تلاقی سیاست صادرات تسلیحات ایالات متحده و رقابتهای استراتژیک در خاورمیانه وارد مرحلهای پرخطر شده است، به طوری که معامله F-35 عربستان سعودی به عنوان آزمون حیاتی برتری کیفی نظامی اسرائیل ظاهر شده است. وعده ارائه جنگندههای پنهانکار F-35A به ریاض، که در نوامبر 2025 همراه با یک توافق دفاعی استراتژیک تمدید شده، همچنان متوقف مانده است، اما صدور همزمان 80 موتور F110 جنرال الکتریک برای جنگنده بومی KAAN ترکیه، چشمانداز سیاسی را تغییر داده است.
تمایل واشنگتن به آزادسازی اجزا برای یک عضو ناتو که برنامه نسل پنجم خود را دارد، یک پیشسابق اجتنابناپذیر ایجاد میکند، که توجیه تأخیر نامحدود در خرید ریاض را تضعیف میکند. استراتژیستهای اسرائیلی که به مدت طولانی به تنظیم انتقال تسلیحات از طریق جبرانهای متقابل عادت کردهاند، اکنون با چالشی دوگانه مواجه هستند که آرزوهای آنکارا و تأمینهای ریاض را در یک مذاکره سیاسی پرتنش پیوند میزند.
فشاری که به وجود آمده، محدودیتهای تنشزای چارچوب QME را نمایان میسازد، که پیشتر به دلیل خرید Su-57 الجزایر و بلوغ برنامههای پنهانکار غیرآمریکایی تحت فشار بود. به جای یک باینری ساده از تأیید یا رد، الگوی نوظهور تصمیمگیرندگان را مجبور میکند تا زمانهای تحویل، محدودیتهای نرمافزاری و بستههای جبران را در یک محاسبه پیچیده بسنجند، جایی که هویت خریدار—همپیمان ناتو در مقابل شریک خلیج فارس—درجه ریسک سیاسی را تعیین میکند. در این محیط، معامله F-35 عربستان سعودی دیگر یک سوال تأمین جداگانه نیست و به تکیهگاهی تبدیل میشود که نسل بعدی برتری هوایی منطقه بر آن متوازن خواهد شد.
فشار ترکیه برای F-35 آزمایش معامله F-35 عربستان سعودی
فشار مجدد ترکیه برای بازگشت به برنامه جنگنده مشترک F-35، از که در سال 2019 به دلیل خرید سیستمهای دفاع هوایی S-400 روسی از آن اخراج شد، به یکی از جنجالیترین پروندهها در سیاست تسلیحاتی ایالات متحده در خاورمیانه تبدیل شده است، و منافع واقعی آن به اندازهای که در ریاض است، در آنکارا نیز وجود دارد. اگر واشنگتن بازگشت ترکیه را تأیید کند، یک پیشسابق ایجاد خواهد کرد که عربستان سعودی به طور مستقیم به آن استناد خواهد کرد و ادامه تأخیر در پرونده F-35 خود را از نظر سیاسی سختتر خواهد کرد. ریاض در انتظار خرید F-35A است که در نوامبر 2025 به آن وعده داده شده بود.
نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، در مصاحبهای با CNN در تاریخ ۷ ژوئیه، بهطور علنی با هرگونه فروش ترکیه مخالفت کرد، که این نخستین بار است که اسرائیل بهطور عمومی با فروش احتمالی جنگندههای آمریکایی به یک عضو دیگر ناتو مخالفت میکند. نتانیاهو در مورد این فروش گفت: “این تعادل قدرت در خاورمیانه را نابود خواهد کرد، زیرا ترکیه، به نظر من، آرزوهای تهاجمی دارد.”
