانی نشان میدهد که چگونه برخی از عناصر مهم همکاری نظامی به آرامی تحقق یافتهاند.
“بنابراین همه اینها نشان میدهد که یک ارتقاء کیفی در همکاری نظامی بین ایران و روسیه وجود داشته است” عزیزی گفت. “اما همچنین نشان میدهد که هیچیک از طرفین نمیخواهند این موضوع را علنی کنند یا از یک آستانه خاص فراتر بروند، حداقل در حال حاضر.”
C430L به طور دقیق در این مدل قرار میگیرد: از نظر استراتژیک ارزشمند، دشوار برای مشاهده و قادر به تقویت ایران بدون نیاز به مداخله مستقیم نیروهای روسی.
فراتر از مسکو: چین و اطلاعات
همکاری ایران در زمان جنگ همچنین فراتر از روسیه در حال گسترش است. تحقیق Financial Times C430L را در کنار سایر انتقالهای گزارش شده، از جمله سیستمهای دفاع هوایی قابل حمل Verba روسی و خرید یک ماهواره چینی با وضوح بالا توسط ایران که برای نظارت بر تأسیسات نظامی ایالات متحده استفاده میشود، قرار میدهد.
واشنگتن به دنبال آن تأمینکننده چینی Earth Eye را تحریم کرد و ادعا کرد که تصاویر ماهوارهای از حملات ایرانی علیه نیروهای ایالات متحده حمایت کرده است.
با هم، این تحولات نشان میدهد که تهران از روابط مختلف برای پرداختن به نقاط ضعف خاصی که در درگیریهای اخیر نمایان شدهاند، استفاده میکند: تجربه روسی برای فناوری موشکی و توسعه پهپاد، همکاری اطلاعاتی برای هدفگیری، و قابلیتهای چینی برای نظارت و سایر نیازهای فناوری.
این به معنای شکلگیری یک اتحاد نظامی سهجانبه نوظهور نیست. روسیه و چین منافع متفاوتی در خاورمیانه دارند، روابط متفاوتی با ایران برقرار کردهاند و آستانههای متفاوتی برای مشارکت در رویارویی تهران با واشنگتن دارند. آنچه که نشان میدهد، توانایی رو به رشد ایران در بهرهبرداری از شراکتهای جداگانه برای قابلیتهایی است که هنوز نمیتواند به تنهایی از بخش دفاعی داخلی خود تأمین کند.
مدلی از انتقال فناوری
با این حال، برای تهران، اتحادهای رسمی ممکن است به اندازه دسترسی اهمیت نداشته باشند. اهمیت فوری C430L در موشکی نهفته است که میتواند در نهایت عملیات دریایی ایالات متحده در اطراف ایران را خطرناکتر کند. اهمیت بلندمدت آن در مدل پشت آن نهفته است.
پس از سالها که ایران به روسیه سلاحهایی برای اوکراین تأمین میکرد، مسکو به طور فزایندهای تجربههای میدانی، اطلاعات و تخصصهای فناوری ویژه را بازمیگرداند.
اگر این تبادل ادامه یابد، برخی از مهمترین انتقالهای سلاحهای روسی به ایران ممکن است بدون اینکه هیچ موشکی از مرز عبور کند، به دست ایران برسد.