چه آرزوهای ترکیه برای F-35 در نهایت احیا شود یا نه، یک تصمیم دوم و ملموستر از قبل پیش رفته است. در تاریخ ۹ ژوئیه، کنگره اجازه داد که دوره بررسی بدون اعتراض به پایان برسد و صادرات ۸۰ موتور F110 جنرال الکتریک که برای تولید سری جنگنده KAAN صنایع هوافضای ترکیه (TAI) نیاز است، آزاد شد. این دو تصمیم بهطور مشترک نشانهای از تغییر است که پیامدهای آن فراتر از آنکارا میرود و سوالاتی را درباره برتری کیفی نظامی اسرائیل (QME) و به تبع آن، اینکه چقدر دیگر درخواست F-35 عربستان سعودی میتواند در حالت تعلیق باقی بماند، دوباره مطرح میکند.
چرا مجوز موتور F110 اهمیت دارد
مجوز F110 ملموستر از دو توسعه دیگر است. مدیرعامل TAI، محمد دمیر اوغلو، در نمایشگاه هوایی بینالمللی فارنبرو گفت: “ما مجوز صادرات را داریم” برای موتورها و توضیح داد که ده واحد از آنها در حال حاضر پروتوتایپهای KAAN را تأمین میکند.
موتورهای ۸۰ تایید شده جدید برای تولید سری تأمین خواهند شد، مرحلهای که او گفت “حداقل دو و نیم سال دیگر” به طول میانجامد. یک مقام شرکت به Breaking Defense گفت که انتظار میرود اولین محموله تا سال ۲۰۲۷ آماده شود. موتور F110 که همچنین برای F-16 Fighting Falcon و F-15EX Eagle II استفاده میشود، تا زمانی که صنایع موتور ترکیه (TEI) موتور بومی TF35000 را که هدف آن اوایل دهه ۲۰۳۰ است، به کار گیرد، به تأمین KAAN ادامه خواهد داد. Turkey Today و Quwa هر دو گزارش دادند که این مجوز بهعنوان حذف یک مانع ژئوپلیتیکی دیرینه مرتبط با حذف ترکیه از برنامه F-35 در سال ۲۰۱۹ تلقی میشود.
سوال F-35 خود هنوز حل نشده و از نظر سیاسی بار سنگینی دارد. همانطور که Forbes مستند کرده است، اسرائیل بارها با فروش جنگندههای آمریکایی در منطقه مخالفت کرده است، از جمله با خرید F-15C/D Eagle عربستان سعودی در اواخر دهه ۱۹۷۰، خریدهای بعدی F-15S و F-15SA، سفارش F-15QA قطر و F-16E/F Block 60 “Desert Falcon” امارات متحده عربی. با این حال، تلآویو عمدتاً از مخالفت عمومی با فروشهایی که بهطور مستقیم با موجودی عملیاتی خود مطابقت نداشتند، خودداری کرده است. مورد ترکیه این الگو را بهدلیل اینکه دقیقاً با ناوگان خود اسرائیل مطابقت دارد، شکسته است.
انتظار عربستان سعودی برای F-35 پیچیدهتر میشود
برای عربستان سعودی، پرونده ترکیه بهویژه به دلیل آنچه که میتواند برای آرزوهای خود پادشاهی معنا داشته باشد، حائز اهمیت است. ریاض در نوامبر 2025، با امضای توافقنامه دفاع استراتژیک ایالات متحده و عربستان، سیگنال مثبتی در مورد احتمال خرید F-35A دریافت کرد، به همراه تعیین آن به عنوان یک متحد عمده غیر ناتو و بسته دفاعی گستردهتری که بهگزارشها شامل نزدیک به 300 تانک M1A2 آبرامز میشود.
از آن زمان، روند پیشرفت متوقف شده است: هیچ عدد تأیید شدهای از هواپیماها، هیچ جدول زمانی برای تحویل و هیچ نشانهای از چگونگی برآورده کردن الزامات قانونی برای حفظ برتری کیفی نظامی اسرائیل وجود ندارد. برآوردهای کنونی هنوز تحویلهای F-35 عربستان را در اوایل دهه 2030 در بهترین حالت قرار میدهند. این هواپیما احتمالاً به استاندارد جدیدترین فناوری Refresh 3 (TR-3) پیکربندی خواهد شد، با محدودیتهایی در ادغام تسلیحات بلوک 4 و حالتهای جنگ الکترونیک.
یک پیشرفت در زمینه F-35 ترکیه بهطور خودکار این موانع را حل نخواهد کرد، اما معادلات سیاسی را تغییر خواهد داد. اگر واشنگتن استدلال کاهش انحصار را برای یک عضو ناتو که برنامه بومی نسل پنجم خود را اجرا میکند، بپذیرد، توجیه تأخیر مداوم برای یک شریک خلیج فارس که قبلاً یک توافق دفاع استراتژیک و یک تعهد عمومی ریاستجمهوری را تأمین کرده، دشوارتر خواهد شد.
تأیید موتور KAAN گزینههای عربستان را تقویت میکند
حذف مانع موتور، یک مسیر دوم و موازی را تقویت میکند: تعامل مستقیم عربستان با خود KAAN. مذاکرات بین ریاض و آنکارا قبلاً وارد آنچه که TAI بهعنوان “مراحل نهایی” تصمیمگیری توصیف کرده بود، شده بود قبل از جنگ خلیج 2026. یک مدل KAAN که دارای نشانههای نیروی هوایی عربستان بود، حتی در نمایشگاه جهانی دفاع در فوریه به نمایش گذاشته شد. مقامات ترکیه مدلهای همکاری را از خرید محدود حدود 20 هواپیما تا مشارکت صنعتی عمیقتر که نیاز به سفارشات 50 تا 100 واحد دارد تا یک خط نهایی مونتاژ محلی را توجیه کند، مطابق با اهداف محلیسازی چشمانداز عربستان 2030، ترسیم کردهاند.
مجوز F110 یک لایه عدم قطعیت در زنجیره تأمین را حداقل تا مرحله تولید سری KAAN از این محاسبه حذف میکند. این اقدام اعتبار برنامه را به عنوان یک شریک صنعتی تقویت میکند و نه صرفاً یک نماد. به همراه از سرگیری موازی ترکیه از خط تولید هلیکوپتر Sikorsky T70 Black Hawk که به دلیل CAATSA متوقف شده بود، این نیز نشان میدهد که تمایل واشنگتن برای آزادسازی اجزای پایگاه صنعتی دفاعی ترکیه محدود به یک پلتفرم خاص نیست.
معامله F-35 عربستان سعودی محاسبات QME را بازتعریف میکند
این تمایز در نحوهای که استراتژیستهای اسرائیلی به پروندههای عربستان و ترکیه نزدیک شدهاند، مشهود است. در یادداشتی در آوریل 2026 برای بنیاد دفاع از دموکراسیها، ژنرال بازنشسته امیر اشل، فرمانده پیشین نیروی هوایی اسرائیل و بعداً مدیر کل وزارت دفاع اسرائیل، هشدار داد که انتقال تقریباً 50 فروند F-35A به عربستان سعودی “بدون جبرانهای قوی به شدت بر QME اسرائیل آسیب خواهد زد.”
او به ارزش اثبات شده ناوگان F-35I اسرائیل در عملیات شیر در حال ظهور و عملیات شیر غران علیه ایران در سالهای 2025 و 2026 اشاره کرد. جبرانهای پیشنهادی او—نرمافزار و ارتقاء تسلیحاتی انحصاری F-35I که برای صادرات در دسترس نیست، تحویلهای اضافی F-35 به اسرائیل، و گنجاندن اسرائیل به عنوان شریک در برنامه F-47 نسل ششم—بسته جبرانی را که اسرائیل احتمالاً به دنبال آن خواهد بود، صرف نظر از اینکه کدام کشور خلیج فارس یا متحد ناتو ابتدا اقدام کند، ترسیم میکند.
در مورد عربستان سعودی بهطور خاص، کارشناسان اسرائیلی پس از اعلام نوامبر 2025، نوتی محتاط اما عمدتاً عملی را اتخاذ کردند. مشاور امنیت ملی پیشین یعقوب امیردور اذعان کرد که “در پایان روز ما نگرانیهایی داریم زیرا واضح است که این هواپیما در دست یک کشور دیگر در خاورمیانه مشکلساز خواهد بود” و پیشبینی کرد که افق تحویل پنج تا ده سالهای وجود دارد که به اسرائیل زمان میدهد تا فاصله فناوری را گسترش دهد.
اما در مورد ترکیه، یادداشت اشل فراتر از آنچه در مورد کشورهای خلیج فارس مطرح شده، میرود و بهصراحت تأکید میکند که هرگونه انتقال F-35 ترکیه باید در ارزیابیهای QME لحاظ شود، بهدلیل حضور نظامی آنکارا در سوریه، لیبی و شمال عراق، و همچنین موضع خصمانهاش نسبت به اسرائیل از زمان جنگ غزه. عدم تقارن موجود قابل توجه است: ترکیه، که یکی از بزرگترین ناوگان F-16 ناتو را در اختیار دارد، بهعنوان یک ریسک QME حادتر از عربستان سعودی تلقی میشود، با وجود اینکه پرونده F-35 ریاض از نظر سیاسی پیشرفتهتر است.
چه کسی در خاورمیانه پرواز مخفی دارد؟
شایان ذکر است که تعداد اپراتورهای جنگندههای نسل پنجم در خاورمیانه و شمال آفریقا بسیار محدود است. در حال حاضر تنها دو کشور در این منطقه دارای این نوع هواپیما هستند: اسرائیل با F-35I Adir که بهطور گستردهای سفارشیسازی شده است، و الجزایر که در اوایل سال 2026 به اولین خریدار خارجی Sukhoi Su-57E روسیه تبدیل شد و اولین هواپیما از 14 فروند را تحت قراردادی به ارزش تقریبی 2 میلیارد دلار دریافت کرد.
اینکه خرید الجزایر در محافل سیاسی اسرائیل نگرانی چندانی ایجاد نکرده، آموزنده است و نشان میدهد که نگرانی اسرائیل در مورد گسترش نسل پنجم تنها به انتشار قابلیتها مربوط نمیشود، بلکه بهطور خاص به رسیدن F-35 به یک متحد آمریکایی در منطقه مربوط است. یک Su-57E که از مسکو تأمین شده و خارج از اکوسیستم فناوری آمریکایی است، همان حساسیت را ایجاد نمیکند، هرچند فاصله الجزایر از محاسبات تهدید اسرائیل چقدر باشد.
آسمانی توافقی
هیچیک از این موارد به تغییر فوری توازن هوایی منطقه اشاره نمیکند. تحویلهای F-35 ترکیه، اگر اصلاً تأیید شوند، سالها طول میکشد تا محقق شوند. پرونده F-35 عربستان سعودی نیز از نظر رویهای ناقص باقی مانده و KAAN همچنان برنامهای است که در حال آزمایش پرواز است و نه تحویلهای سریالی. آنچه تغییر کرده، زمین سیاسی زیر این مسیرهای موازی است.
مجوز F110 نشان میدهد که واشنگتن آماده است تا اجزای آرزوهای جنگنده بومی آنکارا را آزاد کند، حتی در حالی که سؤال F-35 همچنان باز است، و به پایتختهای خلیج فارس نشان میدهد که سیاست صادراتی ایالات متحده به ترکیه میتواند با تغییر اولویتهای استراتژیک تکامل یابد. برای عربستان سعودی، درس کمتر درباره بهدست آوردن هر پلتفرم خاصی است و بیشتر درباره حفظ گزینهها در میان تأمینکنندگان و مسیرهای سیاسی بهطور همزمان، چه آمریکایی، چه ترکی یا غیره.
در حالی که واشنگتن در حال تنظیم میزان کاهش محدودیتها بر آنکارا است بدون اینکه واکنش کامل اسرائیل را برانگیزد، همچنین، خواه عمدی یا غیرعمدی، شرایطی را که هر بازیگر منطقهای دیگر در نهایت بر اساس آن استدلال خواهد کرد، دوباره تنظیم میکند. برتری هوایی در خلیج فارس و خاورمیانه وسیعتر دیگر یک سلسلهمراتب ثابت نیست که به یک متحد آمریکایی وابسته باشد. این برتری به تدریج و به صورت موردی، به تعادل بیشتری تبدیل میشود که تحت تأثیر تأمینکنندگان رقیب و توافقات سیاسی شکل میگیرد.